Hoofdstuk 2: Voedingsstoffen deel 2

• newEditor
• Zorg en Welzijn
• Middelbare school
• vmbo k
• Leerjaar 3

Microvoedingsstoffen: vitamines, mineralen, water en vezels

Open de les met herkenbare voorbeelden uit het dagelijks leven: fruit, brood, melk, water. Leg uit dat deze les gaat over stoffen die je lichaam niet altijd energie geven, maar wel hard nodig heeft om goed te werken.

Hadith van de week

Lesdoel

Aan het einde van de les kan ik uitleggen wat het verschil is tussen vetoplosbare en wateroplosbare vitamines, en ik kan vitamines, mineralen, sporenelementen, water en vezels koppelen aan hun functie in het lichaam.

Noem een vitamine of mineraal dat jij kent en waarvoor het helpt

Gebruik de antwoorden om voorkennis op te halen. Vraag enkele leerlingen om hun woord kort toe te lichten, bijvoorbeeld functie of waar het in zit.

Microvoedingsstoffen

• Microvoedingsstoffen geven geen energie

• Ze zijn toch onmisbaar voor je lichaam

• Ze helpen bij afweer, botopbouw en stofwisseling

• Voorbeelden: vitamines, mineralen en sporenelementen

Benadruk het verschil met macrovoedingsstoffen: koolhydraten, vetten en eiwitten leveren energie of bouwstoffen in grotere hoeveelheden; microvoedingsstoffen heb je in kleine hoeveelheden nodig.

Waarom zijn ze zo belangrijk?

• Je lichaam gebruikt ze elke dag

• Zonder genoeg microvoedingsstoffen werken processen minder goed

• Denk aan weerstand, groei, bloed, botten en zenuwen

Koppel dit aan klachten die leerlingen kunnen begrijpen: moe zijn, slechter herstel, minder weerstand, zwakkere botten.

Wat klopt over microvoedingsstoffen?

A

Ze geven energie

B

Ze zijn onmisbaar

C

Ze zijn alleen vetten

D

Ze zijn altijd suikers

Sluit aan op slides 2-3: microvoedingsstoffen geven geen energie, maar zijn wel nodig voor afweer, botten en stofwisseling.

Maak de zin compleet

Microvoedingsstoffen geven geen , maar zijn wel onmisbaar. Ze helpen onder andere bij de , de botopbouw en de stofwisseling. Voorbeelden zijn vitamines, mineralen en .

Microvoedingsstoffen geven geen

, maar zijn wel onmisbaar. Ze helpen onder andere bij de

, de botopbouw en de stofwisseling. Voorbeelden zijn vitamines, mineralen en

brandstof

spieren

koolhydraten

eiwitten

Correcte invulling: energie, afweer, sporenelementen.

Twee soorten vitamines

• Vetoplosbare vitamines: A, D, E en K

• Wateroplosbare vitamines: B en C

• Het verschil zit vooral in opslag in het lichaam

• Dat bepaalt hoe vaak je ze nodig hebt

Laat leerlingen de letters hardop meelezen. Dit helpt bij onthouden: ADEK zijn vetoplosbaar; B en C zijn wateroplosbaar.

Vetoplosbaar of wateroplosbaar

• Vitamines A, D, E, K

• Worden opgeslagen in het lichaam

• Je hebt ze niet elke dag in grote hoeveelheden nodig

Vetoplosbaar

• Vitamines B en C

• Worden niet goed opgeslagen

• Daarom zijn ze dagelijks nodig

Wateroplosbaar

Noem eenvoudig dat een overschot van wateroplosbare vitamines meestal makkelijker het lichaam verlaat dan vetoplosbare vitamines. Houd het op vmbo-niveau en ga niet te diep in op biochemie.

Vandaag gaan we zelf testen hoe vitamines in je lichaam werken! Je pakt zo meteen twee bekertjes: één met water en één met water én olie. Hier voeg je verschillende vitamines aan toe om te zien wat er gebeurt. Welke vitamine lost op in het water en welke zoekt liever de olie op?

Pak het werkblad dat ik nu uitdeel erbij. Daarop staan de stappen die je precies gaat volgen en de vragen die je gaat beantwoorden. Succes!

Vitamine A

• Belangrijk voor ogen

• Helpt bij een gezonde huid

• Ondersteunt de weerstand

• Hoort bij de vetoplosbare vitamines

Je kunt als voorbeeld noemen dat vitamine A helpt om goed te blijven zien, vooral bij weinig licht, zonder de uitleg te ingewikkeld te maken.

Vitamine D

• Zorgt voor sterke botten en tanden

• Helpt bij de opname van calcium

• Je krijgt het via zonlicht en voeding, zoals vette vis

Leg duidelijk de koppeling met calcium: vitamine D helpt calcium opnemen, en calcium is nodig voor botten en gebit.

Vitamine E en K

• Vitamine E beschermt je cellen

• Vitamine K is nodig voor bloedstolling

• Beide horen bij de vetoplosbare vitamines

Gebruik een eenvoudig voorbeeld bij bloedstolling: als je een wondje hebt, helpt je lichaam het bloeden te stoppen.

Wateroplosbare vitamines

• Dit zijn de B-vitamines en vitamine C

• Je lichaam kan ze niet goed opslaan

• Daarom moet je ze regelmatig binnenkrijgen

• Ze zijn belangrijk voor dagelijkse lichaamsprocessen

Herhaal hier bewust het verschil met vetoplosbaar. Deze slide is de overgang naar B en C apart.

Vitamine B

• Vitamine B is eigenlijk een groep vitamines

• Helpt bij energie vrijmaken uit voeding

• Belangrijk voor het zenuwstelsel

• Speelt een rol bij de vorming van bloedcellen

Noem dat het gaat om B1 tot en met B12, maar dat leerlingen vooral de functies moeten onthouden en niet alle losse nummers.

Vitamine B12

• B12 zit alleen in dierlijke producten

• Daarom is extra aandacht nodig bij veganisten

• B12 hoort bij de B-vitamines

Leg neutraal uit dat mensen die veganistisch eten goed moeten letten op B12, omdat deze vitamine niet vanzelf uit plantaardige producten komt.

Vitamine C

• Ondersteunt de weerstand

• Helpt bij wondgenezing

• Zorgt voor betere opname van ijzer

• Hoort bij de wateroplosbare vitamines

Maak de koppeling vooruit naar ijzer: vitamine C en ijzer werken dus vaak goed samen in voeding.

Welke vitamine is wateroplosbaar?

A

Vitamine E

B

Vitamine K

C

Vitamine C

D

Vitamine A

Checkt het verschil tussen vetoplosbaar en wateroplosbaar na slides 4-12.

Vul de kernwoorden in

Vetoplosbare vitamines zoals A, D, E en K worden in het lichaam. Wateroplosbare vitamines zoals B en C worden niet goed . Daarom heb je ze nodig.

Vetoplosbare vitamines zoals A, D, E en K worden

in het lichaam. Wateroplosbare vitamines zoals B en C worden niet goed

. Daarom heb je ze

verbrand

afgebroken

wekelijks

zelden

Correcte invulling: opgeslagen, opgeslagen, dagelijks.

Mineralen en sporenelementen

• Ook dit zijn microvoedingsstoffen

• Ze zijn nodig voor belangrijke processen in je lichaam

• Mineralen heb je in grotere hoeveelheden nodig

• Sporenelementen in heel kleine hoeveelheden

Sporenelementen zijn mineralen waar je lichaam maar een piepklein beetje van nodig heeft (een 'spoor').

Hoewel je er heel weinig van nodig hebt, zijn ze onmisbaar:

• Voorbeeld: IJzer (voor zuurstof in je bloed) of Jodium (voor je schildklier).

• Verschil: Een 'gewoon' mineraal zoals calcium heb je in grote hoeveelheden nodig (voor sterke botten); een sporenelement in een inimini dosis.

Leg uit dat 'spoor' betekent: maar een klein beetje nodig. Toch zijn ze essentieel.

Calcium

• Nodig voor botten en gebit

• Bekende bronnen zijn melk en kaas

• Werkt samen met vitamine D

Benadruk opnieuw de samenwerking: calcium bouwt mee aan botten, vitamine D helpt bij de opname.

IJzer

• IJzer is een sporenelement

• Het helpt bij zuurstoftransport in het bloed

• Bronnen: vlees, volkorenproducten en spinazie

Leg eenvoudig uit dat bloed zuurstof vervoert door het lichaam en dat ijzer daarvoor nodig is.

Natrium, kalium en jodium

• Helpen bij de vochtbalans

• Spelen mee bij de bloeddruk

• Nodig voor het maken van schildklierhormoon

• De schildklier helpt je lichaam goed te werken

Jodium

Natrium en kalium

Houd de uitleg van de schildklier eenvoudig: het is een orgaan dat invloed heeft op hoe je lichaam werkt en energie gebruikt.

Welk sporenelement helpt bij zuurstoftransport?

A

Calcium

B

Jodium

C

Natrium

D

IJzer

Sluit aan op slides 13-16. IJzer is een sporenelement en helpt bij zuurstoftransport in het bloed.

Koppel stof en functie

Calcium is nodig voor en gebit. Natrium en kalium helpen bij de en spelen mee bij de bloeddruk. Jodium is nodig voor het maken van .

Calcium is nodig voor

en gebit. Natrium en kalium helpen bij de

en spelen mee bij de bloeddruk. Jodium is nodig voor het maken van

wondgenezing

bloedcellen

vezels

zuurstof

Correcte invulling: botten, vochtbalans, schildklierhormoon.

Wat vind jij het lastigst om uit elkaar te houden?

1

Calcium en ijzer

2

Natrium en kalium

3

Mineraal en sporenelement

4

Vitamine en mineraal

Water en vezels

• Water en vezels leveren geen energie

• Toch zijn ze onmisbaar voor een gezond lichaam

• Ze helpen vooral bij vochtbalans en darmwerking

Maak hier de overgang van microvoedingsstoffen naar twee andere onmisbare onderdelen van gezonde voeding.

Vezels

• Zorgen voor een goede darmwerking

• Helpen bij een goede stoelgang

• Geven een vol gevoel

Je kunt voorbeelden noemen zoals volkorenproducten, groente, fruit en peulvruchten, zonder de slide voller te maken.

Water

• Houdt de vochtbalans op peil

• Helpt bij de afvoer van afvalstoffen

• Dat gebeurt via plassen en zweten

• Richtlijn: minstens 2 liter per dag

Leg uit dat de hoeveelheid per persoon kan verschillen, maar dat 1,5 liter een goede basisrichtlijn is voor deze les.

Ga naar blz 44 en maak opdracht 2.16 t/m 2.24. In je boek en in digiplein kan je alle informatie vinden. Gebruik de ondersteunende materialen in digiplein.

Alles gekoppeld aan functie

• A → ogen, huid, weerstand

• D → botten, gebit, opname calcium

• E → bescherming van cellen

• K → bloedstolling

• B → energie, zenuwstelsel, bloedcellen

• C → weerstand, wondgenezing, opname ijzer

Tip maak een ezelsbruggetje voor jezelf om dit te onthouden!

Gebruik deze slide als samenvatting van de vitamines. Laat leerlingen vooral de koppeling letter-functie zien.

Nog meer koppelingen

• Calcium → botten en gebit

• IJzer → zuurstoftransport in bloed

• Natrium / kalium → vochtbalans en bloeddruk

• Jodium → schildklierhormoon

• Vezels → darmwerking, stoelgang, vol gevoel

• Water → vochtbalans, afvoer afvalstoffen

Dit is de tweede samenvattende koppelslide. Samen met de vorige slide vormt dit het complete overzicht van functies.

Belangrijke verschillen

• Vetoplosbare vitamines worden opgeslagen

• Wateroplosbare vitamines heb je vaker nodig

• Mineralen en sporenelementen zijn allebei onmisbaar

• Water en vezels geven geen energie, maar zijn wel nodig

Laat zien dat de les niet alleen losse feitjes bevat, maar dat leerlingen vooral de verschillen en functies moeten kunnen herkennen.

Waarom zijn vezels belangrijk?

A

Voor meer suiker

B

Voor darmwerking

C

Voor bloedstolling

D

Voor sterke ogen

Gebaseerd op slides 17-22: vezels helpen bij darmwerking, stoelgang en geven een vol gevoel.

Maak de samenvatting compleet

Water houdt de op peil en helpt bij het afvoeren van . Vezels zorgen voor een goede en geven een vol gevoel.

Correcte invulling: vochtbalans, afvalstoffen, darmwerking.

Wat is een voorbeeld van een microvoedingsstof?

A

Eiwitten

B

Koolhydraten

C

Vitamine C

D

Onverzadigd vet

Start van de begrippencheck van heel hoofdstuk 2. Laat leerlingen onderscheid maken tussen macro- en microvoedingsstoffen.

Wat is het verschil tussen voedingsmiddel en voedingsstof?

A

Geen verschil

B

Allebei energie

C

Middel zit in stof

D

Stof zit in middel

Voedingsmiddelen zijn wat je eet of drinkt; voedingsstoffen zijn de stoffen daarin die je lichaam gebruikt.

Begrippen uit het hoofdstuk

Bij een goede is de energie die je binnenkrijgt in evenwicht met wat je verbruikt. zijn bouwstoffen voor groei en herstel. vitamines zijn A, D, E en K.

Bij een goede

is de energie die je binnenkrijgt in evenwicht met wat je verbruikt.

zijn bouwstoffen voor groei en herstel.

stofwisseling

koolhydraten

wateroplosbare

vezels

Correcte invulling: energiebalans, eiwitten, vetoplosbare.

Wat is één ding dat jij vandaag echt hebt onthouden?

Reflectie zonder fout antwoord. Laat leerlingen één concreet begrip of inzicht noemen, bijvoorbeeld verschil vetoplosbaar/wateroplosbaar of functie van ijzer, water of vezels.

Wat hielp jou het meest om dit onderwerp te begrijpen?

Reflectie op leerproces. Mogelijke antwoorden: samenvattingsslides, koppelen van stof aan functie, invuloefeningen, voorbeelden uit eten en drinken.

Welk onderdeel vond jij nog lastig?

Gebruik dit om te bepalen wat nog herhaald moet worden. Denk aan vitaminesoorten, functies koppelen of begrippen uit het hele hoofdstuk.

Begrippenlijst

Voedingsmiddelen - Alles wat je eet of drinkt

Voedingsstoffen - Stoffen in voedingsmiddelen die je lichaam gebruikt

Macrovoedingsstoffen - Voedingsstoffen die je in grotere hoeveelheden nodig hebt

Microvoedingsstoffen - Voedingsstoffen die je in kleine hoeveelheden nodig hebt

Energiebalans - Evenwicht tussen energie die je binnenkrijgt en energie die je verbruikt

Eiwitten - Bouwstoffen voor groei en herstel

Koolhydraten - Belangrijke brandstoffen voor energie

Deze begrippen horen bij het hele hoofdstuk. Kort herhalen helpt om deel 1 en deel 2 samen te brengen.

Begrippenlijst

Vetten - Brandstoffen en bouwstoffen voor het lichaam

Verzadigd vet - Vetsoort die meestal hard is bij kamertemperatuur

Onverzadigd vet - Vetsoort die meestal vloeibaar is bij kamertemperatuur dit is gezond

Vetoplosbare vitamines - Vitamines A, D, E en K die in het lichaam worden opgeslagen

Wateroplosbare vitamines - Vitamines B en C die je lichaam niet goed opslaat

Essentiële vitamine - Vitamine die je lichaam niet zelf genoeg kan maken

Mineralen - Beschermende stoffen die je lichaam nodig heeft

Bij 'essentiële vitamine' kun je uitleggen dat een lichaam sommige vitamines niet of niet genoeg zelf maakt, waardoor voeding nodig is.

Begrippenlijst

Sporenelementen - Mineralen die je maar in heel kleine hoeveelheden nodig hebt

Vezels - Stoffen uit plantaardige voeding die zorgen voor een goede darmwerking