Herinneringseducatie

• newEditor
• Geschiedenis
• Hoger onderwijs
• Bachelor,Master
• Studiejaar 3

Vakdidactiek geschiedenis · Nascholing leraren secundair onderwijs

Van lesmateriaal naar

herinneringseducatie

tweede graad geschiedenis

Ontdek waar de kansen én valkuilen zitten

A. Van den Driessche Lector geschiedenisdidactiek, HoWest Academiejaar 2025–2026

AGENDA

Wat komt er vandaag aan bod?

1

Wat is herinneringseducatie?

Het onderscheid met historische kennisoverdracht

2

Beleidsmatig en curriculair kader

Van vredesopvoeding tot de leerlijn historisch denken

3

Wat zegt recent onderzoek?

Sterktes, blinde vlekken en een kritische tegenstem

4

Kritiek en valkuilen

Vier categorieën, met rode en groene vlaggen

5

Beoordelingsinstrument

Scoor je eigen lesmateriaal op vijf criteria

6

Praktijkoefening

Aan de slag met je eigen lesmateriaal

2

Wat versta jij onder herinneringseducatie?

1. INTRODUCTIE

Een kritische blik op je eigen lesmateriaal

Herinneringseducatie begint niet alleen bij wat we vertellen, maar ook bij wat we kiezen, tonen en bevragen.

In deze sessie duik je in je eigen lesmateriaal: waar werk je al met herinnering, welke perspectieven krijgen een plaats en welke stemmen ontbreken? Vervolgens verkennen we de valkuilen van herinneringseducatie. Met een praktische beoordelingstool ga je ten slotte naar huis om je eigen materiaal opnieuw te bekijken.

Dit is geen sessie over wat je als leraar allemaal nog moet doen, maar een kritische blik op wat je al doet — en hoe je daar bewust herinneringseducatie van kunt maken.

3

1. INTRODUCTIE

Leerdoelen: na deze sessie kan je...

Uitleggen wat herinneringseducatie onderscheidt van historische kennisoverdracht

Herkennen waar herinneringseducatie al aanwezig is in je eigen lessen

Verschillende functies en vormen van collectieve herinnering herkennen

Valkuilen in herinneringseducatie benoemen

Je eigen lesmateriaal beoordelen met een eenvoudige beoordelingsmatrix

Minstens één concrete verbetering voor je eigen les formuleren

4

2. WAT IS HERINNERINGSEDUCATIE?

Drie vragen maken het onderscheid duidelijk

Herinneringseducatie koppelt historische feiten actief aan actuele thema's zoals democratie, verdraagzaamheid en mensenrechten. Het cruciale verschil met loutere kennisoverdracht: het onderzoekt ook hóe en waaróm een gebeurtenis vandaag herinnerd wordt.

VRAAG 1

Wat vertel ik over het verleden?

Historische kennis

VRAAG 2

Hoe wordt dit verleden herinnerd?

Collectieve herinnering

VRAAG 3

Waarom wordt het zo herinnerd, en welke betekenis krijgt het vandaag?

Herinneringseducatie /

historisch denken

5

2. WAT IS HERINNERINGSEDUCATIE?

Drie verplichte, gelijkwaardige pijlers

Het hoofd

Kennis en inzicht

Een historisch referentiekader opbouwen: correcte feiten, mechanismen als uitsluiting en propaganda analyseren, en standplaatsgebondenheid begrijpen.

Het hart

Empathie en betrokkenheid

Menselijk leed invoelbaar maken via dagboeken, getuigenissen, beeldmateriaal en herinneringsplaatsen — als opstap naar meer empathie vandaag.

De handen

Reflectie en actie

De vertaalslag naar actief burgerschap: kritisch reflecteren op eigen vooroordelen en in actie komen, hoe klein ook.

6

3. BELEIDSMATIG EN CURRICULAIR KADER

Van vredesopvoeding tot herinneringseducatie

Er bestaat geen apart leerplandoel “herinneringseducatie”. Het is een vakoverschrijdend thema, verankerd in de eindtermen, dat verspreid terugkomt in verschillende vakleerplannen.

2009

Vlaams decreet

Nieuwe eindtermen; twee vakoverschrijdende eindtermen richten zich op verdraagzaamheid en conflictinzicht (vredesopvoeding).

2010

Term VOET

“Herinneringseducatie” formeel opgenomen in de vakoverschrijdende eindtermen — een inspanningsverplichting, geen resultaatsverbintenis.

2019–2025

Eindtermenhervorming

1ste graad vanaf 2019, 2de graad vanaf 2021, 3de graad 2023–2025: verweven in “historisch bewustzijn” en “burgerschap”.

7

3. BELEIDSMATIG EN CURRICULAIR KADER

De Toetssteen Herinneringseducatie: opbouw per leeftijd

Ontwikkeld door de Vlaamse overheid, Kazerne Dossin en het Bijzonder Comité voor Herinneringseducatie (BCH): een pedagogisch-didactisch opbouwkader dat de bestudeerde perspectieven uitbreidt naargelang de leeftijd.

Lager onderwijs

Slachtofferverhalen, geen schokkende beelden.

1ste graad secundair

+ perspectief van omstaanders en redders.

2de en 3de graad secundair

Complexere, meervoudige perspectieven — incl. daderperspectief en morele ambiguïteit, gekoppeld aan burgerschapsvorming en actuele thema's zoals polarisering en uitsluiting.

8

3. BELEIDSMATIG EN CURRICULAIR KADER

De leerlijn “historisch leren denken” (KOV)

1

Eerste graad

Onderscheid verleden vs. geschiedenis; hoe standplaatsgebondenheid en mythevorming beeldvorming beïnvloeden.

2

Tweede graad

Expliciet leerplandoel: “leerlingen verklaren collectieve herinnering.” Oorsprong, functies en vormen — musea, standbeelden, identiteit.

3

Derde graad

“Bekroning”: leerlingen léggen zelf collectieve herinnering uit, met aandacht voor lokaal erfgoed en multiperspectiviteit.

9

4. WAT ZEGT RECENT ONDERZOEK?

Veel voorbeelden, één blinde vlek

Tien recente onderzoeken

Onderzoek behandelt onder meer museumeducatie over koloniaal erfgoed, inburgering, kleuteronderwijs en handboekanalyse. Maar acht van de tien recente artikelen sluiten het best aan bij de leerstof van de derde graad.

Onderzoek naar jongere leeftijdsgroepen bestaat, maar resulteert veel minder vaak in afgewerkte, herbruikbare lespakketten voor de tweede graad.

Een kritische tegenstem

Van Nieuwenhuyse en Wils (2012) stelden in een spraakmakend opiniestuk dat herinneringseducatie een naïeve, moraliserende omgang met het verleden is, en pleitten voor gewoon “goed geschiedenisonderwijs.”

Dat debat leeft nog steeds in de vakdidactische wereld.

10

GOED?

VALKUIL?

overleg per 2:

Wat doet herinneringseducatie goed?

Wat zijn de valkuilen?

2

minute

00

second

add30s

5. KRITIEK EN VALKUILEN

Vier categorieën van kritiek

Herdenkingsmoeheid

Overaanbod en herhaling van hetzelfde format doven de morele impact.

Emotionele overbelasting

Empathie kan historische distantie en analytisch denken verdringen.

Politisering

Geschiedenis als moreel instrument; thema's zijn vaak eurocentrisch geselecteerd.

Transfer naar het heden

Parallellen met vandaag leiden snel tot anachronisme en “historische kortsluiting.”

11

5. KRITIEK EN VALKUILEN

In de praktijk: emotionele overbelasting

Een sterk beroep op empathie kan historische distantie verdringen — leerlingen leren wát ze moeten voelen in plaats van hóe ze historische processen doorgronden.

Rode vlag — vermijden

• Het bezoek/de bron eindigt zonder nabespreking of duidingsmoment. • De emotionele reactie wordt als lesdoel op zich beschouwd. • Bronkeuze is puur gebaseerd op impact (“dit raakt het meest”).

Groene vlag — nastreven

• Er is een vast moment voorzien om te verwerken en te kaderen. • De emotie is een middel om tot historisch inzicht te komen. • Bronkeuze wordt ook getoetst op representativiteit en bruikbaarheid.

12

5

minute

00

second

add30s

Vul deze zin aan: In het ...... middelbaar doe ik nu .... daardoor leren mijn leerlingen....

5. KRITIEK EN VALKUILEN

Samenvattende checklist

Dit traject herhaalt zich niet inhoudelijk identiek t.o.v. vorige jaren.

Er is een expliciete link met de leerlijn historisch denken van de graad.

Elk emotioneel/confronterend moment heeft een analytisch vervolgdoel.

Er is een vast nabesprekings- of verwerkingsmoment voorzien.

Het lesdoel is analytisch geformuleerd, niet (enkel) moraliserend.

Meerdere, ook tegenstrijdige, perspectieven en bronnen komen aan bod.

De thema- of bronkeuze is beargumenteerd, niet vanzelfsprekend eurocentrisch.

Parallellen met het heden worden onderzocht, inclusief hun grenzen.

Leerlingen trekken zelf conclusies op basis van bronnenmateriaal.

Het beoogde effect is realistisch geformuleerd.

13

6. BEOORDELINGSINSTRUMENT

Scoor je eigen lesmateriaal: vijf criteria, 0–3 punten

Criterium

0

1

2

3

Historische onderbouwing

ontbreekt

beperkt

voldoende

sterk

Perspectieven

één perspectief

meerdere vermeld

meerdere onderzocht

kritisch vergeleken

Selectie & stilte

niet aanwezig

impliciet

expliciet

kritisch onderzocht

Functie van herinnering

ontbreekt

benoemd

verklaard

kritisch geanalyseerd

Hedendaagse betekenis

ontbreekt

korte link

betekenis onderzocht

leerlingen onderzoeken actief

14

6. BEOORDELINGSINSTRUMENT

Interpretatie van de score

0–4

Historische kennisoverdracht

Je vertelt vooral wat er gebeurd is.

5–8

Eerste stappen

Er zitten elementen van herinneringseducatie in de les.

9–12

Sterke herinneringseducatie

Leerlingen onderzoeken hoe het verleden wordt herinnerd.

13–15

Kritische herinneringseducatie

Leerlingen onderzoeken bovendien selectie, perspectief, macht, betekenis en de relatie tussen herinnering en geschiedenis.

De score is geen kwaliteitslabel. Het gaat om de vraag: wat is het doel van deze les, en welke herinneringsdimensie kan ik hier bewust aan toevoegen?

15

7. PRAKTIJKOEFENING

Aan de slag met je eigen materiaal

1.

Situering

Waar sta ik nu? Noteer per hoofdstuk van je handboek wat je al doet.

2.

Eén ingreep kiezen

Kies één plaats waar een kleine ingreep de herinneringseducatieve waarde vergroot.

3.

Drie zinnen aanvullen

“Ik doe nu…” · “Ik zou kunnen toevoegen…” · “Daardoor leren mijn leerlingen…”

4.

Inspiratie uit de cursus

Concrete voorbeelden uit het 3de en 4de jaar tonen hoe een kleine ingreep werkt.

16

BESLUIT

Wat leerlingen onthouden,

leren ze niet alleen uit onze verhalen maar ook uit

Wat we tonen,

Wat we weglaten,

Wie we aan het woord laten,

Welke vragen we stellen,

En welke betekenissen we onderzoeken.

17

Slam Poetry Facebook

“Een mens kan leren, de mensheid niet”.

(Arthur Japin)

Dank u voor uw aandacht

Vragen, bedenkingen of eigen voorbeelden? Graag!

A. Van den Driessche

[e-mail] Lector geschiedenisdidactiek, HoWest