Oorlogsbronnen in de les - Razzia Rotterdam Schiedam (po)
Lesduur is: 50 minIntroductie
Instructies
Onderdelen in deze les
Doelgroep: groep 7/8
Duur: circa 45 minuten
Over deze les
In deze les onderzoeken leerlingen in tweetallen een bron uit de Tweede Wereldoorlog van oorlogsbronnen.nl. Ze onderzoeken ze in tweetallen wat ze te weten kunnen komen over hun bron: wat voor bron is het, wie heeft de bron gemaakt, wanneer en waar? Door de visible thinking routine ‘Zie, denk, vraag’, leren de leerlingen om echt naar de bron te kijken. Ook denken ze na over welk doel de maker van de bron mogelijk had. Tot slot gebruiken ze hun bevindingen om een historische vraag te beantwoorden.
De les helpt leerlingen om kritisch naar bronnen te kijken. Ze ontdekken dat het belangrijk is om te onderzoeken wie een bron heeft gemaakt en waarom.
Even opfrissen?
Duitse soldaten trekken door Amsterdam, 1940.
Wil je eerst wat meer informatie over de Tweede Wereldoorlog? Bekijk dan de links naar de tijdlijnen van het Nationaal Comité 4 en 5 mei of van SchoolTV.
In deze les staat de razzia op Rotterdam en Schiedam centraal. Bespreek met de leerlingen wat een razzia is. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden er tijdens een razzia veel mensen in één keer opgepakt door de politie. De Razzia van Rotterdam en Schiedam vond plaats op 10 en 11 november 1944 en was de grootste razzia in bezet Nederland. Er werden ongeveer 52.000 mannen opgepakt die onder het mom van de Arbeidsinzet werden afgevoerd naar werkkampen in Oost Nederland of naar Duitsland. Voor meer informatie over deze razzia, bekijk het themadossier van oorlogsbronnen op https://www.oorlogsbronnen.nl/thema/Razzia%20van%20Rotterdam%20en%20Schiedam
Zit het wel goed met je basiskennis? Ga dan door met de rest van de les.
Aan het eind van deze les, kun je:
uitleggen wat de 'drie W's' zijn;
de drie 'W-vragen' beantwoorden over een bron;
onderzoeken waarom de maker de bron heeft gemaakt en welke boodschap de bron vertelt;
uitleggen waarom het belangrijk is om te onderzoeken wie een bron heeft gemaakt en waarom;
met behulp van één of meerdere bron(nen) antwoord geven op een historische vraag: 'Wat gebeurde er in Rotterdam en Schiedam op 10 en 11 november 1944?'.
Wat ga je leren?
Deze les sluit aan bij kerndoel 27.
De leerling redeneert over historische ontwikkelingen met gebruik van tijdsaanduidingen en bronnen. Het gaat hierbij om:
• redeneren over de maker van een bron en diens perspectief;
• combineren van informatie tot een consistent verhaal over een historische gebeurtenis.
Bespreek de doelen kort met de leerlingen.
Historische vraag: Wat gebeurde er in Rotterdam en Schiedam op 10 en 11 november 1944?
Razzia van Rotterdam en Schiedam
Typ hier de historische vraag die de leerlingen deze les gaan beantwoorden met behulp van bronnen via oorlogsbronnen.nl. Een voorbeeldvraag is gegeven, maar deze kun je zelf aanpassen.
Hoe stel je een historische vraag?
Het verleden kun je niet letterlijk aflezen uit een enkele bron. Het is daarom belangrijk om een gerichte historische vraag te stellen bij een bepaalde bron. Bedenk ook van tevoren waarover je gekozen bron géén informatie kan geven.
Een goede historische vraag houdt rekening met de context en de auteur van de bron. De context is bijvoorbeeld de plaats of tijd waarin een bron gemaakt is. Een auteur kan bijvoorbeeld niet weten wat er in de toekomst zal gebeuren.
Je moet dus wel iets weten over het onderwerp en de periode waarover je bron gaat, maar je hoeft geen expert te zijn. Op oorlogsbronnen.nl vind je artikelen die je achtergrondinformatie geven over verschillende thema's.
Het bronnenonderzoek
De razzia van Rotterdam en Schiedam
Bron: Studeren in Eefde, 1940. Beeld Erfgoedcentrum Zutphen 1178
Introduceer het bronnenonderzoek als een reeks stappen. Leerlingen gaan eerst informatie over hun bron verzamelen en daarna de bron zelf onderzoeken.
Er zijn in deze les een aantal voorbeelden van bronnen gegeven die je kunt gebruiken. Wil je in de les andere bronnen toevoegen? Kijk voor meer bronnen en informatie naar het themadossier van oorlogsbronnen.nl, via: oorlogsbronnen.nl/thema/Razzia%20van%20Rotterdam%20en%20Schiedam
Stap 1
Maak tweetallen
Beeld NIOD 184474
Bron: Studeren in Eefde, 1940. Beeld Erfgoedcentrum Zutphen 1178
Laat de leerlingen tweetallen maken of deel zelf de klas in duo's in.
Stap 2
Kies een bron uit voor jullie onderzoek
Beeld NIOD 84230
Je kunt ervoor kiezen om de tweetallen een bron te geven, of om de tweetallen zelf te laten kiezen.
Bronnen
Beeld Stadsarchief Rotterdam 1980-5493
Beeldbank WO2 - NIOD 83426
Beeld Stadsarchief Rotterdam, 1972-8.
Beeld NIOD heer J.W. Breda
Beeld Stadsarchief Rotterdam, 2022-19
Voeg hier de bronnen in van oorlogsbronnen.nl waar leerlingen uit kunnen kiezen. Er zijn voorbeeldbronnen weergegeven, die vanuit verschillende perspectieven iets vertellen over de Razzia van Rotterdam en Schiedam. Zo is foto 1 gemaakt door een omstander, vanuit zijn slaapkamerraam. Bron 2 en bron 3 geven het daderperspectief weer en bron 4 en 5 zijn ooggetuigenverslagen.
Hoe zoek je bronnen in de online database Oorlogsbronnen.nl?
- Kies meerdere bron die passen bij de vraag.
- Bekijk verschillende type bronnen, zoals geschreven en ongeschreven bronnen. Denk aan teksten, foto's en kaarten.
- Zoek ook naar bronnen die elkaar aanvullen of juist tegenstrijdige informatie geven voor een verdiepende vraag, zo zorg je voor multiperspectiviteit.
- Gebruik de originele bron (geen bewerkte versie). Als je de bron zelf bewerkt bijvoorbeeld door een foto uit te snijden of een tekst in te korten, geef dit dan aan. En, vergeet de bronvermelding niet.
(Tips uit Nieuwenhuyse, van, e.a. Historisch denken over bronnen, Den Haag 2016.)
Oorlogsbronnen.nl
Op oorlogsbronnen.nl zijn miljoenen bronnen te vinden over de Tweede Wereldoorlog.
Via het tabblad 'Bronnen' zoekbalk kun je zoeken op naam, thema, jaartal, plaats etc.
Je kunt ook starten op een 'Kaart'. Bijvoorbeeld de kaart van Nederland, of een kaart met informatie over de Razzia van Rotterdam en Schiedam.
Via tabblad 'Artikelen' kun je meer achtergrondinformatie vinden.
Wil je alles over een persoon weten? Kijk dan bij het tabblad 'Personen'. Je kunt hier bijvoorbeeld zoeken op naam, geboortedatum, plaats van overlijden.
Bronvermelding:
Bron 1: Stadsarchief Rotterdam, beeldnummer 1980-5493. Vervaardiger: Hendrik Ferdinand (H.F.) Grimeijer.
Link: https://www.oorlogsbronnen.nl/bron/https%3A%2F%2Fhdl.handle.net%2F21.12133%2FE2184C7750164A3286D24C9483567C87
Bron 2: Beeldbank WO2-NIOD, beeldnummer 83426. Vervaardiger: onbekend. Link: https://www.oorlogsbronnen.nl/bron/https%3A%2F%2Fbeeldbankwo2.nl%2Fnl%2Fbeelden%2Fdetail%2F360ec114-025a-11e7-904b-d89d6717b464%2Fmedia%2F32471b7c-05ef-f956-0c7e-4b13658d32c9
Bron 3: Stadsarchief Rotterdam, nummer 1972-8. Vervaardiger: Johannes (Bob) (J.) van Rhijn. Link: https://stadsarchief.rotterdam.nl/zoek-alles?mizig=299&miadt=184&miaet=14&micode=4282&minr=61536645&miview=ldt
Bron 4: Fragment NIOD/DANS uit interview heer J.W. Breda. Vervaardiger: E. J. de Jager.
Link (van min. 12:25 tot min. 14:00): https://www.oorlogsbronnen.nl/bron/https%3A%2F%2Fssh.datastations.nl%2Fapi%2Faccess%2Fdatafile%2F246900?t=745
Bron 5: Stadsarchief Rotterdam, nummer 2022-19. Verslag van Arie Botschuijver, pagina 54 van 69. https://stadsarchief.rotterdam.nl/zoek-alles?mizig=435&miadt=184&miaet=918&micode=273a-2022-19&minr=61386317&miview=ldt&mialg=61386317
Voor meer informatie over het verslag van Arie Botschuijver: https://www.oorlogsbronnen.nl/artikel/razzia-van-rotterdam-en-dwangarbeid-vastgelegd-door-arie-botschuijver?preview=a7544051-b5fd-41ad-8a27-c05cf14686a7
Stap 3
Zie, denk, vraag
Wat zie je?
Wat denk je?
Welke vraag heb je?
Beeld: Spoorwegmuseum
Beeld: Spoorwegmuseum
De leerlingen bekijken de bron die ze hebben gekozen met de werkvorm ‘Zie, denk, vraag’. Neem de drie vragen één voor één door. Laat leerlingen heel goed kijken naar de bron, benadruk dat ze nog niet hoeven te verklaren wat er gebeurt. Er is een groot verschil tussen wat je echt kunt zien en wat je denkt dat er gebeurt.
Voor meer informatie over deze en andere 'visible thinking' werkvormen, bekijk: https://pz.harvard.edu/resources/see-think-wonder
Zie - wat zie je?
Laat leerlingen zo precies mogelijk beschrijven wat ze daadwerkelijk zien of lezen. Denk aan personen, voorwerpen, kleding, tekst of de omgeving. Laat de leerlingen alleen benoemen wat ze daadwerkelijk zien of lezen. Help ze om hun observaties concreet te maken. Bijvoorbeeld: ‘Ik zie drie mensen bij een deur’ in plaats van ‘Ik zie mensen die bang zijn’. Dat laatste is al een interpretatie.
Laat de leerlingen dit in steekwoorden invullen, bespreek een aantal antwoorden.
Denk - wat denk je?
Laat leerlingen vertellen wat ze denken dat er aan de hand is. Vraag waarop ze hun idee baseren.
Laat de leerlingen dit in steekwoorden invullen, bespreek een aantal antwoorden.
Vraag - welke vraag heb je?
Laat leerlingen benoemen wat ze nog willen weten om de bron beter te begrijpen.
Laat de leerlingen dit in steekwoorden invullen, bespreek een aantal antwoorden.
Stap 4
Bekijk je bron en beantwoord de vraag.
Wat is het voor soort bron?
Beeld NIOD 84230
Laat leerlingen bepalen wat voor soort bron hun te onderzoeken bron is. Denk aan een foto, brief, dagboek, officieel document, affiche of film.
Wat is het voor een soort bron?
Officieel document
Dagboek
Privé-foto
Anders
Voeg hier afbeeldingen van de bronnen in en laat leerlingen in tweetallen de MC-vraag beantwoorden over hun gekozen bron.
Bespreek optioneel een aantal antwoorden klassikaal.
Stap 5
Jullie gaan nu de drie W's onderzoeken: wie, wanneer, waar. Bekijk de bron en beantwoord de vragen.
Door wie is de bron gemaakt?
Beeld NIOD 84230
Laat leerlingen onderzoeken wie de maker is. Dat kan bijvoorbeeld een fotograaf, een schrijver, een organisatie of een onbekend persoon zijn.
Bespreek:
- Staat de naam van de maker vermeld?
- Kun je achterhalen wie de maker was?
Stap 5
Bekijk je bron en beantwoord de volgende vragen over de drie W's.
Wanneer is de bron gemaakt?
Is de bron tegelijk met de gebeurtenis gemaakt of later?
Was de maker een tijdgenoot van de gebeurtenis?
Beeld NIOD 84230
Laat leerlingen de datum of periode opzoeken.
Bespreek:
- Wanneer is de bron gemaakt?
- Is de bron tegelijk met de gebeurtenis gemaakt of later?
- Was de maker een tijdgenoot van de gebeurtenis?
Leg uit dat een bron tijdens een gebeurtenis kan zijn gemaakt, maar ook jaren later. Een foto uit 1943 is bijvoorbeeld anders dan een herinnering die iemand in 1980 opschreef. Let op: de datum van een gebeurtenis is niet altijd hetzelfde als de datum waarop de bron is gemaakt.
Stap 5
Bekijk je bron en beantwoord de volgende vragen over de drie W's.
Waar is de bron gemaakt?
Beeld NIOD 84230
Laat leerlingen onderzoeken waar de bron is gemaakt.
Vraag:
- Staat de plaats vermeld?
- Zo niet, kun je de plaats afleiden uit de informatie bij de bron?
Stap 6
Nu je de drie W's over je bron hebt beantwoord, is het tijd om te onderzoeken waarom de bron is gemaakt.
Doel
Voor wie is de bron gemaakt?
Wat is de boodschap van de bron?
Beeld NIOD 184474
Beeld: Spoorwegmuseum
De leerlingen onderzoeken waarom de bron is gemaakt. Laat ze nadenken over het doel en over voor wie de bron bedoeld was.
Bespreek bijvoorbeeld:
- Voor wie is deze bron gemaakt?
- Wat is de boodschap van de bron?
- Wat wilde de maker mogelijk bereiken?
Mogelijke doelen zijn informeren, iets vastleggen, overtuigen of herinneringen bewaren. Het doel is niet altijd met zekerheid vast te stellen. Laat leerlingen hun antwoord daarom onderbouwen met aanwijzingen uit de bron of de informatie die erbij staat.
Stap 7
Geef nu antwoord op de historische vraag. Verwijs in je antwoord naar de bron die je hebt onderzocht.
Beeld NIOD 184474
Beeld: Spoorwegmuseum
De leerlingen formuleren een antwoord en verwijzen daarbij naar de bron die ze hebben onderzocht.
Als de leerlingen moeite hebben met het verwijzen naar de bron, kunnen de volgende formuleringen helpen:
Mijn antwoord is: ...
Dat blijkt uit de bron, want: ...
Daarom denk ik dat: ...
Niet iedere bron geeft een volledig antwoord. Dat is een belangrijk inzicht: een bron kan bruikbare informatie bevatten, maar ook vragen onbeantwoord laten.
Wat gebeurde er in Rotterdam en Schiedam op 10 en 11 november 1944?
Vul als titel van deze slide de historische vraag in. Kom terug op de historische vraag. Laat enkele tweetallen hun antwoord delen en daarbij verwijzen naar hun onderzochte bron. Bespreek overeenkomsten en verschillen tussen de antwoorden.
Mogelijke vragen:
- Welke informatie hebben jullie gevonden?
- Welke vragen zijn nog niet beantwoord?
Vat kort samen wat de leerlingen hebben gedaan: ze hebben een bron gekozen, de drie W's onderzocht, goed naar de bron gekeken en geprobeerd een historische vraag te beantwoorden.
Vraag een aantal leerlingen om antwoord te geven op de volgende vragen:
- Wat zijn de drie W’s?
- Waarom is het belangrijk om te onderzoeken wie een bron heeft gemaakt en waarom?
- Wat is het verschil tussen iets wat je op een bron ziet en iets wat je denkt dat er gebeurt?
Laat ze de kern verwoorden: eerst kijken en vragen stellen, daarna de bron onderzoeken en pas dan een conclusie trekken.
Deze les is ontwikkeld voor docenten om de les te verrijken met een bron over en uit de Tweede Wereldoorlog. Op www.oorlogsbronnen.nl vind je (miljoenen!) bronnen die te maken hebben met de Tweede Wereldoorlog. De database brengt digitale archieven van archief- en erfgoedinstellingen uit heel Nederland samen.
Door bronnen te zoeken die direct te maken hebben met leeftijd- of plaatsgenoten breng je de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog dichterbij. Meer weten? Kijk dan op www.oorlogsbronnen.nl/onderwijs.
Meer lezen?
Deze slide heeft geen instructies
