Woordenschat in context
Woordenschat in context
Open met het idee dat leerlingen veel woorden al eens gezien hebben, maar ze nog preciezer moeten leren gebruiken in zinnen en situaties.
Lesdoel
Ik kan formele Nederlandse woorden en uitdrukkingen herkennen, begrijpen en passend gebruiken in een zin.
Deze slide heeft geen instructies
Welke formele woorden ken jij al uit nieuws, school of debat?
Gebruik de inzendingen om voorkennis te activeren. Vraag kort waar leerlingen zulke woorden eerder hebben gezien of gehoord.
Woorden over keuzes en principes
In deze groep passen woorden die gaan over afwegen, regels en overtuigingen.
principieel — handelen volgens duidelijke waarden
fundamenteel — heel belangrijk, de basis vormend
moreel — wat te maken heeft met goed en fout
compromis — een afspraak waarbij beide kanten iets toegeven
Benadruk het verschil tussen principieel en koppig: principieel gaat om waarden, niet alleen om niet willen veranderen.
Keuzes en principes in zinnen
Zij bleef principieel tegen liegen.
Vertrouwen is fundamenteel voor een goed team.
De vraag was niet alleen praktisch, maar ook moreel.
Na lang overleg sloten beide partijen een compromis.
Laat leerlingen horen dat deze woorden vaak in formele teksten, nieuws en debatten voorkomen.
Wat hoort niet bij elkaar?
Let op de nuance tussen deze woorden:
fundamenteel = basis, onmisbaar
cruciaal = beslissend op een belangrijk moment
doorslaggevend = de factor die uiteindelijk beslist
principieel = vanuit overtuiging of waarden
Gebruik eventueel één voorbeeld: slaap is fundamenteel voor gezondheid, een laatste doelpunt kan cruciaal of doorslaggevend zijn.
Welk woord past bij handelen vanuit duidelijke waarden?
fundamenteel
principieel
doorslaggevend
compromis
Controleert het verschil tussen principieel en de andere woorden uit het eerste blok.
Vul de juiste woorden in
In een debat kun je principieel blijven als je je waarden volgt. Vertrouwen is fundamenteel voor samenwerking. Soms sluiten mensen toch een compromis om samen verder te kunnen.
De woorden komen uit de eerste subtopic over keuzes en principes.
Woorden voor uitleg en betekenis
Deze woorden helpen om iets precies uit te leggen.
verstaan onder — bedoelen met
de richtlijn — een aanwijzing of regel om te volgen
van toepassing zijn — gelden in een bepaalde situatie
nota bene — let op, opmerkelijk genoeg
Leg uit dat nota bene vaak een extra nadruk geeft in geschreven taal.
Betekenis en regels in zinnen
Wat verstaan we onder respectvol gedrag?
Deze richtlijn geldt voor alle leerlingen.
De regel is ook van toepassing op stages.
Hij kwam te laat en had, nota bene, geen bericht gestuurd.
Wijs op vaste combinaties: verstaan onder, van toepassing op, richtlijn volgen.
Formele woorden in schoolteksten
Je ziet deze woorden vaak in:
schoolregels en brieven
nieuwsberichten en artikelen
uitlegteksten en handleidingen
discussies waarin iets precies moet worden uitgelegd
Maak de koppeling met leesvaardigheid: woordkennis helpt om lastige teksten sneller te begrijpen.
Welke uitdrukking betekent: gelden in een situatie?
nota bene
verstaan onder
van toepassing zijn
de richtlijn
Laat leerlingen betekenis onderscheiden van gebruikscontext.
Kies de passende woorden
De school heeft een duidelijke richtlijn voor telefoongebruik. Die regel is ook van toepassing op stages. Wat verstaan we onder respectvol gedrag?
Let op de vaste combinaties: van toepassing op, verstaan onder.
Woorden over invloed en gevolgen
Deze woorden gaan over effect, problemen en handelen.
beïnvloeden — invloed hebben op
belemmeren — moeilijker maken of tegenhouden
uitsluiten — niet mee laten doen of weghalen
het hoofd bieden — iets moeilijks aankunnen
Benadruk dat uitsluiten zowel letterlijk als figuurlijk gebruikt kan worden.
Invloed en gevolgen in zinnen
Slaaptekort kan je concentratie beïnvloeden.
Geldgebrek kan studieplannen belemmeren.
Niemand mag worden uitgesloten.
Samen kunnen we dit probleem het hoofd bieden.
Deze slide heeft geen instructies
Maatschappelijke woorden
Sommige woorden passen goed bij maatschappelijke onderwerpen.
stigmatiseren — iemand negatief bestempelen
erkennen — toegeven of officieel aannemen
onverantwoord — niet verstandig of niet veilig
kritiek — kritisch, afkeurend of beoordelend
Leg uit dat kritiek hier een bijvoeglijk naamwoord is, zoals in: een kritieke situatie of een kritisch rapport? Let op: de lijst noemt kritiek, maar in gebruik is meestal kritisch of kritiek als zelfstandig naamwoord. Houd de focus op formeel taalgebruik en nuance.
Gevolgen precies formuleren
Met formele woorden kun je nauwkeuriger schrijven:
Vooroordelen kunnen mensen stigmatiseren.
De school moet het probleem erkennen.
Het is onverantwoord om zonder voorbereiding te starten.
Een kritische houding helpt bij het beoordelen van informatie.
Noem kort dat in dagelijks Nederlands vaak kritisch gebruikelijker is dan kritiek als bijvoeglijk naamwoord.
Welk woord betekent: moeilijker maken of tegenhouden?
uitsluiten
belemmeren
erkennen
beïnvloeden
De afleiders zijn woorden uit dezelfde thematische sfeer: invloed en gevolgen.
Vul de formele woorden in
Vooroordelen kunnen mensen stigmatiseren en zo hun kansen belemmeren. Een school moet zo’n probleem erkennen in plaats van het te negeren.
Verbindt het blok over invloed en gevolgen met het blok over maatschappelijke woorden.
Waarom kan stigmatiseren schadelijk zijn?
Bespreek antwoorden zoals: iemand krijgt een negatief label, voelt zich buitengesloten, krijgt minder kansen, wordt anders behandeld. Geen exact goede formulering nodig.
Woorden voor vergelijking en samenhang
Deze woorden verbinden ideeën met elkaar.
evenmin — ook niet
desondanks — toch, ondanks dat
ten opzichte van — in vergelijking met
gemeen hebben — hetzelfde delen
Laat zien dat deze woorden helpen om verbanden te leggen in betogen en vergelijkingen.
Vergelijking en samenhang in zinnen
Hij houdt niet van voetbal; ik evenmin.
Het regende hard; desondanks gingen we door.
De cijfers zijn verbeterd ten opzichte van vorig jaar.
Deze twee plannen hebben veel gemeen.
Wijs op zinsbouw: evenmin staat vaak kort en krachtig aan het einde of begin van een reactie.
Woorden over nut en doel
Sommige woorden laten zien waarom iets gebeurt.
lonen — voordeel opleveren
ten behoeve van — voor het voordeel van
cruciaal — heel belangrijk voor het slagen
doorslaggevend — uiteindelijk bepalend
Maak het verschil tussen cruciaal en doorslaggevend nog eens concreet met een voorbeeld uit sport, school of gezondheid.
Nut en doel in zinnen
Hard werken kan later lonen.
De actie was ten behoeve van het goede doel.
Goede communicatie is cruciaal in een team.
Haar uitleg was doorslaggevend voor het besluit.
Deze slide heeft geen instructies
Welk woord past bij: toch, ondanks dat?
evenmin
desondanks
gemeen hebben
ten opzichte van
Controleert de signaalwoorden voor samenhang en vergelijking.
Maak de tekst compleet
De actie was ten behoeve van het goede doel. Goede samenwerking is cruciaal voor succes. Soms is één argument doorslaggevend voor het uiteindelijke besluit.
Benadruk het nuanceverschil tussen cruciaal en doorslaggevend.
Welk verschil vind jij het lastigst?
cruciaal / doorslaggevend
evenmin / desondanks
principieel / moreel
richtlijn / toepassing
Deze slide heeft geen instructies
Woorden over inzicht en houding
Deze woorden gaan over nadenken en gedrag.
zich realiseren — begrijpen of beseffen
zich onthouden van — iets bewust niet doen
veelzijdig — op veel manieren bruikbaar of ontwikkeld
de capaciteit — het vermogen of de ruimte om iets te doen
Benadruk vaste combinaties: zich realiseren dat..., zich onthouden van..., capaciteit hebben voor....
Inzicht en houding in zinnen
Ik realiseer me nu hoe lastig dat was.
De rechter moet zich onthouden van commentaar.
Zij is een veelzijdige leerling.
Onze school heeft niet de capaciteit voor extra groepen.
Wijs op grammatica: realiseren is vaak wederkerend in deze betekenis.
Vaste uitdrukking
gepaard gaan met — samen voorkomen met iets anders
Voorbeelden:
Stress kan gepaard gaan met slaapproblemen.
Groei gaat vaak gepaard met verandering.
Succes gaat soms gepaard met extra druk.
De input bevat een typefout: 'meet' moet 'met' zijn. Gebruik de correcte vorm op de slides.
Welke vaste combinatie is correct?
zich onthouden van
zich onthouden op
zich realiseren van
capaciteit van doen
Toetst vaste verbindingen uit het laatste blok.
Vul de uitdrukkingen in
Soms realiseer je je pas later hoe moeilijk iets was. Stress kan gepaard gaan met slaapproblemen. Een school heeft niet altijd de capaciteit voor extra groepen.
Let op: 'realiseer' hoort hier bij 'je je' in de zin: realiseer je je.
Welk woord uit deze les ga jij echt onthouden?
Deze slide heeft geen instructies
Welke uitleg of voorbeeldzin hielp jou het meest?
Deze slide heeft geen instructies
Welk woord vind jij nog lastig om zelf te gebruiken?
Deze slide heeft geen instructies
Glossarium
voorkomen - gebeuren of aanwezig zijn
principieel - volgens duidelijke waarden of overtuigingen
verstaan onder - bedoelen met
fundamenteel - van de basis; heel belangrijk
uitsluiten - niet toelaten of buiten iets houden
zich realiseren - beseffen, goed begrijpen
evenmin - ook niet
Deze slide heeft geen instructies
Glossarium
beïnvloeden - invloed hebben op
lonen - voordeel opleveren
ten behoeve van - voor het voordeel van
de richtlijn - aanwijzing of regel
de capaciteit - vermogen of beschikbare ruimte
stigmatiseren - negatief bestempelen
desondanks - toch, ondanks dat
Deze slide heeft geen instructies
Glossarium
cruciaal - heel belangrijk voor het slagen
gemeen hebben - hetzelfde delen
van toepassing zijn - gelden in een situatie
belemmeren - moeilijker maken of tegenhouden
onverantwoord - niet verstandig of niet veilig
zich onthouden van - bewust iets niet doen
kritisch - beoordelend, niet zomaar accepterend
De woordenlijst van de gebruiker noemt 'kritiek (bijvoegelijk naamwoord)'; in de praktijk is 'kritisch' de gebruikelijke vorm als bijvoeglijk naamwoord.
Glossarium
het hoofd bieden - een probleem aankunnen
erkennen - toegeven of officieel aannemen
gepaard gaan met - samen voorkomen met
ten opzichte van - in vergelijking met
veelzijdig - op veel manieren bruikbaar of ontwikkeld
moreel - te maken hebbend met goed en fout
nota bene - opmerkelijk genoeg; let op
Deze slide heeft geen instructies
Glossarium
doorslaggevend - uiteindelijk bepalend
compromis - afspraak waarbij beide kanten iets toegeven
Deze slide heeft geen instructies