Tekstverbanden en signaalwoorden

Tekstverbanden en signaalwoorden

1 / 44
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 44 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Tekstverbanden en signaalwoorden

Open met het idee dat een tekst niet uit losse zinnen bestaat, maar uit onderdelen die met elkaar samenhangen. Dat vormt de brug naar het lesdoel.

Lesdoel

Ik kan tekstverbanden herkennen en passende signaalwoorden gebruiken om een tekst beter te begrijpen.

Deze slide heeft geen instructies

Welke signaalwoorden ken jij al?

Gebruik de input om voorkennis te activeren. Vraag eventueel welke woorden tijd, opsomming of tegenstelling aangeven.

Deze slide heeft geen instructies

Wat is een tekstverband?

In een goede tekst hangen woorden, zinnen en alinea's met elkaar samen.

Die samenhang heet het tekstverband.


Als je het verband herkent, begrijp je beter:

  • hoe informatie bij elkaar hoort

  • in welke volgorde iets gebeurt

  • of een schrijver iets uitlegt, opsomt, tegenover elkaar zet of concludeert

Benadruk dat tekstverbanden helpen bij tekstbegrip: leerlingen zien sneller wat de functie van een zin of alinea is.

Hoe herken je een tekstverband?

Een tekstverband herken je vaak aan signaalwoorden.


Die woorden geven een aanwijzing over de relatie tussen zinnen of alinea's, zoals:

  • tijd

  • opsomming

  • tegenstelling

  • uitleg

  • conclusie

Leg uit dat signaalwoorden hulpmiddelen zijn: ze verraden vaak het verband, maar leerlingen moeten ook naar de betekenis van de hele zin kijken.

Waarom zijn signaalwoorden handig?

Signaalwoorden werken als wegwijzers in een tekst.


Ze laten zien:

  • wat de schrijver precies doet

  • hoe een nieuwe zin aansluit op de vorige

  • welke informatie belangrijk is voor het begrip van de tekst


Daardoor lees je gerichter en begrijp je de tekst sneller.

Deze slide heeft geen instructies

Vijf veelvoorkomende verbanden

  • volgorde in de tijd

  • een conclusie

  • een rij van punten

  • een tegenstelling

  • extra uitleg of een voorbeeld

Tekstverbanden

  • chronologisch

  • concluderend

  • opsommend

  • tegenstellend

  • toelichtend

Wat laten ze zien?

Deze slide geeft het overzicht. De volgende slides werken elk tekstverband apart uit.

Deze slide heeft geen instructies

Chronologisch verband

Een chronologisch verband geeft gebeurtenissen in de juiste tijdsvolgorde weer.


Je leest wat eerst gebeurt en wat daarna volgt.

Koppel chronologisch expliciet aan tijd. Leerlingen verwarren dit soms met een gewone opsomming.

Chronologisch verband

toen

uiteindelijk

vervolgens

voordat

nu

ooit

inmiddels

Nog meer voorbeelden

Veelvoorkomende signaalwoorden

daarna

then

eerst

intussen

later

nadat

terwijl

Lees de woorden hardop en laat horen dat ze bijna allemaal iets zeggen over tijd of volgorde. Let op: 'then' is niet passend in het Nederlands bronmateriaal; bedoel hier niet gebruiken in de uitleg.

Chronologisch verband herkennen

Je herkent dit verband vaak aan:

  • signaalwoorden van tijd

  • jaartallen

  • data

  • woorden die een volgorde aangeven


Voorbeeld van een tijdsvolgorde:

eerst → daarna → uiteindelijk

Noem de tip uit de bron expliciet: soms staat het verband niet alleen in signaalwoorden, maar ook in data en jaartallen.

Chronologisch verband in een tekst

Bij dit verband beweegt de tekst stap voor stap door de tijd.


Dat zie je vaak in:

  • verhalen

  • historische beschrijvingen

  • instructies met een vaste volgorde

Houd het bij herkenning en functie binnen Nederlands: hoe helpt dit verband bij het lezen van teksten?

Welk kenmerk past het best bij een chronologisch verband?

A

volgorde in de tijd

B

een conclusie trekken

C

punten naast elkaar

D

extra uitleg geven

Controleert of leerlingen chronologisch echt aan tijd koppelen en niet verwarren met opsommen.

Vul de juiste woorden in

Bij een chronologisch verband staan gebeurtenissen in tijdsvolgorde. Je herkent dit vaak aan woorden als eerst, daarna en uiteindelijk. Ook jaartallen en data kunnen dit verband laten zien.

chronologisch
tijdsvolgorde
eerst
jaartallen
opsommend
tegenstellend
voorbeeld
meningen
dus
bolletjes

De blanks richten zich op de kernwoorden uit de slides: chronologisch, tijdsvolgorde, eerst, jaartallen.

Concluderend verband

Bij een concluderend verband trekt de schrijver een conclusie uit informatie die eerder is gegeven.


De laatste zin volgt dus logisch uit wat daarvoor stond.

Benadruk dat de conclusie meestal niet aan het begin staat, maar voortkomt uit eerdere informatie.

Concluderend verband

Signaalwoorden

Ook mogelijk

al met al

concluderend

daarom

dus

dat houdt in

samenvattend als conclusie

gevolg van eerdere informatie

'Dat houdt in' komt uit de bron. De andere formulering in kolom 2 helpt de docent uitleggen wat het verband doet, zonder veel extra voorbeelden toe te voegen.

Wat doet een conclusie?

Een conclusie:

  • vat eerdere informatie samen

  • geeft aan wat je uit die informatie moet afleiden

  • sluit een redenering af


Signaalwoorden zoals dus en daarom laten dat duidelijk zien.

Laat het verschil zien tussen 'uitleg' en 'conclusie': bij een conclusie kijkt de schrijver terug op wat al gezegd is.

Concluderend verband lezen

Let op wat er voor het signaalwoord staat.


Pas dan begrijp je waarom de schrijver eindigt met een conclusie.

Zonder de eerdere informatie heeft dus of daarom weinig betekenis.

Nuttige leesstrategie: leerlingen moeten terugkijken naar de zinnen vóór het signaalwoord.

Wat moet je doen om een conclusie goed te begrijpen?

A

naar een voorbeeld zoeken

B

beide kanten vergelijken

C

teruglezen wat ervoor staat

D

alleen het signaalwoord markeren

Sluit aan bij de leesstrategie op slide 13: een conclusie begrijp je pas met de eerdere informatie erbij.

Maak de uitleg compleet

Bij een concluderend verband trekt de schrijver een conclusie uit eerdere informatie. Signaalwoorden zoals dus en daarom laten zien dat een redenering wordt afgesloten.

concluderend
conclusie
dus
afgesloten
toelichtend
voorbeeld
maar
uitgelegd
later
opsomming

Let op het onderscheid tussen conclusie en toelichting.

Opsommend verband

Bij een opsommend verband worden zaken achter elkaar genoemd.


De schrijver geeft meerdere punten, kenmerken, argumenten of voorbeelden in een rij.

Maak duidelijk dat 'achter elkaar' niet over tijd hoeft te gaan; het gaat om een reeks onderdelen.

Opsommend verband

Nog meer voorbeelden

bovendien

daarnaast

en

ook

verder

vervolgens

niet alleen ... maar ook

om te beginnen

ten eerste

ten slotte

ook nog

Veelgebruikte signaalwoorden

Wijs erop dat sommige woorden, zoals 'vervolgens', in verschillende verbanden kunnen voorkomen. De betekenis in de zin bepaalt het verband.

Opsommend verband herkennen

Een opsommend verband zie je niet alleen aan woorden.


Het kan ook zichtbaar zijn door:

  • liggende streepjes

  • getallen zoals 1, 2, 3

  • bolletjes of dots


De vorm van de tekst helpt dus ook mee.

Dit is een directe tip uit de bron. Leg uit dat lay-out soms net zo veel zegt als een signaalwoord.

Wanneer gebruikt een schrijver dit?

Een opsommend verband is handig als een schrijver:

  • meerdere ideeën wil ordenen

  • informatie overzichtelijk wil maken

  • stap voor stap punten wil noemen

Koppel dit aan tekstsoorten als informatieve teksten, uitlegteksten en samenvattingen.

Waaraan herken je een opsommend verband ook?

A

aan jaartallen

B

aan bolletjes

C

aan tegenpolen

D

aan voorbeelden

Gebaseerd op de tip dat ook de vorm van de tekst helpt: streepjes, getallen en bolletjes.

Welk signaalwoord kan leerlingen het snelst in verwarring brengen?

1

vervolgens

2

dus

3

maar

4

zoals

Deze slide heeft geen instructies

Vul de kernwoorden in

Bij een opsommend verband noemt de schrijver zaken achter elkaar. Dat zie je niet alleen aan woorden, maar ook aan getallen of bolletjes in de tekst.

opsommend
achter elkaar
getallen
bolletjes
tegenstellend
tegenover elkaar
jaartallen
voorbeelden
conclusies
tijd

Controleert zowel betekenis als vormkenmerken van het opsommend verband.

Tegenstellend verband

Een tegenstellend verband laat zien dat twee zaken tegenover elkaar staan.


De schrijver vergelijkt dus geen gelijke punten, maar benadrukt juist een verschil.

Leerlingen herkennen 'maar' vaak wel, maar zien niet altijd dat ook 'echter' en 'toch' hetzelfde soort verband kunnen aangeven.

Tegenstellend verband

maar

echter

daarentegen

toch

hoewel

Signaalwoorden

ofschoon

ondanks dat

tegenover

aan de ene kant ... aan de andere kant

Ook mogelijk

Laat zien dat sommige signaalwoorden formeler zijn dan andere. Dat past bij verschillende soorten teksten.

Wat laat een tegenstelling zien?

Een tegenstellend verband kan laten zien:

  • dat twee meningen verschillen

  • dat een verwachting niet uitkomt

  • dat twee situaties niet hetzelfde zijn


Woorden als maar, echter en toch sturen dat verschil.

Noem eventueel dat 'toch' vaak aangeeft dat iets anders loopt dan je verwachtte.

Tegenstellingen begrijpen

Let op beide kanten van de zin of alinea.


Pas als je ziet wat er tegenover elkaar staat, begrijp je het verband goed.

Deze slide gaat om leesbegrip: het signaalwoord alleen is niet genoeg; leerlingen moeten beide delen vergelijken.

Welk signaalwoord past het best bij een tegenstellend verband?

A

dus

B

bijvoorbeeld

C

echter

D

daarna

Plausibele afleiders komen uit andere behandelde verbanden.

Wat vergelijk je bij een tegenstellend verband?

Goede antwoorden noemen dat je beide delen van de zin of alinea moet bekijken en moet benoemen wat er tegenover elkaar staat.

Toelichtend verband

Bij een toelichtend verband geeft de schrijver extra informatie.

Vaak gebeurt dat met een voorbeeld.


De nieuwe informatie maakt iets duidelijker of concreter.

Benadruk dat een toelichting meestal een eerder genoemd idee verduidelijkt.

Toelichtend verband

denk maar aan

neem nou

extra uitleg

concreet voorbeeld

Nog meer voorbeelden

Signaalwoorden

bijvoorbeeld

zoals

zo

als

De woorden in kolom 2 helpen om het effect te benoemen: de schrijver licht iets toe of maakt het concreet.

Waarom gebruikt een schrijver toelichting?

Toelichting helpt de lezer om iets beter te snappen.


Dat kan door:

  • een voorbeeld te geven

  • een vaag idee concreet te maken

  • extra uitleg toe te voegen

Deze slide heeft geen instructies

Toelichtend verband lezen

Vraag je bij dit verband af:

  • welk idee wordt uitgelegd?

  • welk voorbeeld hoort daarbij?


Zo zie je sneller hoe de schrijver verduidelijkt.

Deze leesstrategie helpt leerlingen verbanden functioneel te lezen in plaats van alleen woorden te markeren.

Wat doet een toelichtend verband meestal?

A

een verschil tonen

B

iets verduidelijken

C

tijd ordenen

D

afronden met een conclusie

Toetst of leerlingen de functie van toelichting begrijpen, niet alleen de signaalwoorden kennen.

Maak de tekst af

Bij een toelichtend verband geeft de schrijver extra informatie. Vaak gebeurt dat met een voorbeeld, ingeleid door woorden zoals bijvoorbeeld of zoals.

toelichtend
extra informatie
voorbeeld
bijvoorbeeld
concluderend
tegenstelling
tijdsvolgorde
dus
echter
opsomming

De formulering sluit direct aan bij slides 22-25.

Wat neem jij mee uit deze les?

Laat leerlingen in eigen woorden benoemen welk tekstverband of welk signaalwoord ze het best onthouden en waarom.

Wat hielp jou het meest om dit te begrijpen?

Mogelijke antwoorden: voorbeelden, het overzicht van vijf verbanden, de signaalwoorden, of de tips over jaartallen en opsommingstekens.

Welk tekstverband vind jij nog het lastigst?

Gebruik de antwoorden om te zien welk verband nog extra oefening nodig heeft.

Woordenlijst

tekstverband - samenhang tussen woorden, zinnen of alinea's in een tekst

signaalwoord - woord dat laat zien welk verband er in een tekst staat

chronologisch verband - verband waarbij gebeurtenissen in tijdsvolgorde staan

concluderend verband - verband waarbij een schrijver een conclusie trekt

opsommend verband - verband waarbij punten of zaken achter elkaar worden genoemd

tegenstellend verband - verband waarbij twee zaken tegenover elkaar staan

toelichtend verband - verband waarbij extra uitleg of een voorbeeld wordt gegeven

Deze slide heeft geen instructies