L E S 3
De held Herakles
Tekst 3A
Herakles als slaaf
De sterkste man van Griekenland moet werken als slaaf. Hoe kan dat?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 3
De held Herakles
Tekst 3A
Herakles als slaaf
De sterkste man van Griekenland moet werken als slaaf. Hoe kan dat?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 3 De held Herakles, tekst 3A Herakles als slaaf. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Glycon of Athens (copy), Lysippos (original type), CC BY 2.5, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Tekst 3A Herakles als slaaf
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen waarom Herakles een held zonder geluk wordt genoemd.
2
Je kunt in een Griekse zin de nominativus en de accusativus herkennen.
3
Je kunt korte Griekse zinnen met onderwerp en lijdend voorwerp vertalen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Een held met een probleem
Herakles is de bekendste held van de Grieken. Hij is sterker dan ieder mens, want zijn vader is een god. Welke god is dat?
Poseidon
Apollo
Zeus
Hades
Startvraag: Herakles is de zoon van Zeus en de sterfelijke vrouw Alkmene. Poseidon en Hades zijn broers van Zeus, Apollo is een zoon van Zeus. Doorvraag: wat betekent het voor een held als zijn vader een god is en zijn moeder een mens? Op de foto: de tempel van Apollo in Delfi, waar Herakles in de tekst van vandaag naartoe gaat. Image credit: Bernard Gagnon, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Herakles, een held zonder geluk
Herakles is een zoon van Zeus en Alkmene, een gewone vrouw. Hera, de vrouw van Zeus, is woedend en jaloers. Ze wil het kind doden.
Als baby krijgt Herakles twee slangen in zijn wieg. Hij wurgt ze met zijn blote handen.
Hera geeft niet op. Later maakt zij Herakles waanzinnig. In zijn waanzin doodt hij zijn eigen kinderen. Daarna wil hij weten hoe hij dit kan goedmaken.
Achtergrond: de verhalen over Herakles staan onder meer in de Bibliotheke van Apollodoros (2, 4 en 5). De vaas toont de baby Herakles met de slangen. Gevoelig: in deze mythe doodt Herakles zijn kinderen; bespreek dat rustig en zakelijk als deel van het verhaal. Doorvraag: wat bedoelen we vandaag als we iemand 'een held zonder geluk' noemen? Image credit: Marie-Lan Nguyen, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Tekst 3A Woorden
Grieks
betekenis
ὁ ἥρως
held
ἐστί(ν)
(hij, zij, het) is
μισεῖ
(hij, zij) haat
ὁ θεός
god
ἡ θεά
godin
Grieks
betekenis
τὸ τέκνον
kind
ἀποκτείνει
(hij, zij) doodt
λέγει
(hij, zij) zegt
ὁ δοῦλος
slaaf
οὖν
dus
Leerwoorden tekst 3A. Laat leerlingen de woorden eerst hardop lezen: zo oefenen ze meteen het alfabet uit les 1 en 2. Het lidwoord (ὁ, ἡ, τό) laat zien of een woord mannelijk, vrouwelijk of onzijdig is; dat komt in tekst 3B uitgebreid aan bod. Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Tekst 3A Herakles als slaaf (1)
Herakles is waanzinnig geworden door Hera. Wat gebeurt er dan?
1
Ὁ Ἡρακλῆς ἥρως ἐστίν.
Ἡ δὲ Ἥρα τὸν Ἡρακλέα μισεῖ.
Ἡ θεὰ μανίαν πέμπει.
Ὁ Ἡρακλῆς τὰ τέκνα ἀποκτείνει.
5
Ἔπειτα ὁ Ἡρακλῆς δακρύει.
Ὁ Ἡρακλῆς εἰς Δελφοὺς βαδίζει.
δέ maar, en
ἡ μανία waanzin
πέμπει stuurt
ἔπειτα daarna
δακρύει huilt
εἰς Δελφούς naar Delfi
βαδίζει gaat, loopt
Vertaling regel 1-6: Herakles is een held. Maar Hera haat Herakles. De godin stuurt waanzin. Herakles doodt de (zijn) kinderen. Daarna huilt Herakles. Herakles gaat naar Delfi.
Tip: laat de leerlingen bij elke zin eerst de persoonsvorm zoeken (de woorden op -ει en ἐστίν) en dan vragen: wie doet het? Dat is de nominativus. In regel 2 staat het lijdend voorwerp vóór de persoonsvorm, net als vaak in het Nederlands. Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Tekst 3A Herakles als slaaf (2)
Ἐκεῖ ὁ θεὸς λέγει·
«Ὁ Εὐρυσθεὺς δεσπότης ἐστίν,
ὁ δὲ Ἡρακλῆς δοῦλος.»
10
Ὁ οὖν Ἡρακλῆς πρὸς τὸν Εὐρυσθέα βαδίζει.
Ὁ Εὐρυσθεὺς τὸν Ἡρακλέα οὐ φιλεῖ.
Δώδεκα οὖν ἄθλους προστάττει.
ἐκεῖ daar
ὁ θεός hier: Apollo
ὁ δεσπότης meester
πρός + acc. naar (iemand)
οὐ niet
φιλεῖ houdt van
δώδεκα twaalf
ὁ ἆθλος zware opdracht
προστάττει geeft als opdracht
Vertaling regel 7-12: Daar zegt de god: 'Eurystheus is meester, en Herakles (is) slaaf.' Herakles gaat dus naar Eurystheus. Eurystheus houdt niet van Herakles. Hij geeft (hem) dus twaalf zware opdrachten.
Let op: in regel 8 ontbreekt het tweede ἐστίν; in het Grieks mag je 'is' weglaten als het duidelijk is. In regel 12 is het onderwerp niet genoemd: het zit in de persoonsvorm (hij, Eurystheus). Volgens Apollodoros kreeg Herakles eerst tien opdrachten; twee telden niet mee, zo werden het er twaalf. Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
K E N N I S
1
Wat is in deze zin het onderwerp?
Ἡ δὲ Ἥρα τὸν Ἡρακλέα μισεῖ.
μισεῖ
τὸν Ἡρακλέα
δέ
ἡ Ἥρα
Antwoord: ἡ Ἥρα, nominativus: Hera haat. Wie τὸν Ἡρακλέα kiest, gaat uit van de Nederlandse volgorde of van de eerste naam die bekend klinkt; wijs dan op het lidwoord τόν en de uitgang -α van de accusativus. μισεῖ is de persoonsvorm en δέ een verbindingswoord.
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
N O M I N A T I V U S E N A C C U S A T I V U S
Een Grieks woord verandert van uitgang als het een andere functie in de zin heeft. Zo'n vorm heet een naamval.
De nominativus is de naamval van het onderwerp.
De accusativus is de naamval van het lijdend voorwerp, en komt ook na εἰς en πρός.
Ook het lidwoord verandert mee: ὁ wordt τόν, ἡ wordt τήν.
nominativus
accusativus
god
ὁ θεός
τὸν θεόν
godin
ἡ θεά
τὴν θεάν
waanzin
ἡ μανία
τὴν μανίαν
opdrachten
οἱ ἆθλοι
τοὺς ἄθλους
Herakles
ὁ Ἡρακλῆς
τὸν Ἡρακλέα
O N T H O U D
Kijk naar de uitgang, niet naar de plek. Τὸν Ἡρακλέα μισεῖ ἡ Ἥρα betekent ook: Hera haat Herakles.
Grammatica: in het boek staan bij les 3 de nominativus en accusativus van de o-groep en de a/h-groep. Laat leerlingen per rij het verschil omcirkelen (-ος/-ον, -α/-αν, -οι/-ους). Ἡρακλῆς en ἥρως horen bij een groep die later komt; hier volstaat dat leerlingen de vorm herkennen. Doorvraag: waarom kan het Grieks de woordvolgorde vrijer kiezen dan het Nederlands? Image credit: LessonUp
Vul in: welke naamval en welk zinsdeel?
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
K E N N I S
2
In de zin Ὁ Εὐρυσθεὺς τὸν Ἡρακλέα οὐ φιλεῖ staat Ὁ Εὐρυσθεύς in de nominativus.
Dat woord is het onderwerp van de zin.
τὸν Ἡρακλέα staat in de accusativus en is het lijdend voorwerp.
Antwoord: nominativus, onderwerp, accusativus, lijdend voorwerp. Vertaling van de zin: Eurystheus houdt niet van Herakles. Wie 'persoonsvorm' kiest, verwart het onderwerp met het werkwoord φιλεῖ.
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke Griekse zin betekent: de god stuurt de held?
Τὸν θεὸν ὁ ἥρως πέμπει.
Ὁ θεὸς τὸν ἥρωα πέμπει.
Ὁ θεὸς ὁ ἥρως πέμπει.
Τὸν θεὸν τὸν ἥρωα πέμπει.
Antwoord B: ὁ θεός is nominativus (onderwerp), τὸν ἥρωα accusativus (lijdend voorwerp). A betekent: de held stuurt de god (alleen de volgorde lijkt goed). C en D hebben twee keer dezelfde naamval, dan is niet te zien wie wat doet. Doorvraag: schrijf zin A zo om dat de held vooraan staat en de betekenis gelijk blijft.
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Τὸν δοῦλον ὁ δεσπότης οὐ φιλεῖ.
Vertaling: de meester houdt niet van de slaaf. Let op: het lijdend voorwerp staat vooraan. Wie vertaalt met 'de slaaf houdt niet van de meester', volgt de Griekse volgorde in plaats van de uitgangen: vraag dan naar het lidwoord τόν.
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Ἡ θεὰ τὸν ἥρωα μισεῖ, ὁ δὲ θεὸς τὸν ἥρωα φιλεῖ.
Vertaling: de godin haat de held, maar de god houdt van de held. Bij Herakles klopt dit met de mythe: Hera haat hem, Zeus beschermt hem. Extra voor snelle leerlingen: zet in beide helften het lijdend voorwerp vooraan en vertaal opnieuw.
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Veel Nederlandse woorden komen uit woorden die je vandaag leerde.
ὁ θεός
god
theologie, atheïst
ἡ μανία
waanzin
manie, maniak
ὁ δεσπότης
meester, heerser
despoot, despotisch
Grieks in het Nederlands: een atheïst gelooft niet in een god (ἀ- = niet). Een maniak is iemand die ergens 'waanzinnig' mee bezig is. Een despoot is een heerser die alles alleen beslist. Doorvraag: ken je nog meer woorden met theo- of -manie (bijvoorbeeld kleptomanie)? Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
T O E P A S S I N G
6
Herakles moet voor straf werken voor iemand die hem haat. Vind jij dat eerlijk? Leg uit.
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: Herakles deed het niet expres (Hera maakte hem waanzinnig), maar de daad blijft verschrikkelijk; de Grieken vonden dat een moord gereinigd moest worden, ook zonder opzet. Deze vraag sluit aan bij de persoonlijke reflectievragen in het oefenboek.
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Herakles' ongeluk vertellen
Nominativus en accusativus herkennen
Zinnen met onderwerp en lv vertalen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 3B
Herakles en de leeuw
Herakles gaat op weg naar Nemea. Daar woont een leeuw die geen pijl kan verwonden.
G R A M M A T I C A
Het lidwoord
Vooruitblik: 3B Herakles en de leeuw. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Painter of Boulogne 441, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp