De Kwestie · Thema 3 · Alles op een rij

De Kwestie

MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

AFSLUITING

Alles op een rij

Van stemmen tot Brussel: herhaal de begrippen van de parlementaire democratie en oefen.

Het Binnenhof aan de Hofvijver in Den Haag, 2015: het hart van de Nederlandse politiek.

1 / 16
volgende
Slide 1: Slide
newEditorMaatschappijleerMiddelbare schoolhavo, vwoLeerjaar 4,5

In deze les zitten 16 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 40 min
Dit is niet oké

Introductie

De Kwestie, methode maatschappijleer voor de bovenbouw havo/vwo. Thema 3 (Parlementaire democratie), afsluitende les: Hoe zorgt de parlementaire democratie ervoor dat de macht bij het volk ligt en gecontroleerd wordt? Alle begrippen van het thema op een rij, oefenvragen en een examenachtige casus. Les van 40 minuten.

Onderdelen in deze les

De Kwestie

MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

AFSLUITING

Alles op een rij

Van stemmen tot Brussel: herhaal de begrippen van de parlementaire democratie en oefen.

Het Binnenhof aan de Hofvijver in Den Haag, 2015: het hart van de Nederlandse politiek.

Afsluitende les van thema 3 (paragrafen 3.1 tot en met 3.9). Eerst de begrippen in drie blokken, dan oefenvragen door elkaar, dan één examenachtige opdracht bij een casus. Laat leerlingen de begrippendia's eerst zelf afdekken en uitleggen aan een buurman of buurvrouw. Image credit: Michielverbeek / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

DE KWESTIE

Hoe zorgt de parlementaire democratie ervoor dat de macht bij het volk ligt en gecontroleerd wordt?

NA DEZE LES KUN JE

  • de belangrijkste begrippen van thema 3 uitleggen

  • de begrippen toepassen op een nieuw voorbeeld

  • uitleggen hoe een voorstel wet wordt en wie daar invloed op heeft

Thema 3 Afsluiting

Deze slide heeft geen instructies

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

BEGRIPPEN

3.1 tot 3.3 Democratie, stromingen, partijen

Democratie: staatsvorm waarin de macht bij het volk ligt

Indirecte democratie: burgers kiezen vertegenwoordigers die namens hen beslissen

Parlementaire democratie: het gekozen parlement controleert de regering en maakt met haar de wetten

Constitutionele monarchie: koning als staatshoofd, met macht die de Grondwet beperkt

Liberalisme: stroming die de vrijheid van het individu voorop zet

Socialisme: stroming die gelijkheid en solidariteit voorop zet

Confessionalisme: politiek op basis van het geloof; de christendemocratie, met gespreide verantwoordelijkheid

Politieke partij: groep met gedeelde ideeën die via verkiezingen macht wil

Thema 3 Afsluiting

Deze begrippen komen uit de paragrafen 3.1 tot en met 3.3. Net als in 3.2: het confessionalisme is politiek op basis van het geloof, de christendemocratie is daarvan de grootste stroming. Laat leerlingen per stroming een waarde noemen: vrijheid, gelijkheid, gespreide verantwoordelijkheid.

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

BEGRIPPEN

3.4 en 3.5 Verkiezingen en regering

Actief en passief kiesrecht: het recht om te stemmen en het recht om gekozen te worden

Evenredige vertegenwoordiging: een partij krijgt zetels naar verhouding van haar stemmen

Kiesdeler: aantal stemmen dat een partij nodig heeft voor één zetel

Formatie: periode na de verkiezingen waarin een nieuw kabinet wordt gevormd

Regeerakkoord: afspraken van de coalitiepartijen over wat het kabinet gaat doen

Coalitie en oppositie: partijen die het kabinet steunen, en partijen die dat niet doen

Ministeriële verantwoordelijkheid: de minister is tegenover het parlement verantwoordelijk voor koning en ministerie

Thema 3 Afsluiting

Deze begrippen komen uit 3.4 en 3.5. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober 2025 kregen D66 en de PVV allebei 26 zetels; D66 kreeg de meeste stemmen. De koning is onschendbaar: daarom zijn de ministers verantwoordelijk.

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

BEGRIPPEN

3.6 tot 3.9 Controle, gemeente, invloed, Europa

Rechten van het parlement: budgetrecht, amendement, initiatief, interpellatie, enquête en vragen

Vertrouwensregel: een kabinet moet opstappen als de Kamer het vertrouwen opzegt

Dualisme: kabinet en parlement houden hun eigen rol; tegenover monisme

College van B&W: dagelijks bestuur van de gemeente, gecontroleerd door de raad

Decentralisatie: taken van het Rijk overdragen aan een lagere overheid

Pressiegroep: vaste organisatie die de politiek beïnvloedt, onder meer door lobbyen

Model van Easton: politiek als systeem: invoer, omzetting, uitvoer en terugkoppeling

Soevereiniteit: het recht van een staat om zelf over zijn eigen zaken te beslissen

Thema 3 Afsluiting

Deze begrippen komen uit 3.6 tot en met 3.9. Laat leerlingen bij elk begrip één voorbeeld noemen. Doorvraag: welke begrippen gaan over de controle op de macht? (Rechten van het parlement, vertrouwensregel, dualisme, gemeenteraad tegenover college.)

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

In Nederland kiezen burgers vertegenwoordigers die namens hen beslissen. Hoe heet dit?

A

Een directe democratie

B

Een constitutionele monarchie

C

Een gedecentraliseerde staat

D

Een indirecte democratie

In een indirecte (representatieve) democratie beslissen gekozen vertegenwoordigers. In een directe democratie beslissen burgers zelf, bijvoorbeeld via een referendum. Nederland is ook een constitutionele monarchie, maar dat zegt iets over het staatshoofd, niet over wie beslist. Een gedecentraliseerde staat gaat over de verdeling van taken tussen Rijk en gemeenten.

Welke stroming past erbij?

Sem vindt dat de overheid zich zo min mogelijk met zijn leven moet bemoeien: dat past bij het liberalisme. Fatima wil dat de overheid de verschillen tussen arm en rijk kleiner maakt: dat past bij het socialisme. Johan vindt dat gezinnen, kerken en verenigingen zelf verantwoordelijkheid dragen: dat past bij de christendemocratie als stroming.

liberalisme
socialisme
christendemocratie
conservatisme
populisme
nationalisme

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

Verwachte fout: de christendemocratie en het conservatisme verwarren. Het kernwoord bij de christendemocratie is gespreide verantwoordelijkheid: niet alles hoeft van de staat of van de markt te komen. Doorvraag: welke waarde staat bij elke stroming voorop?

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

Een partij krijgt 10 procent van de stemmen bij de Tweede Kamerverkiezingen. Hoeveel zetels krijgt ze ongeveer?

A

Ongeveer 15 zetels

B

Ongeveer 10 zetels

C

Ongeveer 30 zetels

D

Ongeveer 5 zetels

Door de evenredige vertegenwoordiging krijgt een partij ongeveer evenveel procent van de 150 zetels als van de stemmen: 10 procent van 150 is 15. Verwachte fout: 10, omdat leerlingen het percentage als aantal zetels lezen. Door restzetels kan het precieze aantal iets afwijken.

1

Een verkenner zoekt mogelijke coalities

2

De koning beëdigt het nieuwe kabinet

3

Verkiezingen voor de Tweede Kamer

4

De formateur zoekt de ministers

5

Een informateur onderzoekt de afspraken

6

Partijen sluiten een regeerakkoord

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

Zet de stappen van een kabinetsformatie in de goede volgorde.

Sinds 2021 benoemt de Tweede Kamer zelf de verkenner en de informateur(s); de koning speelt geen rol meer bij het begin van de formatie. Een formatie kan meerdere informateurs hebben. Verwachte fout: de formateur vóór het regeerakkoord zetten.

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

De Tweede Kamer neemt een motie van wantrouwen tegen een minister aan. Wat is het gevolg?

A

De Eerste Kamer beslist of hij blijft

B

De minister moet opstappen

C

Er komen meteen nieuwe verkiezingen

D

De koning ontslaat de Tweede Kamer

Volgens de vertrouwensregel moet een minister die het vertrouwen van de Kamer kwijt is, opstappen. Gaat het om het hele kabinet, dan valt het kabinet; dan volgen vaak, maar niet automatisch, nieuwe verkiezingen. De Eerste Kamer speelt bij de vertrouwensregel in de praktijk geen rol.

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

Sinds 2015 regelt de gemeente de jeugdzorg in plaats van het Rijk. Hoe heet dat?

A

Centralisatie

B

Dualisme

C

Decentralisatie

D

Soevereiniteit overdragen

Decentralisatie: taken gaan van het Rijk naar een lagere overheid. Centralisatie is het omgekeerde. Dualisme gaat over de rolverdeling tussen bestuur en volksvertegenwoordiging. Soevereiniteit overdragen doet Nederland juist naar een hoger niveau, zoals de EU.

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

Een vakbond praat achter de schermen met Kamerleden over het minimumloon. Wat doet de vakbond?

A

Demonstreren

B

Interpelleren

C

Een petitie aanbieden

D

Lobbyen

Lobbyen is achter de schermen politici en ambtenaren proberen te overtuigen. Een vakbond is een pressiegroep. Demonstreren en een petitie aanbieden gebeuren juist in het openbaar. Interpelleren kan alleen een Kamerlid.

Maak de zinnen af

Door lid te zijn van de EU draagt Nederland soevereiniteit over. Nieuwe Europese wetten worden voorgesteld door de Europese Commissie. Daarna beslissen het Europees Parlement en de Raad van de EU er samen over.

soevereiniteit
Europese Commissie
Europees Parlement
Europese Raad
Tweede Kamer
NAVO

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

Verwachte fout: de Europese Raad (de regeringsleiders) kiezen in plaats van de Commissie. Doorvraag: waarom mag de Tweede Kamer hier niets over beslissen? (Op die terreinen is soevereiniteit overgedragen; de Nederlandse minister beslist wel mee in de Raad van de EU en legt daarover verantwoording af aan de Kamer.)

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

EXAMENOPDRACHT

Stemmen vanaf 16?

Stel: een groep Kamerleden van verschillende partijen dient een initiatiefwetsvoorstel in om de leeftijd waarop je mag stemmen te verlagen naar 16. Voorstanders zeggen dat jongeren recht hebben op een stem over hun eigen toekomst. Tegenstanders vinden 16-jarigen te jong en vrezen dat ze te makkelijk te beïnvloeden zijn.

Noor (16) wil dat het voorstel het haalt. Met een jongerenorganisatie verzamelt ze handtekeningen en ze maakt filmpjes die veel gedeeld worden. De Tweede Kamer neemt het voorstel aan. Nu moet de Eerste Kamer nog beslissen, en daar twijfelen veel senatoren.

Thema 3 Afsluiting

Een verzonnen casus. De kiesgerechtigde leeftijd van 18 jaar staat in de Grondwet; in werkelijkheid zou dit dus een Grondwetswijziging vragen, met twee behandelingen en de tweede keer een meerderheid van twee derde. Dat hoeven leerlingen hier niet te weten, maar sterke leerlingen kunnen het noemen. Controleer desgewenst de actuele procedure voor een Grondwetswijziging.

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

Leg met drie begrippen uit dit thema uit hoe dit voorstel wet kan worden en welke invloed Noor daarop heeft.

Examenachtige opdracht. Een goed antwoord gebruikt drie begrippen juist, bijvoorbeeld: recht van initiatief (Kamerleden dienen het voorstel in), Eerste Kamer (kan alleen aannemen of verwerpen, geen amendement), politieke participatie of actiegroep of pressiegroep (Noor en de jongerenorganisatie), en het model van Easton (de handtekeningen en filmpjes zijn invoer; media en jongerenorganisaties zijn poortwachters). Verwachte fout: denken dat de wet er is zodra de Tweede Kamer voor stemt.

De Kwestie

THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE

TERUG NAAR DE KWESTIE

Hoe zorgt de parlementaire democratie ervoor dat de macht bij het volk ligt en gecontroleerd wordt?

WAT JE NU WEET

  • Burgers kiezen het parlement en de gemeenteraad; zo ligt de macht via vertegenwoordigers bij het volk.

  • Het parlement maakt wetten mee en controleert de regering; door de vertrouwensregel kan het een kabinet naar huis sturen.

  • Ook buiten verkiezingen hebben burgers, pressiegroepen en media invloed op wat er op de politieke agenda komt.

  • Veel wordt geregeld door gemeenten of in de EU: dichter bij de burger of juist samen met andere landen.

Thema 3 Afsluiting

Deze slide heeft geen instructies