L E S 2
De Griekse goden
De Griekse goden
Een god die zijn eigen kinderen inslikt? Bij de Griekse goden kan alles.
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 2
De Griekse goden
De Griekse goden
Een god die zijn eigen kinderen inslikt? Bij de Griekse goden kan alles.
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 2 De Griekse goden. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Marie-Lan Nguyen, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
De Griekse goden
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe de Grieken over hun goden dachten.
2
Je kunt de belangrijkste goden aan hun attributen herkennen.
3
Je kunt spiritus, tweeklanken en de telwoorden 1 tot 10 lezen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
S T A R T V R A A G
De berg van de goden
Volgens de Grieken woonden de belangrijkste goden samen op de berg Olympos, de hoogste berg van Griekenland. Hoeveel waren het er?
drie
zeven
honderd
twaalf
Startvraag: de twaalf Olympische goden. Welke twaalf het zijn, verschilt per stad en per schrijver; meestal horen erbij Zeus, Hera, Poseidon, Demeter, Athena, Apollo, Artemis, Ares, Aphrodite, Hephaistos, Hermes en Hestia of Dionysos. Hades woont in de onderwereld en hoort er daarom meestal niet bij. Op de foto: de Olympos (2918 meter) in Noord-Griekenland. Doorvraag: waarom zouden de Grieken hun goden op een hoge berg laten wonen? Image credit: Salonica84, publiek domein, Wikimedia Commons
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
De Griekse godsdienst
De Grieken geloofden in veel goden. Die zagen eruit als mensen, maar waren onsterfelijk en machtig. Ze konden ook jaloers en boos worden.
Met offers en gebeden vroeg je om hulp.
In een tempel stond het beeld van de god.
Een orakel gaf raad over de toekomst.
Een heilig boek hadden de Grieken niet.
De Griekse godsdienst: geen heilig boek en geen vaste leer, wel vaste rituelen: offers, gebeden, feesten en wedstrijden. Een tempel was het huis van de god, de offers werden buiten op het altaar gebracht. Het bekendste orakel stond in Delfi (tekst 3A). Op de foto: de tempel van Poseidon bij Kaap Sounion, ten zuiden van Athene. Doorvraag: wat is het verschil met een godsdienst die je kent? Image credit: A.Savin, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
Het begin: de eerste goden
Volgens de dichter Hesiodos was er eerst alleen Chaos, een gapende leegte. Daarna ontstond Gaia, de aarde. Zij bracht Ouranos voort, de hemel.
De kinderen van Gaia en Ouranos heten de Titanen. De jongste, Kronos, wordt koning. Hij is bang dat een van zijn kinderen hem van de troon stoot. Daarom slikt hij ze in. Zijn vrouw Rhea redt het jongste kind, Zeus. Als Zeus groot is, bevrijdt hij zijn broers en zussen en verslaat hij Kronos.
Het begin: Hesiodos, Theogonie (ongeveer 700 v.Chr.). Rhea geeft Kronos een steen in doeken gewikkeld in plaats van Zeus; Zeus groeit op Kreta op. Kronos spuugt later de kinderen weer uit. Na een oorlog van tien jaar tegen de Titanen verdelen Zeus, Poseidon en Hades de wereld: hemel, zee en onderwereld. Doorvraag: Chaos betekent bij Hesiodos een gapende leegte. Wat betekent chaos vandaag? Image credit: LessonUp
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
K E N N I S
1
Zet de goden in de goede volgorde: wie was er het eerst?
Antwoord: Chaos, Gaia, Ouranos, Kronos en de Titanen, Zeus en zijn broers en zussen. Wie Ouranos voor Gaia zet, vergeet dat Gaia de hemel zelf voortbracht. Doorvraag: wie is de opa van Zeus? (Ouranos)
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
Goden en hun attributen
Een attribuut is een voorwerp of dier waaraan je een god herkent, bijvoorbeeld op een vaas.
Zeus
Koning van de goden en god van de hemel. Attributen: de bliksem, de scepter en de adelaar.
Poseidon
God van de zee en van aardbevingen. Attributen: de drietand, het paard en de dolfijn.
Athena
Godin van wijsheid, handwerk en oorlog. Attributen: helm, speer, uil en olijfboom.
Attributen: op vazen en beelden staan vaak geen namen, dus herken je een god aan wat hij draagt. Athena helpt Herakles bij zijn opdrachten; op de vaas in tekst 3C staat ze naast hem. Doorvraag: welk attribuut zou een god van het internet hebben? Image credit: LessonUp
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
Nog drie goden
Apollo
God van muziek, licht en orakels. Attributen: de lier, de boog en de lauwerkrans.
Artemis
Tweelingzus van Apollo, godin van de jacht. Attributen: pijl en boog en het hert.
Hermes
Bode van de goden. Attributen: gevleugelde sandalen, een reishoed en een herautenstaf.
Nog drie goden: Apollo spreekt via het orakel van Delfi (tekst 3A). Het hert van Artemis komt terug in tekst 3C. Hermes brengt ook de zielen van gestorvenen naar de onderwereld. De andere Olympiërs: Hera (pauw, kroon), Ares (helm, speer), Aphrodite (duif, schelp), Hephaistos (hamer), Demeter (korenaar), Dionysos (wijnrank, beker) en Hestia (haard). Image credit: LessonUp
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
K E N N I S
2
Op een vaas zie je een god met een drietand in zijn hand. Wie is dat?
Zeus
Poseidon
Hermes
Apollo
Antwoord B: de drietand is het attribuut van Poseidon. Zeus herken je aan de bliksem, Hermes aan zijn gevleugelde sandalen en Apollo aan de lier. Wie Zeus kiest, denkt dat de koning van de goden alles mag dragen. Doorvraag: waarom past een drietand bij een god van de zee? (een vissersspeer)
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
S P I R I T U S E N H O O F D L E T T E R S
Begint een woord met een klinker of ρ, dan staat er een spiritus op.
spiritus asper ῾ : je zegt een h, ὁ = ho
spiritus lenis ᾿ : je zegt niets, ἐστίν = estin
een ρ aan het begin krijgt altijd asper: ῥόπαλον
Hoofdletters gebruik je bij namen en aan het begin van een alinea of citaat. Spiritus en accent staan dan vóór de hoofdletter: Ἑρμῆς.
Grieks
zeg
betekenis
ὁ
ho
de
ἥρως
hèroos
held
ἐστίν
estin
is
οὐ
oe
niet
ῥόπαλον
rhopalon
knots
Ἑρμῆς
Hermès
Hermes
O N T H O U D
Een h heeft het Grieks niet als letter. Die klank schrijf je met de spiritus asper.
Spiritus: in het Grieks staat op elk woord dat met een klinker begint een spiritus, ook als je niets hoort (lenis). Bij een tweeklank staat hij op de tweede letter: οὐ, εἰς. De accenten (acutus, gravis, circumflex) hoeven leerlingen nog niet zelf te zetten, wel te herkennen. Doorvraag: waarom schrijven wij Herakles met een h, terwijl de Grieken Ἡρακλῆς met een spiritus schreven? Image credit: LessonUp
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
T W E E K L A N K E N
Twee klinkers die samen één klank maken, heten een tweeklank. Bij een tweeklank staan spiritus en accent op de tweede letter: οὐ, εἰς, οἶκος.
Soms staat er een kleine ι onder een klinker, zoals in ὁρᾷ (ziet) en ᾠδή (lied). Die heet iota subscriptum en spreek je niet uit.
letters
klank
voorbeeld
α + ι
ai
καί (en)
ε + ι
ei
λέγει (zegt)
ο + ι
oi
οἶκος (huis)
ο + υ
oe
οὐ (niet)
α + υ
au
ταῦρος (stier)
ε + υ
eu
Ζεύς (Zeus)
Tweeklanken: in de Nederlandse schooluitspraak klinkt ου als oe en ευ als eu. Ταῦρος (stier) komt terug in de Minotauros (les 6). Het iota subscriptum zien leerlingen vanaf tekst 3B (ὁρᾷ). Doorvraag: hoe spreek je Εὐρυσθεύς uit? (Eurustheus) Image credit: LessonUp
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welk woord begint met een h-klank?
ἥρως
ἐστίν
οὐ
ἀλλά
Antwoord A: ἥρως heeft een spiritus asper (῾), dus zeg je hèroos. De andere drie hebben een spiritus lenis (᾿) en begin je zonder h. Wie οὐ kiest, kijkt niet goed naar de richting van het haakje: asper lijkt op een kleine c, lenis op een c die achterstevoren staat. Doorvraag: welk Nederlands woord komt van ἥρως? (held, heroïsch)
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
T E L L E N T O T T I E N
getal
Grieks
getal
Grieks
1
εἷς, μία, ἕν
6
ἕξ
2
δύο
7
ἑπτά
3
τρεῖς, τρία
8
ὀκτώ
4
τέτταρες, τέτταρα
9
ἐννέα
5
πέντε
10
δέκα
O N T H O U D
Telwoorden zie je in pentagon (vijfhoek), hexagon (zeshoek) en decathlon (tienkamp).
Telwoorden: εἷς, μία, ἕν is mannelijk, vrouwelijk en onzijdig; zo ook τρεῖς en τρία, τέτταρες en τέτταρα. De andere telwoorden veranderen niet. Δέκα en ἆθλος (wedstrijd, zware opdracht) vormen samen decathlon; ἆθλος kennen de leerlingen straks uit tekst 3A, waar Herakles twaalf (δώδεκα) opdrachten krijgt. Doorvraag: hoeveel kanten heeft een heptagoon? Image credit: LessonUp
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
T O E P A S S I N G
4
Een octopus heeft acht armen. Welk Grieks telwoord zit in octopus?
ἑπτά
ἐννέα
ὀκτώ
ἕξ
Antwoord C: ὀκτώ is acht; octopus betekent achtvoet (ὁ πούς = voet). Ἑπτά is zeven, ἐννέα negen en ἕξ zes. Wie ἑπτά kiest, verwart het met het Nederlandse woord september (dat komt van het Latijnse septem, zeven). Doorvraag: wat is een hexagoon?
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Ook in de namen van goden en telwoorden zit Nederlands.
ὁ οὐρανός
hemel
Uranus, uranium
ἡ γῆ
aarde
geologie, geometrie
πέντε
vijf
pentagon, pentathlon
Grieks in het Nederlands: de planeet Uranus heet naar Ouranos, en uranium (ontdekt in 1789) naar de planeet. Gaia is een andere vorm van γῆ; geometrie is letterlijk landmeten. De pentathlon is een vijfkamp, al bij de Olympische Spelen in de oudheid. Doorvraag: hoeveel kanten heeft het Pentagon in Washington? Image credit: LessonUp
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
T O E P A S S I N G
5
Welke Griekse god zou jij willen zijn? Welk attribuut past bij jou? Leg uit.
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Laat een paar leerlingen hun keuze uitleggen en vraag door naar de eigenschappen van die god: Athena is slim, Hermes snel, Apollo muzikaal. Variant: laat leerlingen een eigen attribuut tekenen en de klas raden welke god het is.
L E S 2 · D E G R I E K S E G O D E N
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
De Griekse godsdienst
Goden en hun attributen
Spiritus, tweeklanken, telwoorden
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 3A
Herakles als slaaf
Hera maakt Herakles waanzinnig. Daarna moet de sterkste man van Griekenland dienen als slaaf. Hoe komt dat?
G R A M M A T I C A
Naamvallen: nominativus en accusativus
Vooruitblik: 3A Herakles als slaaf. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Glycon of Athens (copy), Lysippos (original type), CC BY 2.5, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp