Thema 6 Ecologie Basisstof 4 Biologisch evenwicht
Biologisch evenwicht
Onderdelen in deze les
Biologisch evenwicht
Open met het idee dat organismen nooit los van hun omgeving leven. Deze les bouwt van invloeden op één organisme naar evenwicht in een heel ecosysteem.
Leerdoel
Ik kan uitleggen hoe biotische en abiotische factoren de grootte van populaties beïnvloeden en hoe daardoor biologisch evenwicht ontstaat.
Deze slide heeft geen instructies
Biotische en abiotische factoren
Organismen worden voortdurend beïnvloed door hun omgeving. In de ecologie deel je die invloeden in twee groepen:
Biotische factoren: invloeden uit de levende natuur
Abiotische factoren: invloeden uit de levenloze natuur
Samen bepalen deze factoren of een organisme goed kan leven, groeien en zich voortplanten.
Benadruk dat het steeds gaat om invloeden op organismen. De indeling biotisch/abiotisch vormt de basis voor de rest van de les.
Biotische factoren
Voorbeelden van biotische factoren:
soortgenoten
concurrenten
roofdieren
ziekteverwekkers
voedselorganismen
Dit zijn allemaal invloeden die afkomstig zijn van levende organismen.
Je kunt kort toelichten dat biotische factoren positief of negatief kunnen werken. Soortgenoten zijn bijvoorbeeld nodig voor voortplanting, maar kunnen ook concurrenten zijn.
Abiotische factoren
Voorbeelden van abiotische factoren:
temperatuur
licht
wind
regenval
hoeveelheid water in de bodem
Dit zijn invloeden uit de niet-levende omgeving.
Noem eventueel dat abiotische factoren vaak de grenzen bepalen waarbinnen een soort kan overleven.
Deze slide heeft geen instructies
Factoren werken samen
Een organisme reageert nooit op maar één invloed tegelijk.
Een plant heeft licht, water en geschikte temperatuur nodig.
Een konijn heeft voedsel nodig, maar moet ook roofdieren ontwijken.
Gunstige omstandigheden vergroten de kans op overleven en voortplanting.
Ecologie kijkt dus naar het samenspel van factoren.
Leg de brug naar populaties: als veel individuen betere kansen hebben, kan een populatie groeien.
Niveaus van ecologie
In de ecologie kun je op verschillende niveaus naar de natuur kijken:
individu
populatie
levensgemeenschap
ecosysteem
Elk niveau is groter en omvat meer samenhang dan het vorige.
Dit subtopic ordent de begrippen. Houd de definities precies, omdat leerlingen deze vaak door elkaar halen.
Individu en populatie
Individu: één enkel organisme
Populatie: een groep individuen van dezelfde soort in een bepaald gebied, die zich onderling voortplanten
Voorbeeld:
één vos = individu
alle vossen in een duingebied = populatie
Benadruk bij populatie: zelfde soort, zelfde gebied, en onderlinge voortplanting. Dat onderscheidt een populatie van een willekeurige groep dieren.
Levensgemeenschap
Een levensgemeenschap bestaat uit alle populaties in een bepaald leefgebied.
Bijvoorbeeld in een vijver:
populatie kikkers
populatie algen
populatie vissen
populatie insecten
Samen vormen zij de levensgemeenschap.
Laat zien dat een levensgemeenschap alleen over levende onderdelen gaat, nog niet over water, licht of temperatuur.
Ecosysteem
Een ecosysteem is een gebied met:
alle populaties die er leven
alle abiotische factoren in dat gebied
Maak expliciet het verschil met levensgemeenschap: ecosysteem = levensgemeenschap + abiotische factoren.
Van klein naar groot
De ecologische niveaus bouwen op elkaar voort:
individu → populatie → levensgemeenschap → ecosysteem
meerdere populaties samen vormen een levensgemeenschap
samen met abiotische factoren ontstaat een ecosysteem
Deze keten helpt later bij biologisch evenwicht: evenwicht gaat niet om één individu, maar om populaties binnen een ecosysteem.
Populatiegrootte verandert
De grootte van een populatie blijft niet altijd gelijk.
geboorte en voortplanting kunnen de populatie vergroten
sterfte kan de populatie verkleinen
biotische en abiotische factoren beïnvloeden deze veranderingen
Ecologen kijken dus naar de omstandigheden waarin een populatie leeft.
Houd het hier bij het algemene idee van toe- en afname. De precieze invloeden werk je in de volgende slides uit.
Invloeden op populaties
Maak duidelijk dat beide soorten factoren niet alleen individuen beïnvloeden, maar via overleving en voortplanting ook hele populaties.
Optimale omstandigheden
Bij optimale omstandigheden hebben alle biotische en abiotische factoren de gunstigste waarde.
Dan zijn:
de groeiomstandigheden het best
de voortplantingskansen het grootst
de kansen op overleven hoog
Een populatie kan onder zulke omstandigheden sterk toenemen.
Benadruk dat 'optimaal' niet betekent dat het altijd zo is in de natuur. Het is de meest gunstige situatie voor een soort.
Biologisch evenwicht
Biologisch evenwicht is een toestand waarin de grootte van elke populatie in een ecosysteem schommelt om een bepaalde waarde.
Leerlingen denken vaak dat evenwicht volledige rust betekent. Corrigeer dat: schommelingen horen juist bij biologisch evenwicht.
Waarom schommelt een populatie?
Veranderingen in factoren zorgen voor veranderingen in populatiegrootte.
meer voedsel kan groei van een populatie stimuleren
meer roofdieren kan een populatie verkleinen
droogte of kou kan groei en voortplanting remmen
Biologisch evenwicht ontstaat doordat deze invloeden elkaar voortdurend beïnvloeden.
Dit is het mechanische hart van de les: populatiegrootte is het gevolg van omstandigheden, niet van toeval alleen.
Optimumkromme
Een optimumkromme is een diagram dat voor één abiotische factor aangeeft wat de groei- en voortplantingskansen van een soort zijn.
Je bekijkt dus steeds één factor, zoals:
temperatuur
licht
vochtigheid
Benadruk dat een optimumkromme altijd over één abiotische factor gaat. Andere factoren laat je in zo'n diagram buiten beschouwing.
Wat laat een optimumkromme zien?
In een optimumkromme zie je meestal:
een gebied met ongunstige waarden
een optimum: de gunstigste waarde
daarna weer afname bij te hoge of te lage waarden
De beste groei en voortplanting liggen dus niet overal gelijk, maar rond een bepaalde waarde.
Je kunt hier in woorden een klokvormige kromme beschrijven zonder grafiek. Koppel steeds terug aan groei- en voortplantingskansen.
Deze slide heeft geen instructies
