College 3 en 4: 26.1 t/m 26.3
Cursus: Microbiologie en Immunologie
Cursuscode: BIOMIC04X
Jaar: 2025 - 2026
Damian McCrossan
College 3 en 4: 26.1 t/m 26.3
Cursus: Microbiologie en Immunologie
Cursuscode: BIOMIC04X
Jaar: 2025 - 2026
Damian McCrossan
Concepten Hoofdstuk 27
Flagel
Fimbriae
Capsule
Seks pilus
Gram+
Gram-
Peptidoglycaan
LPS
Membraan
Celwand
Cirkelvormig chromosoom
Plasmide
Logaritmische groei
Stationaire fase
Horizontale genoverdracht
Verticale genoverdracht
Tranformatie
Transductie
Conjugatie
F-plasmide
R-plasmide
Antibioticaresistentie
Sleepvraag
Gram +
Gram -
Leerdoelen 26.1 t/m 26.3
26.1 Virussen bestaan tenminste uit een nucleinezuur omgeven door een eiwitkapsel
In een model of afbeelding het virale genoom, capsiden, en enveloppen kunnen aanwijzen en benoemen.
26.2 Virussen planten zich alleen voor in een gastheercel
de algemene levenscyclus van virussen kunnen uitleggen en de rol van een gastheercel kunnen beredeneren en evalueren.
de fasen van de levenscyclus van bacteriofagen kunnen toelichten en herkennen. Kunnen voorspellen welke omstandigheden bijdragen dat een virus wisselt van levenscyclus.
de levenscyclus van virussen in planten kunnen toelichten en aflezen in een afbeelding.
de evolutie van virussen en de onduidelijkheden daaromtrent kunnen beredeneren.
de diversiteit van virussen kunnen toelichten a.d.h.v. karakteristieken van hun genoom en envelope.
26.3 Virussen, bacteriofagen, viroiden, en prionen zijn agressieve pathogenen in planten, dieren en bacteriën
Symptomen van virale ziekten bij dieren kunnen begrijpen als celschade aangericht door het virus dan wel door het immuunsysteem.
Uitbraak van “nieuwe”virusziekten bij de mens kunnen verklaren in termen van bestaande virussen die hun gastheerareaal uitbreiden.
Uit kunnen leggen dat virale infectie bij planten mogelijk worden gemaakt door beschadigde celwanden of via overerving van een zieke ouderplant
Infectie en propagatie-mechanismen van viroiden en prionen kunnen toelichten.
CRISPR-Cas als prokaryoot immuunsysteem tegen faag-infecties kunnen toelichten.
Hoofdstuk 26: Introduction to Viruses
26.1: Een virus bestaat uit een nucleïnezuur omgeven door een eiwitmantel
26.2: Virussen repliceren alleen in gastheercellen
26.3: Virussen en prionen zijn formidabele ziekteverwekkers bij dieren en planten
Een menselijke witte bloedcel (blauw) geïnfecteerd door een humaan immunodeficiëntievirus (HIV)
Figuur 26.1a
Hoe maakt een virus meer virussen?
Figuur 26.1b
Hoofdstuk 26: Introduction to Viruses
Paragraaf 26.1
A virus consists of a nucleic acid surrounded by a protein coat
-
Een virus bestaat uit een nucleïnezuur omgeven door een eiwitmantel
CONCEPT 26.1: Een virus bestaat uit een nucleïnezuur omgeven door een eiwitmantel
Een virus is een besmettelijk deeltje dat bestaat uit genen verpakt in een eiwitmantel
Virussen zijn veel eenvoudiger van structuur dan zelfs prokaryotische cellen
Virussen kunnen een breed scala aan ziekten veroorzaken
Ze kunnen zich niet voortplanten of metabolisme uitvoeren buiten een gastheercel
Virussen bestaan in een schaduwrijk gebied tussen levensvormen en chemicaliën, en leiden een soort "geleend leven"
De ontdekking van virussen: wetenschappelijk onderzoek
Tabaksmozaïekziekte belemmert de groei van tabaksplanten en geeft hun bladeren een mozaïekkleuring
Aan het eind van de 19e eeuw veronderstelden onderzoekers dat ongewoon kleine bacteriën verantwoordelijk zouden kunnen zijn
Later werk suggereerde dat het infectieuze agens geen kenmerken deelde met bacteriën (zoals het vermogen om te groeien op voedingsmedia)
In 1935 bevestigde Wendell Stanley deze laatste hypothese door het infectieuze deeltje, nu bekend als tabaksmozaïekvirus (TMV) te kristalliseren.
Onderzoek: Wat veroorzaakt tabaksmozaïekziekte?
Figuur 26.2
Structuur van virussen
Virussen zijn geen cellen
Een virus is een zeer klein infectieus deeltje dat bestaat uit nucleïnezuur dat is ingesloten in een eiwitmantel en, in sommige gevallen, een membraan envelop
De eenvoudige structuur van virussen maakt ze tot een nuttig biologisch systeem
Virale genomen
Virale genomen kunnen bestaan uit:
dubbel- of enkelstrengs DNA of
dubbel- of enkelstrengs RNA
Virussen worden geclassificeerd als DNA-virussen of RNA-virussen
Het genoom is ofwel een enkel lineair of circulair molecuul van het nucleïnezuur
Virussen hebben tussen de 3 en 2000 genen in hun genoom
Capsiden en enveloppen
Een capside is de eiwitmantel die het virale genoom omsluit
Capsiden zijn opgebouwd uit eiwitsubeenheden die capsomeren worden genoemd
Een capside kan verschillende structuren hebben; geassocieerde virussen kunnen worden aangeduid als helicale (spiraalvormige) of icosahedrale virussen
Virale structuur
Figuur 26.3
Capsiden en enveloppen
Sommige virussen hebben hulpstructuren waarmee ze gastheren kunnen infecteren
Virale enveloppen (afkomstig van membranen van gastheercellen) omringen de capsiden van influenzavirussen en vele andere virussen die bij dieren worden aangetroffen
Virale enveloppen bevatten een combinatie van virale en gastheercelmoleculen
Capsiden en enveloppen
Bacteriofagen, ook wel fagen genoemd, zijn virussen die bacteriën infecteren
Ze hebben een langwerpige capsidekop die hun DNA omsluit
Een eiwitstaartstuk hecht de faag aan de gastheer en injecteert het faag-DNA erin
Type genoom van virussen is bepalend voor de mutatiesnelheid
Klassen van dierlijke virussen
Tabel 26.1
Klassen van dierlijke virussen
Tabel 26.1
Klassen van dierlijke virussen
Tabel 26.1
Klassen van dierlijke virussen
Hoofdstuk 26: Introduction to Viruses
Paragraaf 26.2
Viruses replicate only in host cells
-
Virussen repliceren alleen in gastheercellen
CONCEPT 26.2: Virussen repliceren alleen in gastheercellen
Virussen zijn obligate intracellulaire parasieten, wat betekent dat ze zich alleen binnen een gastheercel kunnen vermenigvuldigen
Elk virus heeft een gastheerbereik, een beperkt aantal gastheersoorten die het kan infecteren
Sommige virussen hebben een breed gastheerbereik, terwijl andere slechts één soort kunnen infecteren
Het mazelenvirus infecteert bijvoorbeeld alleen mensen
Algemene kenmerken van virale replicatieve cycli
Het virale genoom komt op verschillende manieren de gastheercel binnen
Zodra een viraal genoom een cel is binnengekomen, begint de cel virale eiwitten te produceren
Het virus maakt gebruik van gastheerenzymen, -ribosomen,
-tRNA’s, -aminozuren, -ATP en andere moleculen
Virale nucleïnezuurmoleculen en capsomeren assembleren zichzelf spontaan tot nieuwe virussen
Een vereenvoudigde virale replicatieve cyclus
Figuur 26.4
Animatie: vereenvoudigde virale replicatiecyclus
Replicatieve cycli van fagen
Fagen zijn het best begrepen van alle virussen
Fagen hebben twee alternatieve voortplantingsmechanismen: de lytische cyclus en de lysogene cyclus
De lytische cyclus
De lytische cyclus is een faag-replicatiecyclus die resulteert in de dood van de gastheercel
De lytische cyclus produceert nieuwe fagen en lyseert (breekt open) de celwand van de gastheer, waardoor de gemaakte virussen vrijkomen
Een faag die zich alleen door de lytische cyclus voortplant, wordt een virulente faag genoemd
De lytische cyclus van faag T4, een virulente faag
Figuur 26.5
De lytische cyclus van faag T4, een virulente faag
Figuur 26.5
De lytische cyclus van faag T4, een virulente faag
Figuur 26.5
De lytische cyclus van faag T4, een virulente faag
Figuur 26.5
De lytische cyclus van faag T4, een virulente faag
Figuur 26.5
De lytische cyclus van faag T4, een virulente faag
Figuur 26.5
Animatie: lytische cyclus van een faag
De lysogene cyclus
De lysogene cyclus repliceert het faaggenoom zonder de gastheer te vernietigen
Het virale DNA-molecuul wordt opgenomen in het chromosoom van de gastheercel
Fagen die zowel de lytische als de lysogene cyclus gebruiken, worden gematigde fagen genoemd
Een gematigde faag genaamd lambda (l) wordt veel gebruikt in biologisch onderzoek
De lytische en lysogene cycli van faag l, een gematigde faag
Figuur 26.6
Animatie: faag lysogene en lytische cycli
Tekst
De lysogene cyclus
Het geïntegreerde virale DNA staat bekend als een profaag
Elke keer dat de gastheer zich deelt, kopieert het het faag-DNA en geeft het de kopieën door aan dochtercellen
Een prikkel uit de omgeving kan het virusgenoom triggeren om het bacteriële chromosoom te verlaten en over te schakelen naar de lytische modus
Sommige profagen komen tot expressie tijdens lysogenie en sommige zorgen ervoor dat de gastheerbacteriën gifstoffen afscheiden die schadelijk zijn voor de mens
Bacteriële afweer tegen fagen
Bacteriën hebben hun eigen afweer tegen fagen
Natuurlijke selectie begunstigt bacteriële mutanten met oppervlakte-eiwitten die door een bepaald type faag niet als receptoren kunnen worden herkend
Vreemd DNA kan als zodanig worden geïdentificeerd en opgeknipt door cellulaire enzymen, restrictie-enzymen genaamd
Het eigen DNA van de bacterie wordt beschermd tegen de restrictie-enzymen door te worden gemethyleerd
Bacteriële afweer tegen fagen
Zowel bacteriën als archaea kunnen zichzelf beschermen tegen virale infectie met het CRISPR-Cas-systeem
Het is gebaseerd op sequenties die clustered regular interspaced short palindromic repeats (CRISPR's) worden genoemd.
Elke "spacer"-sequentie tussen de herhalingen komt overeen met DNA van een faag die de cel had geïnfecteerd
Bepaalde nuclease-eiwitten reageren met het CRISPR-gebied; dit worden CRISPR-geassocieerde (Cas) eiwitten genoemd
Het CRISPR-Cas-systeem: een soort bacterieel immuunsysteem
Figuur 26.7
Het CRISPR-Cas-systeem: een soort bacterieel immuunsysteem
Figuur 26.7
Het CRISPR-Cas-systeem: een soort bacterieel immuunsysteem
Figuur 26.7
Het CRISPR-Cas-systeem: een soort bacterieel immuunsysteem
Figuur 26.7
Bacteriële afweer tegen fagen
Wanneer een faag een bacteriecel infecteert die het CRISPR-Cas-systeem heeft, wordt het faag-DNA geïntegreerd tussen twee zich herhalende sequenties
Als de cel de infectie overleeft, kan hij elke poging van hetzelfde type faag om hem opnieuw te infecteren, blokkeren
De poging van de faag om de cel te infecteren, veroorzaakt transcriptie van het CRISPR-gebied
De resulterende RNA's worden in stukjes geknipt en gebonden door Cas-eiwitten
Bacteriële afweer tegen fagen
De Cas-eiwitten gebruiken het faag gerelateerde RNA om zich te richten op het binnenvallende faag-DNA
Het faag-DNA wordt geknipt en vernietigd
Natuurlijke selectie bevordert faagmutanten die kunnen binden aan veranderde celoppervlakte receptoren of die resistent zijn tegen enzymen
De relatie tussen fagen en bacteriën is voortdurend in evolutie
Replicatieve cycli van dierlijke virussen
Er zijn twee belangrijke variabelen die worden gebruikt om virussen te classificeren die dieren infecteren:
Een RNA- of DNA-genoom, enkelstrengs of dubbelstrengs
De aan- of afwezigheid van een membraan envelop
Terwijl maar weinig bacteriofagen een envelop of een RNA-genoom hebben, hebben veel dierlijke virussen beide
Virale enveloppen
Veel virussen die dieren infecteren hebben een membraan envelop
Virale glycoproteïnen op de envelop binden aan specifieke receptormoleculen op het oppervlak van een gastheercel
De virale envelop is meestal afgeleid van het plasmamembraan van de gastheercel wanneer de virale capsiden naar buiten komen
De replicatieve cyclus van een RNA-virus met een envelop
Figuur 26.8
Virale enveloppen
Andere virale membranen worden gevormd uit de nucleaire envelop van de gastheer en worden vervolgens vervangen door een envelop gemaakt van het membraan van het Golgi-apparaat
Het herpesvirus is hier een voorbeeld van
Viraal genetisch materiaal
De grootste verscheidenheid aan RNA-genomen wordt gevonden in virussen die dieren infecteren
Retrovirussen gebruiken reverse transcriptase om hun RNA-genoom in DNA te kopiëren
HIV (humaan immunodeficiëntievirus) is het retrovirus dat aids veroorzaakt (acquired immunodeficiency syndrome)
Retrovirus - Beverly Biology
Viraal genetisch materiaal
Retrovirus reverse transcriptase
Viraal genetisch materiaal
Het virale DNA dat in het gastheergenoom is geïntegreerd, wordt een provirus genoemd
In tegenstelling tot een profaag blijft een provirus een permanente bewoner van de gastheercel
RNA-polymerase transcribeert het provirale DNA in RNA-moleculen
De RNA-moleculen functioneren zowel als mRNA voor de synthese van virale eiwitten en als genomen voor nieuwe virusdeeltjes die uit de cel vrijkomen
Klassen van dierlijke virussen
Tabel 26.1
Klassen van dierlijke virussen
Tabel 26.1
Klassen van dierlijke virussen
Tabel 26.1
Klassen van dierlijke virussen
Animatie: HIV Replicative Cycle Animatie: Retrovirus (HIV) Replicative Cycle
De replicatieve cyclus van HIV, het retrovirus dat AIDS veroorzaakt
Figuur 26.9
De replicatieve cyclus van HIV, het retrovirus dat AIDS veroorzaakt
Figuur 26.9
De replicatieve cyclus van HIV, het retrovirus dat AIDS veroorzaakt
Figuur 26.9
De replicatieve cyclus van HIV, het retrovirus dat AIDS veroorzaakt
Figuur 26.9
Evolutie van virussen
Virussen passen niet in onze definitie van levende organismen
Omdat virussen zich alleen binnen cellen kunnen vermenigvuldigen, zijn ze waarschijnlijk geëvolueerd als stukjes cellulair nucleïnezuur
Kandidaten voor de bron van virale genomen omvatten plasmiden en transposons (jumping genes)
Plasmiden, transposons en virussen zijn allemaal
“mobile genetic elements”
Evolutie van virussen
Het grootste virus dat zo'n 20 jaar geleden werd geïdentificeerd, is zo groot als een kleine bacterie
Het genoom codeert voor eiwitten die betrokken zijn bij translatie, DNA-reparatie, eiwitvouwing en polysaccharide synthese
Mimivirus :, ds-DNA virus
1000 genen
Er is controverse over de vraag of dit virus voor of na cellen is geëvolueerd
In het afgelopen decennium zijn verschillende nog grotere virussen geïdentificeerd; hoe deze evolueerden, is een onopgeloste vraag
Hoofdstuk 26: Introduction to Viruses
Paragraaf 26.3
Viruses and prions are formidable pathogens in animals and plants
-
Virussen en prionen zijn formidabele ziekteverwekkers bij dieren en planten
CONCEPT 26.3: Virussen en prionen zijn formidabele ziekteverwekkers in dieren en planten
Ziekten veroorzaakt door virale infecties treffen mensen, landbouwgewassen en vee wereldwijd
Kleinere en minder complexe deeltjes bekend als viroiden en prionen zijn eveneens ziekteverwekkers in resp. planten en dieren
Viroid: short stretch of
ssRNA or ss DNA
Virale ziekten bij dieren
Virussen kunnen cellen beschadigen of doden door de afgifte van hydrolytische enzymen uit lysosomen te veroorzaken
Sommige virussen zorgen ervoor dat geïnfecteerde cellen gifstoffen produceren die tot ziektesymptomen leiden
Anderen hebben moleculaire componenten zoals envelopeiwitten die giftig zijn
Virale ziekten bij dieren
Een vaccin is een onschadelijk derivaat van een ziekteverwekker die het immuunsysteem stimuleert om afweer tegen de schadelijke ziekteverwekker op te bouwen
Vaccins kunnen bepaalde virale ziekten voorkomen, zoals pokken, rubella, bof en andere
Virale infecties kunnen niet worden behandeld met antibiotica
Antivirale geneesmiddelen kunnen virale infecties helpen behandelen, niet genezen, door de synthese van viraal DNA te remmen en door de virale assemblage te verstoren
Opduikende virale ziekten
Opduikende virussen kenmerken zich door plotselinge verschijning binnen een gastheerpopulatie
Voorbeeld: HIV, SARS, Corona, Ebola
Uitbraak van “nieuwe” virale ziekten onder mensen wordt in feite veroorzaakt door bestaande virussen die hun gastheerbereik uitbreiden
Opduikende virale ziekten
Het Ebola-virus is een van de vele opduikende virussen die hemorragische koorts veroorzaken, een vaak dodelijke ziekte
In 2014 vond een wijdverspreide uitbraak (epidemie) van het ebolavirus plaats
In 2017, 2018 en 2019 deden zich kleinere uitbraken voor in de Democratische Republiek Congo
Andere voorbeelden van opduikende virussen zijn het chikungunya-virus en het Zika-virus (2015).
Opkomende virussen
Figuur 26.10
Opduikende virale ziekten
Een oorzaak van snel opkomende virale ziekten bij mensen is de mutatie van bestaande virussen in nieuwe die zich gemakkelijker kunnen verspreiden
Een tweede oorzaak is de verspreiding van een virusziekte vanuit een kleine, geïsoleerde menselijke populatie
Een derde oorzaak is de verspreiding van bestaande virussen van andere dieren
Naar schatting ontstaat ongeveer driekwart van de nieuwe ziekten bij de mens op deze manier
Opduikende virale ziekten
Vaak zoönotisch en bij hoge gastheerdichtheid
Opduikende virale ziekten
Eerst bekende A-type
50 – 100miljoen doden!!
Opduikende virale ziekten
Griepepidemieën worden veroorzaakt door varianten van influenzavirussen; deze infecteren een grote verscheidenheid aan dieren, waaronder vogels, varkens, paarden en mensen
Stammen van influenza A krijgen gestandaardiseerde namen op basis van de virale oppervlakte-eiwitten hemagglutinine (H) en neuraminidase (N)
Sinds 2017 zijn er 18 soorten hemagglutinine (H) en 11 soorten neuraminidase (N) geïdentificeerd
Hemagglutinine: Binding en penetratie van cel
Neuraminidase: Vrijkomen van het virus (afsplitsing)
Opduikende virale ziekten
Bekend zijn inmiddels:
H5N1: vogelgriep
H3N2: Hongkong griep
H1N1: Varkensgriep
Enzovoort: H2N2; H3N2; H7N7; H1N2; H9N2; H7N2; H7N3; H10N2…….
Deze varianten kunnen pandemien of wereldwijde epidemien veroorzaken
Opduikende virale ziekten
De H5N1-stam (vogelgriep) is behoorlijk dodelijk, omdat het heel anders is dan de griepstammen die lange tijd onder mensen circuleren
Het is dus moeilijk voor mensen om een effectieve immuunrespons op te bouwen tegen deze stam
Het heeft echter geen epidemie veroorzaakt omdat het niet van mens op mens wordt overgedragen
Opduikende virale ziekten
Een dodelijke stam van H1N1, oorspronkelijk de varkensgriep genoemd, werd niet daadwerkelijk door varkens op mensen overgedragen
In plaats daarvan was het verhaal complexer, H1N1 was een unieke combinatie van varkens-, vogel- en menselijke griepgenen
In 2009 vond een epidemie van H1N1 plaats, die 207 landen bereikte, meer dan 600.000 mensen infecteerde en bijna 8.000 mensen het leven kostte
Zo'n wereldwijde epidemie wordt een pandemie genoemd
Opduikende virale ziekten
Influenzavirussen hebben negen RNA-segmenten in hun genoom, wat leidt tot veel nieuwe genetische combinaties
Ze hebben ook een hoge mate van mutatie
Normale seizoensgriepvirussen worden niet beschouwd als opkomende virussen omdat varianten van deze virussen al lang onder mensen circuleren
Deze virussen ondergaan echter nog steeds mutatie en herschikking
Variaties waarvan wordt aangenomen dat ze elk jaar het meest waarschijnlijk voorkomen, worden geselecteerd om vaccins te genereren
Opduikende virale ziekten
Veranderingen in het gedrag van de gastheer of de omgeving kunnen de verspreiding van virussen die verantwoordelijk zijn voor opkomende ziekten vergroten
Nieuwe wegen naar een afgelegen gebied kunnen de verspreiding van virusziekten vergroten
Het gebruik van insecticiden en klamboes kan de verspreiding helpen voorkomen
Het is mogelijk dat door de wereldwijde klimaatverandering muggen die virussen bij zich dragen, hun verspreidingsgebied kunnen uitbreiden
Net als bescherming tegen virusdragende muggen
Figuur 26.11
Virale ziekten bij planten
Er zijn meer dan 2.000 soorten virusziekten van planten bekend die vlekken op bladeren en vruchten, groeiachterstand en beschadigde bloemen of wortels veroorzaken
De meeste bekende plantenvirussen hebben een RNA-genoom
Velen hebben een spiraalvormige capside, terwijl andere een icosahedrale capside hebben
Virale ziekten bij planten
Plantenvirussen verspreiden ziekten via twee belangrijke routes:
Horizontale overdracht, binnendringen door beschadigde celwanden
Insecten (bladluizen) als ‘vectoren’
Verticale overdracht, het virus erven van een ouder
Remedie c.q. virusvrij maken via meristeemkweek
Prionen: eiwitten als infectieuze agentia
Prionen zijn langzaam werkende, vrijwel onvernietigbare infectieuze eiwitten die bij zoogdieren degeneratieve hersenziekten lijken te veroorzaken
Scrapie bij schapen, gekkekoeienziekte en de ziekte van Creutzfeldt-Jakob bij mensen worden allemaal veroorzaakt door prionen
Prionen zijn verkeerd gevouwen eiwitten, kunnen in voedsel worden overgedragen, werken langzaam en zijn vrijwel onverwoestbaar
Prionen: eiwitten als infectieuze agentia
Prionen zijn op de een of andere manier in staat om een normale vorm van een eiwit om te zetten in de verkeerd gevouwen versie
Vervolgens aggregeren (klonteren) verschillende prionen tot een complex dat meer eiwitten kan omzetten in prionen, die zich bij de keten voegen
Prionen kunnen ook betrokken zijn bij ziekten zoals de ziekte van Alzheimer en Parkinson
Er zijn veel openstaande vragen over deze kleine infectieuze agentia
Model voor hoe prionen zich voortplanten
Figuur 26.13
Virus evolutie – CARS Cov2
A
Concepten Hoofdstuk 26
Capside
Envelop
dsRNA
dsDNA
ssDNA
ssRNA
Reverse transcriptase
Membraaneiwitten
Gastheerbereik
Bacteriofaag
Lysogene cyclus
Lytische cyclus
Gastheercel
Gastheer receptor
Retrovirussen
Antigenen
Pandemie
CRISPR-Cas
Prionen
Vaccinatie
Tamiflu
Antivirale middelen
Zoönose
Pandemie
Epidemie
Mutatie
Evolutie
Test je kennis – HIV + Quizzez virussen (engelstalig)
Tekst + animatie: bioplek
https://www.bioplek.org/animaties/celtotaal/aidsx.html
https://quizizz.com/admin/quiz/587f678484da50955d9af3d7
Wat nu?
Begin aan Mastering Biologie assignment :
BIOMIC04X 26.1 t/m 26.3 Virussen
BIOMIC04X Hoofdstuk 26 Oefentoets
De volgende keer:
28.1 + 28.6
Peerteaching