§2.2 Het dagboek van de aarde
H O O F D S T U K 2 · S C H A T K I S T A A R D E ?
2.2
Het dagboek van de aarde
Hoe oud is een steen, en hoe ontstaat hij? Stenen en fossielen vertellen het.
Gemaakt bij buiteNLand 3 havo, 5e editie
Introductie
Onderdelen in deze les
H O O F D S T U K 2 · S C H A T K I S T A A R D E ?
2.2
Het dagboek van de aarde
Hoe oud is een steen, en hoe ontstaat hij? Stenen en fossielen vertellen het.
Gemaakt bij buiteNLand 3 havo, 5e editie
Open met de vraag: kun je aan een steen zien hoe oud hij is? De foto laat de Grand Canyon in Arizona zien, waar de lagen als bladzijden van een boek over elkaar liggen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Megan Clark / Unsplash
2.2
Het dagboek van de aarde
Dit leer je
Je kunt uitleggen hoe je de relatieve en de absolute ouderdom van gesteente bepaalt.
Je kunt de drie hoofdtypen gesteente onderscheiden.
Lees de twee doelen voor. Het eerste gaat over de leeftijd van gesteente, het tweede over hoe gesteente ontstaat. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
2.2
Het dagboek van de aarde
A C T I V E R E N
Wat weet je al over stenen en fossielen?
Laat de klas woorden intikken: fossiel, dinosaurus, vulkaan, zand, marmer. Haal er zelf klas-1- en klas-2-begrippen uit (gesteente, fossiel, sediment) en kondig aan dat ze die vandaag gebruiken. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
2.2
Het dagboek van de aarde
T E R U G B L I K
Uit: §2.1 De geschiedenis van de aarde
Welk tijdvak van de geologische tijdschaal is het oudst?
Kenozoïcum
Mesozoïcum
Precambrium
Paleozoïcum
Goed is Precambrium: de volgorde van oud naar jong is Precambrium, Paleozoïcum, Mesozoïcum, Kenozoïcum. Vandaag leren ze hoe geologen weten wat ouder en jonger is. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
2.2
Het dagboek van de aarde
Stenen en fossielen vertellen over vroeger
Fossielen zijn versteende resten van planten en dieren van miljoenen jaren geleden. Ze laten zien welk leven er toen was en hoe het klimaat was.
Kijk je naar de lagen waarin ze liggen, dan bepaal je de relatieve ouderdom: welke laag ouder of jonger is dan een andere, zonder te weten hoe oud precies.
Grand Canyon, Arizona · elke laag is een bladzijde uit de geschiedenis
Gebruik het beeld van het dagboek: onderin liggen de oudste bladzijden, bovenin de jongste (de lagen zijn ooit onder water of wind afgezet, onderop eerst). Relatieve ouderdom is een volgorde: A is ouder dan B. Je hoeft er geen getal bij te hebben. Een fossiel dat in een laag zit, hoort bij de tijd van die laag. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Quinn Nietfeld / Unsplash
2.2
Het dagboek van de aarde
V R A A G 1
In een rotswand liggen de lagen ongestoord. Laag P ligt boven laag Q. Wat weet je zeker?
Laag P is precies 10 miljoen jaar oud
Laag P is jonger dan laag Q
Laag P is ouder dan laag Q
Laag P en laag Q zijn even oud
Goed is B: bij ongestoorde lagen ligt de oudste onderaan, dus P is jonger. Dit is relatieve ouderdom: een volgorde, geen getal; daarom valt A af. C draait de volgorde om, D kan niet omdat de lagen na elkaar zijn afgezet. Vraag door: wat zegt een fossiel in laag Q over het leven in die tijd? ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
2.2
Het dagboek van de aarde
Drie hoofdtypen gesteente
Gesteente ontstaat op drie manieren.
Stollingsgesteente
Magma of lava koelt af en stolt, bijvoorbeeld na een vulkaanuitbarsting.
Sedimentgesteente
Zand, klei en grind worden in lagen afgezet en samengedrukt. Het bevat vaak fossielen, zoals kalksteen.
Metamorf gesteente
Bestaand gesteente verandert door hoge druk en temperatuur, diep in de aarde. Marmer ontstaat uit kalksteen.
Stollings- en sedimentgesteente kennen ze uit klas 2; nieuw is metamorf gesteente, van het Griekse 'van vorm veranderen'. Gesteente wordt hier niet gesmolten (dan is het magma) maar vervormd door druk en hitte. Marmer is kalksteen dat zo is veranderd. Foto's: graniet langs een kust, zandsteen bij Petra in Jordanië, wit marmer. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Matthieu Chabert / Unsplash Image credit: Peter Scholten / Unsplash Image credit: Madison Bracaglia / Unsplash
Sleep elk gesteente naar het goede type.
2.2
Het dagboek van de aarde
V R A A G 2
Stollingsgesteente
Sedimentgesteente
Metamorf gesteente
Zandsteen met fossielen
Gesteente dat diep in de aarde verhit en samengeperst werd
Basalt uit afgekoelde lava
Graniet uit stollend magma
Kalksteen uit afgezet materiaal
Marmer uit kalksteen
Zandsteen, kalksteen: sediment (afgezet, vaak fossielen). Basalt, graniet: stolling. Marmer en het gesteente dat diep verhit en samengeperst werd: metamorf. Let op: kalksteen en marmer lijken verwant, maar marmer is de veranderde vorm. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
2.2
Het dagboek van de aarde
V R A A G 3
Welke stellingen kloppen?
1 Fossielen helpen bij het bepalen van de relatieve ouderdom.
2 Metamorf gesteente bevat vaak fossielen.
Alleen stelling 1 is juist
Alleen stelling 2 is juist
Stelling 1 en 2 zijn beide juist
Stelling 1 en 2 zijn beide onjuist
Goed is A. Fossielen komen in specifieke lagen voor en helpen dus bij de volgorde. In metamorf gesteente zijn fossielen meestal verdwenen of vervormd door de druk en hitte. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
2.2
Het dagboek van de aarde
Hoe oud is een steen precies?
De absolute ouderdom is de exacte leeftijd van een steen in jaren. Je meet hem met radioactiviteit.
1
Radioactief element
Veel gesteente bevat radioactieve elementen, zoals uranium.
2
Radioactief verval
Het element vervalt langzaam en steeds even snel tot een ander element, zoals lood.
3
Meten en rekenen
Uit de verhouding uranium en lood volgt de leeftijd van het gesteente.
Net een zandloper: weet je hoe snel het zand valt, dan weet je hoeveel tijd er voorbij is.
Radioactief verval is het proces waarbij een radioactief element met een vaste snelheid verandert in een ander element. Omdat die snelheid constant is, werkt het als een klok in de steen. Meet de verhouding tussen het oorspronkelijke element en het nieuwe, en je rekent de leeftijd uit. Zandloper-beeld uitleggen. ± 4 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
Relatieve of absolute ouderdom?
2.2
Het dagboek van de aarde
V R A A G 4
Relatieve ouderdom
Absolute ouderdom
Dit fossiel zit in een oudere laag dan dat fossiel
De verhouding uranium en lood geeft 150 miljoen jaar
Laag A ligt onder laag B, dus A is ouder
Het gesteente is volgens metingen 3,5 miljard jaar oud
Relatief: een volgorde, afgeleid uit lagen en fossielen. Absoluut: een leeftijd in jaren, gemeten met radioactief verval. Een getal in jaren betekent dus altijd absoluut. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
2.2
Het dagboek van de aarde
V R A A G 5
Een fossiel zit in een laag. Welke ouderdom bepaal je daarmee, en hoe vind je de exacte leeftijd?
Model: met het fossiel en de plaats van de laag bepaal je de relatieve ouderdom (ouder of jonger dan andere lagen). De exacte leeftijd, de absolute ouderdom, vind je door in het gesteente het radioactieve verval te meten (bijvoorbeeld uranium dat lood wordt). Let erop dat leerlingen beide begrippen goed gebruiken. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
2.2
Het dagboek van de aarde
Begrippen
relatieve ouderdom
Welke laag of steen ouder of jonger is dan een andere, zonder de leeftijd te weten.
absolute ouderdom
De exacte leeftijd van een steen in jaren.
radioactief verval
Een radioactief element verandert langzaam in een ander element; dat meet je om de leeftijd te weten.
metamorf gesteente
Gesteente dat ontstaat doordat ander gesteente verandert door hoge druk en temperatuur.
Loop de vier begrippen langs; laat leerlingen ze in eigen woorden herhalen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
