G R O E I M E T E R
G E S P E C I A L I S E E R D P E D A G O G I S C H M E D E W E R K E R · N I V E A U 4
Kinderen met een specifieke ondersteuningsbehoefte
Sommige kinderen hebben meer of andere begeleiding nodig. Hoe kijk jij naar het kind achter een label, en wat heeft dit kind van jou nodig?
Les 4 · Opvoeden en ontwikkelen van kinderen en jongeren
G R O E I M E T E R
G E S P E C I A L I S E E R D P E D A G O G I S C H M E D E W E R K E R · N I V E A U 4
Kinderen met een specifieke ondersteuningsbehoefte
Sommige kinderen hebben meer of andere begeleiding nodig. Hoe kijk jij naar het kind achter een label, en wat heeft dit kind van jou nodig?
Les 4 · Opvoeden en ontwikkelen van kinderen en jongeren
Over deze les: les 4 van de serie Groeimeter, beroepslessen voor de opleiding Gespecialiseerd pedagogisch medewerker (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren wat een specifieke ondersteuningsbehoefte is, herkennen kenmerken van ADHD, autisme, een taalontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking, en passen hun begeleiding aan op wat een kind nodig heeft. Ze leren ook dat zij geen diagnose stellen.
Let op: sommige studenten hebben zelf een diagnose als ADHD of autisme, of hebben een broer, zus of kind met een beperking. Bespreek de kenmerken respectvol en zonder grappen of etiketten, en vraag niet naar persoonlijke ervaringen. Wie zelf iets wil delen, mag dat.
Koppeling: kwalificatiedossier Pedagogisch Werk (crebo 23285, gewijzigd 2021), kwalificatie Gespecialiseerd pedagogisch medewerker (crebo 25697). Kerntaak P2-K1 Opvoeden en ontwikkelen van kinderen/jongeren: de gespecialiseerd pedagogisch medewerker richt zich met name op kinderen en jongeren met een specifieke ondersteuningsbehoefte. Vakkennis: brede en specialistische kennis van beperkingen, ontwikkelingsachterstanden en leer-, gedrags- en opvoedingsproblemen. Werkproces P2-K1-W4 Voert het ontwikkelplan uit, gedrag: signaleert en onderzoekt tijdig zorgwekkend gedrag of afwijkingen in de ontwikkeling.
Bronnen: NJi, Wat is ADHD en Wat heeft een kind met ADHD nodig; NJi, Begeleiding van een kind met autisme; SLO, Profielschets Taalontwikkelingsstoornis (2022); NJi, Licht verstandelijk beperkte jeugd en Hoe ga ik om met iemand met een lvb.
Foto: Aaron Burden (StockSnap), CC0 Image credit: Aaron Burden (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 4
Na deze les:
1
Je kan uitleggen wat een specifieke ondersteuningsbehoefte is en waarom je naar het kind kijkt en niet naar het label.
2
Je kan kenmerken van ADHD, autisme, een taalontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking herkennen.
3
Je kan je begeleiding aanpassen aan wat een kind met een specifieke ondersteuningsbehoefte nodig heeft.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 4
Er komt een nieuw kind met een diagnose in je groep. Wat wil jij als eerste weten?
Wat de diagnose precies inhoudt
Waar het kind goed in is
Wat thuis goed werkt
Wat het kind lastig vindt
Startvraag: er is geen goed of fout. Laat een paar studenten hun keuze uitleggen. Kennis van de diagnose helpt, maar elk kind is anders. Wat het kind zelf goed kan, wat het lastig vindt en wat thuis werkt, zegt vaak meer over wat het van jou nodig heeft. Kom er bij de stelling op terug.
K E R N B E G R I P
LES 4
Specifieke ondersteuningsbehoefte
Een kind heeft meer of andere begeleiding nodig dan leeftijdsgenoten. Dat kan komen door een ontwikkelingsachterstand, een beperking of stoornis, of de situatie thuis.
Kernbegrip: het kwalificatiedossier noemt als voorbeelden een ontwikkelingsachterstand, al dan niet door een zintuiglijke, lichamelijke of verstandelijke beperking, en de leef- of opvoedingssituatie. De gespecialiseerd pedagogisch medewerker richt zich volgens het dossier met name op deze kinderen en jongeren. Je werkt dan bijvoorbeeld in een orthopedagogisch dagcentrum, in het speciaal onderwijs, of in een gewone groep waarin een kind extra ondersteuning krijgt.
J O U W R O L
LES 4
Jij stelt geen diagnose
Een deskundige stelt de diagnose of classificatie, bijvoorbeeld een kinderarts, orthopedagoog of psycholoog.
Jij observeert, signaleert en bespreekt wat je ziet met de mentor, het team en de ouders. Een label zegt niet alles: elk kind is anders. Je kijkt naar wat dit kind nodig heeft.
Uitleg: het NJi noemt ADHD een classificatie en geen diagnose, omdat het geen ziekte is maar een beschrijving van kenmerken. Een classificatie wordt gesteld door bijvoorbeeld een kinderarts, orthopedagoog, GGZ-psycholoog of psychiater. Kenmerken van ADHD of autisme kunnen ook andere oorzaken hebben, zoals spanning, angst of een ingrijpende gebeurtenis. Daarom zeg je tegen ouders nooit dat hun kind 'vast ADHD heeft'. Je beschrijft wat je ziet, en samen met de mentor en het team bepaal je wat de volgende stap is.
V R A A G
LES 4
Je collega Tessa zegt over een jongen van 6 op de bso: 'Die heeft vast ADHD, hij zit nooit stil.' Wat doe jij?
Je vertelt zijn ouders dat hij misschien ADHD heeft
Je zoekt met Tessa online een ADHD-test voor hem op
Je stelt voor om hem eerst gericht te observeren
Je zegt dat hij gewoon een druk kind is en dat het overgaat
Antwoord: C. Je weet nog niet wat er aan de hand is. Met gerichte observaties in verschillende situaties krijg je een feitelijk beeld, dat je daarna bespreekt met de mentor en het team. Een etiket als 'vast ADHD' of 'gewoon druk' sluit andere verklaringen uit. Ouders vertellen dat hun kind misschien ADHD heeft, is een diagnose stellen, en dat doe jij niet. Een test zoeken is ook niet jouw rol.
K E N M E R K E N
LES 4
ADHD en autisme
ADHD
Moeite om de aandacht vast te houden
Impulsief: eerst doen, dan denken
Onrustig, veel bewegen
Zichtbaar in meer dan één omgeving
Autisme
Verwerkt informatie op een andere manier
Behoefte aan voorspelbaarheid
Vaak gevoelig voor prikkels
Neemt woorden vaak letterlijk
Uitleg: volgens het NJi zijn de kenmerken van ADHD onoplettendheid, impulsiviteit en hyperactiviteit. Ze kunnen apart of samen voorkomen; bij vooral aandachtsproblemen spreekt men ook van ADD. Een voorwaarde is dat het kind er last van heeft in meer dan één omgeving, bijvoorbeeld thuis en op school. Over autisme schrijft het NJi dat kinderen veel informatie op een andere manier verwerken en dat sociale situaties lastig kunnen zijn, vooral als regels en verwachtingen niet duidelijk zijn. Iedereen met autisme is anders. Het NJi noemt ook sterke kanten die vaak opvallen: oprechtheid, veel kennis van bepaalde onderwerpen, een goed visueel geheugen, oog voor detail en betrouwbaarheid.
K E N M E R K E N
LES 4
TOS en verstandelijke beperking
TOS: taalontwikkelingsstoornis
Moeite met taal begrijpen of gebruiken
Kent vaak minder woorden, maakt korte zinnen
Lijkt soms slecht te luisteren
Komt niet door opvoeding of meertaligheid
Verstandelijke beperking
Lager IQ dan gemiddeld
Kan moeite hebben met lezen of rekenen
Kan moeite hebben met praktische zaken
Lastige sociale situaties zijn vaak moeilijk
Uitleg: volgens de SLO-profielschets heeft ongeveer 7 procent van de leerlingen een TOS: ongeveer één tot twee per klas. Kinderen met een TOS kunnen taal minder goed verwerken. Ze begrijpen anderen soms slecht, kunnen moeilijk op woorden komen en zeggen vaak 'weet ik niet', omdat snel antwoorden lastig is. Een TOS wordt niet veroorzaakt door de omgeving; wel wordt hij bij meertalige kinderen vaak over het hoofd gezien of juist ten onrechte vermoed. Over een licht verstandelijke beperking schrijft het NJi dat een kind een lager IQ dan gemiddeld heeft. Dat hoeft geen probleem te zijn, maar wordt het als het kind moeite heeft om mee te doen, bijvoorbeeld met lezen, rekenen, lastige sociale situaties of praktische zaken. Op tijd de juiste ondersteuning voorkomt veel problemen.
V R A A G
LES 4
Aya (5) heeft een TOS. Je wilt dat ze haar jas pakt om buiten te spelen. Wat helpt haar het meest?
Je legt uit waarom het buiten vandaag koud is
Je zegt het kort en wijst naar de kapstok
Je herhaalt de opdracht steeds iets harder
Je vraagt een ander kind om het uit te leggen
Antwoord: B. Een korte, duidelijke zin met een gebaar of plaatje maakt de opdracht makkelijker te begrijpen. Kinderen met een TOS hebben moeite met talige instructies, en hun geheugen voor wat ze zien is vaak juist sterk. Een lange uitleg geeft meer taal om te verwerken. Harder praten helpt niet: Aya hoort je wel, ze moet de taal verwerken. Geef haar daarna even tijd om te reageren.
B E G E L E I D E N
LES 4
Wat vaak helpt
Structuur: een vast dagritme, eventueel met plaatjes.
Voorspelbaarheid: vertel op tijd wat er verandert.
Duidelijke taal: korte zinnen, concreet, zonder beeldspraak.
Minder prikkels: een rustige plek om even bij te komen.
Sterke kanten: benoem wat goed gaat.
Uitleg: deze tips komen van het NJi. Voor kinderen met ADHD: extra regelmaat, structuur en duidelijkheid, opdrachten in kleine stappen, overgangen vooraf aankondigen, minder afleidende prikkels, korte bewegingspauzes en positieve aandacht voor gewenst gedrag. Voor kinderen met autisme: een planning waaraan je je houdt, op tijd vertellen wat verandert, concreet zijn, bijvoorbeeld een tijdstip noemen in plaats van 'straks', en een rustige plek. Voor kinderen met een lvb: korte zinnen met makkelijke woorden, geen spreekwoorden, vragen of het begrepen is en tijd geven om te antwoorden. Het NJi benadrukt dat niet elke tip voor elk kind werkt.
Foto: Hans-Peter Gauster (StockSnap), CC0 Image credit: Hans-Peter Gauster (StockSnap), CC0
B E G E L E I D I N G A A N P A S S E N
LES 4
Zo pas je je begeleiding aan
1
Kijk wat het kind goed kan en lastig vindt.
2
Vraag de ouders wat thuis helpt.
3
Kies één aanpassing, bijvoorbeeld plaatjes of minder prikkels.
4
Probeer het een paar weken en observeer.
5
Bespreek met ouders en team wat werkt.
Begin klein: één aanpassing die je goed volhoudt, werkt beter dan vijf tegelijk.
Uitleg: deze stappen zijn een praktische uitwerking, geen vaste methode. Ze passen bij het dossier: de gespecialiseerd pedagogisch medewerker begeleidt kinderen bij het omgaan met eigen of andermans beperkingen en past effectieve interventies toe. Het NJi raadt aan om met het kind, de ouders en andere professionals te overleggen wat past. Ouders kennen hun kind het best en weten vaak al wat werkt. In les 7 leer je hoe je zo'n aanpak vastlegt in een ontwikkelplan.
C A S U S
LES 4
Buitenschoolse opvang, groep 7 tot 10 jaar
Milan (8) heeft autisme. Elke middag gaat hij na het fruit eerst lezen in de leeshoek.
Vandaag gaat de groep onverwacht naar het bos, omdat het mooi weer is. Als jij het in de kring vertelt, roept Milan: 'Nee! Dat is niet de bedoeling!' Hij duwt zijn beker van tafel en zet zijn handen over zijn oren.
Wat doe jij?
Bespreek in tweetallen: wat doe je nu voor Milan? En wat kun je de volgende keer vooraf anders doen?
Opdracht: ongeveer 6 minuten, in tweetallen. Voorbeeldantwoord nu: rustig blijven, weinig woorden gebruiken, Milan een rustige plek aanbieden en hem even tijd geven. Daarna kort en concreet vertellen wat er gaat gebeuren: 'Om half vier lopen we naar het bos. Je mag je boek meenemen.' Niet boos worden om de beker: het gedrag komt waarschijnlijk uit schrik over de onverwachte verandering, niet uit onwil. Volgende keer: een verandering zo vroeg mogelijk aankondigen, bijvoorbeeld bij het ophalen van school of met een plaatje op het dagritme, en met de ouders afspreken hoe je veranderingen het beste voorbereidt.
Hulp voor wie vastloopt: wat had Milan nodig om te weten wat er ging gebeuren?
Extra voor snelle studenten: hoe leg je aan de andere kinderen uit waarom Milan zo reageerde, zonder het woord autisme te gebruiken?
W A T D E N K J I J ?
LES 4
Een moeder vraagt: 'Krijgt mijn zoon met ADHD nu niet te veel uitzonderingen? Dat is toch niet eerlijk voor de rest?' Wat antwoord jij?
Open vraag, voorbeeldantwoord: 'Eerlijk is niet altijd hetzelfde. Elk kind krijgt wat het nodig heeft om mee te kunnen doen. Voor uw zoon is dat bijvoorbeeld een opdracht in kleine stappen. Een ander kind krijgt iets anders.' Daarbij laat je merken dat je haar zorg serieus neemt, en je vertelt wat er goed gaat. Bespreek met de studenten dat je zo'n vraag ook van andere ouders kunt krijgen: dan bespreek je nooit het kind van een ander, je legt alleen uit hoe je werkt.
S T E L L I N G
LES 4
Je moet een kind met een diagnose anders behandelen dan de andere kinderen.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Een kind met een diagnose is in de eerste plaats een kind, met dezelfde behoefte aan veiligheid, plezier en erbij horen. Tegelijk heeft het soms een andere aanpak nodig: meer structuur, minder prikkels of kortere instructies. Veel van die aanpassingen helpen trouwens de hele groep. Sluit af met de startvraag: wat wil je nu als eerste weten als er een nieuw kind met een diagnose komt?
T E R U G B L I K
LES 4
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Kind voor label
Kenmerken herkennen
Begeleiding aanpassen
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Taalontwikkeling en voor- en vroegschoolse educatie
Taal is de sleutel tot leren en meedoen. Volgende les leer je hoe je taal stimuleert in gewone momenten en wat voor- en vroegschoolse educatie is.
Je kan uitleggen wat voor- en vroegschoolse educatie is en welke eisen de wet stelt.
Je kan beschrijven hoe je taal stimuleert in gewone momenten op de groep.
Volgende les: les 5 van de serie, werkproces P2-K1-W7 Biedt (specifieke) ontwikkelingsgerichte activiteiten aan.
Image credit: LessonUp