Woordenschat in context

Woordenschat in context

1 / 40
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 40 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Woordenschat in context

Open met het idee dat leerlingen veel woorden al eens gezien hebben, maar ze nog preciezer moeten leren gebruiken in zinnen en situaties.

Lesdoel

Ik kan formele Nederlandse woorden en uitdrukkingen herkennen, begrijpen en passend gebruiken in een zin.

Deze slide heeft geen instructies

Welke formele woorden ken jij al uit nieuws, school of debat?

Gebruik de inzendingen om voorkennis te activeren. Vraag kort waar leerlingen zulke woorden eerder hebben gezien of gehoord.

Woorden over keuzes en principes

In deze groep passen woorden die gaan over afwegen, regels en overtuigingen.


  • principieel — handelen volgens duidelijke waarden

  • fundamenteel — heel belangrijk, de basis vormend

  • moreel — wat te maken heeft met goed en fout

  • compromis — een afspraak waarbij beide kanten iets toegeven

Benadruk het verschil tussen principieel en koppig: principieel gaat om waarden, niet alleen om niet willen veranderen.

Keuzes en principes in zinnen

  • Zij bleef principieel tegen liegen.

  • Vertrouwen is fundamenteel voor een goed team.

  • De vraag was niet alleen praktisch, maar ook moreel.

  • Na lang overleg sloten beide partijen een compromis.

Laat leerlingen horen dat deze woorden vaak in formele teksten, nieuws en debatten voorkomen.

Wat hoort niet bij elkaar?

Let op de nuance tussen deze woorden:


  • fundamenteel = basis, onmisbaar

  • cruciaal = beslissend op een belangrijk moment

  • doorslaggevend = de factor die uiteindelijk beslist

  • principieel = vanuit overtuiging of waarden

Gebruik eventueel één voorbeeld: slaap is fundamenteel voor gezondheid, een laatste doelpunt kan cruciaal of doorslaggevend zijn.

Welk woord past bij handelen vanuit duidelijke waarden?

A

fundamenteel

B

principieel

C

doorslaggevend

D

compromis

Controleert het verschil tussen principieel en de andere woorden uit het eerste blok.

Vul de juiste woorden in

In een debat kun je principieel blijven als je je waarden volgt. Vertrouwen is fundamenteel voor samenwerking. Soms sluiten mensen toch een compromis om samen verder te kunnen.

principieel
fundamenteel
compromis
cruciaal
richtlijn
moreel

De woorden komen uit de eerste subtopic over keuzes en principes.

Woorden voor uitleg en betekenis

Deze woorden helpen om iets precies uit te leggen.


  • verstaan onder — bedoelen met

  • de richtlijn — een aanwijzing of regel om te volgen

  • van toepassing zijn — gelden in een bepaalde situatie

  • nota bene — let op, opmerkelijk genoeg

Leg uit dat nota bene vaak een extra nadruk geeft in geschreven taal.

Betekenis en regels in zinnen

  • Wat verstaan we onder respectvol gedrag?

  • Deze richtlijn geldt voor alle leerlingen.

  • De regel is ook van toepassing op stages.

  • Hij kwam te laat en had, nota bene, geen bericht gestuurd.

Wijs op vaste combinaties: verstaan onder, van toepassing op, richtlijn volgen.

Formele woorden in schoolteksten

Je ziet deze woorden vaak in:


  • schoolregels en brieven

  • nieuwsberichten en artikelen

  • uitlegteksten en handleidingen

  • discussies waarin iets precies moet worden uitgelegd

Maak de koppeling met leesvaardigheid: woordkennis helpt om lastige teksten sneller te begrijpen.

Welke uitdrukking betekent: gelden in een situatie?

A

nota bene

B

verstaan onder

C

van toepassing zijn

D

de richtlijn

Laat leerlingen betekenis onderscheiden van gebruikscontext.

Kies de passende woorden

De school heeft een duidelijke richtlijn voor telefoongebruik. Die regel is ook van toepassing op stages. Wat verstaan we onder respectvol gedrag?

richtlijn
van toepassing op
onder
desondanks
ten opzichte van
beïnvloeden

Let op de vaste combinaties: van toepassing op, verstaan onder.

Woorden over invloed en gevolgen

Deze woorden gaan over effect, problemen en handelen.


  • beïnvloeden — invloed hebben op

  • belemmeren — moeilijker maken of tegenhouden

  • uitsluiten — niet mee laten doen of weghalen

  • het hoofd bieden — iets moeilijks aankunnen

Benadruk dat uitsluiten zowel letterlijk als figuurlijk gebruikt kan worden.

Invloed en gevolgen in zinnen

  • Slaaptekort kan je concentratie beïnvloeden.

  • Geldgebrek kan studieplannen belemmeren.

  • Niemand mag worden uitgesloten.

  • Samen kunnen we dit probleem het hoofd bieden.

Deze slide heeft geen instructies

Maatschappelijke woorden

Sommige woorden passen goed bij maatschappelijke onderwerpen.


  • stigmatiseren — iemand negatief bestempelen

  • erkennen — toegeven of officieel aannemen

  • onverantwoord — niet verstandig of niet veilig

  • kritiek — kritisch, afkeurend of beoordelend

Leg uit dat kritiek hier een bijvoeglijk naamwoord is, zoals in: een kritieke situatie of een kritisch rapport? Let op: de lijst noemt kritiek, maar in gebruik is meestal kritisch of kritiek als zelfstandig naamwoord. Houd de focus op formeel taalgebruik en nuance.

Gevolgen precies formuleren

Met formele woorden kun je nauwkeuriger schrijven:


  • Vooroordelen kunnen mensen stigmatiseren.

  • De school moet het probleem erkennen.

  • Het is onverantwoord om zonder voorbereiding te starten.

  • Een kritische houding helpt bij het beoordelen van informatie.

Noem kort dat in dagelijks Nederlands vaak kritisch gebruikelijker is dan kritiek als bijvoeglijk naamwoord.

Welk woord betekent: moeilijker maken of tegenhouden?

A

uitsluiten

B

belemmeren

C

erkennen

D

beïnvloeden

De afleiders zijn woorden uit dezelfde thematische sfeer: invloed en gevolgen.

Vul de formele woorden in

Vooroordelen kunnen mensen stigmatiseren en zo hun kansen belemmeren. Een school moet zo’n probleem erkennen in plaats van het te negeren.

stigmatiseren
belemmeren
erkennen
uitsluiten
nota bene
veelzijdig

Verbindt het blok over invloed en gevolgen met het blok over maatschappelijke woorden.

Waarom kan stigmatiseren schadelijk zijn?

Bespreek antwoorden zoals: iemand krijgt een negatief label, voelt zich buitengesloten, krijgt minder kansen, wordt anders behandeld. Geen exact goede formulering nodig.

Woorden voor vergelijking en samenhang

Deze woorden verbinden ideeën met elkaar.


  • evenmin — ook niet

  • desondanks — toch, ondanks dat

  • ten opzichte van — in vergelijking met

  • gemeen hebben — hetzelfde delen

Laat zien dat deze woorden helpen om verbanden te leggen in betogen en vergelijkingen.

Vergelijking en samenhang in zinnen

  • Hij houdt niet van voetbal; ik evenmin.

  • Het regende hard; desondanks gingen we door.

  • De cijfers zijn verbeterd ten opzichte van vorig jaar.

  • Deze twee plannen hebben veel gemeen.

Wijs op zinsbouw: evenmin staat vaak kort en krachtig aan het einde of begin van een reactie.

Woorden over nut en doel

Sommige woorden laten zien waarom iets gebeurt.


  • lonen — voordeel opleveren

  • ten behoeve van — voor het voordeel van

  • cruciaal — heel belangrijk voor het slagen

  • doorslaggevend — uiteindelijk bepalend

Maak het verschil tussen cruciaal en doorslaggevend nog eens concreet met een voorbeeld uit sport, school of gezondheid.

Nut en doel in zinnen

  • Hard werken kan later lonen.

  • De actie was ten behoeve van het goede doel.

  • Goede communicatie is cruciaal in een team.

  • Haar uitleg was doorslaggevend voor het besluit.

Deze slide heeft geen instructies

Welk woord past bij: toch, ondanks dat?

A

evenmin

B

desondanks

C

gemeen hebben

D

ten opzichte van

Controleert de signaalwoorden voor samenhang en vergelijking.

Maak de tekst compleet

De actie was ten behoeve van het goede doel. Goede samenwerking is cruciaal voor succes. Soms is één argument doorslaggevend voor het uiteindelijke besluit.

ten behoeve van
cruciaal
doorslaggevend
fundamenteel
evenmin
compromis

Benadruk het nuanceverschil tussen cruciaal en doorslaggevend.

Welk verschil vind jij het lastigst?

1

cruciaal / doorslaggevend

2

evenmin / desondanks

3

principieel / moreel

4

richtlijn / toepassing

Deze slide heeft geen instructies

Woorden over inzicht en houding

Deze woorden gaan over nadenken en gedrag.


  • zich realiseren — begrijpen of beseffen

  • zich onthouden van — iets bewust niet doen

  • veelzijdig — op veel manieren bruikbaar of ontwikkeld

  • de capaciteit — het vermogen of de ruimte om iets te doen

Benadruk vaste combinaties: zich realiseren dat..., zich onthouden van..., capaciteit hebben voor....

Inzicht en houding in zinnen

  • Ik realiseer me nu hoe lastig dat was.

  • De rechter moet zich onthouden van commentaar.

  • Zij is een veelzijdige leerling.

  • Onze school heeft niet de capaciteit voor extra groepen.

Wijs op grammatica: realiseren is vaak wederkerend in deze betekenis.

Vaste uitdrukking

  • gepaard gaan met — samen voorkomen met iets anders


Voorbeelden:

  • Stress kan gepaard gaan met slaapproblemen.

  • Groei gaat vaak gepaard met verandering.

  • Succes gaat soms gepaard met extra druk.

De input bevat een typefout: 'meet' moet 'met' zijn. Gebruik de correcte vorm op de slides.

Welke vaste combinatie is correct?

A

zich onthouden van

B

zich onthouden op

C

zich realiseren van

D

capaciteit van doen

Toetst vaste verbindingen uit het laatste blok.

Vul de uitdrukkingen in

Soms realiseer je je pas later hoe moeilijk iets was. Stress kan gepaard gaan met slaapproblemen. Een school heeft niet altijd de capaciteit voor extra groepen.

realiseer
gepaard gaan met
capaciteit
belemmeren
compromis
evenmin

Let op: 'realiseer' hoort hier bij 'je je' in de zin: realiseer je je.

Welk woord uit deze les ga jij echt onthouden?

Deze slide heeft geen instructies

Welke uitleg of voorbeeldzin hielp jou het meest?

Deze slide heeft geen instructies

Welk woord vind jij nog lastig om zelf te gebruiken?

Deze slide heeft geen instructies

Glossarium

voorkomen - gebeuren of aanwezig zijn

principieel - volgens duidelijke waarden of overtuigingen

verstaan onder - bedoelen met

fundamenteel - van de basis; heel belangrijk

uitsluiten - niet toelaten of buiten iets houden

zich realiseren - beseffen, goed begrijpen

evenmin - ook niet

Deze slide heeft geen instructies

Glossarium

beïnvloeden - invloed hebben op

lonen - voordeel opleveren

ten behoeve van - voor het voordeel van

de richtlijn - aanwijzing of regel

de capaciteit - vermogen of beschikbare ruimte

stigmatiseren - negatief bestempelen

desondanks - toch, ondanks dat

Deze slide heeft geen instructies

Glossarium

cruciaal - heel belangrijk voor het slagen

gemeen hebben - hetzelfde delen

van toepassing zijn - gelden in een situatie

belemmeren - moeilijker maken of tegenhouden

onverantwoord - niet verstandig of niet veilig

zich onthouden van - bewust iets niet doen

kritisch - beoordelend, niet zomaar accepterend

De woordenlijst van de gebruiker noemt 'kritiek (bijvoegelijk naamwoord)'; in de praktijk is 'kritisch' de gebruikelijke vorm als bijvoeglijk naamwoord.

Glossarium

het hoofd bieden - een probleem aankunnen

erkennen - toegeven of officieel aannemen

gepaard gaan met - samen voorkomen met

ten opzichte van - in vergelijking met

veelzijdig - op veel manieren bruikbaar of ontwikkeld

moreel - te maken hebbend met goed en fout

nota bene - opmerkelijk genoeg; let op

Deze slide heeft geen instructies

Glossarium

doorslaggevend - uiteindelijk bepalend

compromis - afspraak waarbij beide kanten iets toegeven

Deze slide heeft geen instructies