Prevensaun no Tratamentu
Kankru Susun!
Dr. Alito Soares, Sirurjiaun
Hospital Nacional Guido Valadares
INDIMO Dili, 10 – Feb. 2026
Komemorasaun Fulan Mundial Kankru Susun
Prevensaun no Tratamentu
Kankru Susun!
Dr. Alito Soares, Sirurjiaun
Hospital Nacional Guido Valadares
INDIMO Dili, 10 – Feb. 2026
Komemorasaun Fulan Mundial Kankru Susun
Dezenvolvimentum Susun nian
Susun forma tuir liña susubeen nian (milk line).
Patolojia bele mosu durante faze involusaun
Asesoriu ba susun (patolojia 2 – 6%)
Saida maka Tumor no kankru?
Kresimentu abnormál ida hosi sélula sira, laiha funsaun fiziolójiku, proliferasaun lalais, la kontroladu
Tumor benignu: laiha abilidade atu halo metástaze ka destrutivu ka invade ba órgaun sira seluk
Malignu: destrutivu, metástaze no potensiál atu invade ba órgaun sira seluk.
Saida mak Kankru Susun
Kankru susun akontese bainhira sélula susun nian ne'ebé la normál (la kontroladu), dala barak tumor forma iha kanál ka lóbulu sira
Dez-organizasaun Selulár (Proliferasaun & Estrojéniu)
Kankru Susun maka Moras ida ne'ebé la hada'et
Kauza Kankru Susun nian no Fatór Risku sira
Kauza loloos ba kankru susun dala barak la hatene;
Kankru susun bele mosu hosi mutasaun jenetiku (familia);
Enkuantu, fatór risku ba kankru susun sira inklui:
Familia (jenetik) – katak oan feto risku dala rua kankru susun
Feto ho kankru ovariu
Feto sira idade > 50
Menstruasaun sedu
Menopose tarde
Radiasi
Uza kontrasepsi
Obesitas
Dieta bokur
Alcohol no Sigaru
Enter your question here
Answer A
Answer B
Answer C
Answer D
Sé maka hetan Kankru Susun
Kankru susun barak liu iha feto (99%), 1% iha mane.
Feto hotu-hotu iha risku ba kankru susun, maibé feto balu iha risku aas liu, porezemplu feto ho idade tinan 50 ba leten, feto ho istória familiá kona kankru susun (risku ba KS aas liu dala rua duké sira seluk ne’ebé laiha istória família kona KS), hanesan inan no oan-feto sira.
Prefil Kankru Susun Global
Tinan 2020 iha feto millaun 1.7 diagnóstiku ho kankru susun kada tinan, barak liu iha nasaun ne'ebé sei dezenvolve.
Probabilidade mate tanba kankru susun varia, menus hosi 20% iha nasaun ne'ebé riku no nasaun kiak sira > 56%.
Prefil Kankru iha Timor Leste
80% hosi kankru sira aprezenta ho faze avansadu
Tratamentu fora husi TLS: KARUN no LADUN hatudu rezultadu sira ne'ebé di'ak liu
Koñesimentu limitadu hosi públiku no profisionál saúde sira kona-ba sintoma sira kankru nian
Opiniaun negative hosi públiku kona-ba ba tratamentu kankru nian (TRADISIONAL).
Tip of the Ice berg
Top 5 most frequent cancers
HNGV- over the 5 years, from 2018 – 2022 at least 1008 cancer cases
Kuinese lokalizasaun Primeiru Kankru Susun mosu no Metastasis
45%
40%
10%
5%
Bone 20-60%
Liver 10-25%
Loco-regional (breast & chest wall 20-40%
Lung/pleura 15-25%
Oinsá ita halo Diagnóstiku ba Kankru Susun
TRIPLE ASSESSMENT
Sinál no Sintoma sira Kankru Susun
Kankru Susun - Feto (99%), Mane 1 %
Sinál no Sintoma sira Kankru Susun
1. Maioria (80%) bubu iha Susun (massa) la moras
Moras 10 %
Inflammatory carcinoma
Sinál no Sintoma sira Kankru Susun
2. Kulit susun tama ba laran (retrakasaun)
Sinál no Sintoma sira Kankru Susun
3. kor Mean (inflammatory cancer).
Kankru susun inflamatóriu (IBC) maka kankru ida ne'ebé raru (1-5%), agresivu, lalais, sélula sira taka vazu linfátiku kulit nian, hodi hamosu inflamasaun maka'as.
Sintoma sira mosu derrepente, inklui mean, bubu, kulit sai mahar (peau d'orange), no manas, dala barak lahó bubu .
Tratamentu: multimodal ne'ebé lalais: kimioterapia, hafoin sirurjia, no radiasaun.
Sinál no Sintoma sira Kankru Susun
4. Kulit susun hanesan kulit Sabraka (peau d’orange).
Sélula kankru sira taka vazu linfátiku sira iha susun nia kulit.
Sinál no Sintoma sira Kankru Susun
5. Medida Susun bot la hanesan
Sinál no Sintoma sira Kankru Susun
6. Eczema (mudanca kulit Susun matan/areola).
Moras Paget (tipu kankru) 1-4%, sinal ida ne'e asosiadu maka'as ho kankru susun subjasente, ho 92-100% indika karsinoma duktál in situ ka kankru invazivu.
Sinál no Sintoma sira Kankru Susun
7. Ran sai husi susun matan bele indika kankru susun,
Bele mosu ba tumor benignu sira hanesan papiloma intraduktál, infesaun sira, ka, ladún komún.
Sinál no Sintoma sira Kankru Susun
8. Kanek (ulsera ka fungating) akontese bainhira tumor destroi kulit, nakfera liuhosi kulit, dala baraktumor hanesan ho repholo.
Sinál hosi kankru avansadu lokalmente (faze 3 ka 4).
Sinál no Sintoma sira Kankru Susun
9. Bubu (nodul) iha kalilin.
Kankru susun ho nódulu axilár (kalilin) indika propagasaun potensiál hosi sélula kankru nian ba nódulo linfátiku sira ne'ebé besik, sai hanesan fatór krítiku ba tratamentu.
Oinsa atu DIMINUI Incidência Kankru e Estadiamento Kankru?
Estratéjia xave sira atu hamenus risku ba kankru susun nian
Mantein Estilu Moris ne'ebé Saudavel; dieta saudavel hó ezersísiu
Fatór Reprodutivu no Médikamentu sira; Fó susu-been inan, limita uza terapia substituisaun ormonál kombinadu (TRH) ba menopauza no kontraseptivu sira
Screening and Medical Advice;
Regular mamograma anuál hahú ho idade 40;
Komprende istória família nian, se iha risku aas diskute akonsellamentu jenétiku ka preventivu ho mediku ida;
Diseminasaun kankru susun no tratamentu lalais.
Salva Vida
Obrigado