De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
PARAGRAAF 3.4
Maakt jouw stem verschil?
Wie mag stemmen, hoe stemmen zetels worden en waarom niet iedereen gaat.
Bij het gemeentehuis van Winterswijk wijst een bord de weg naar het stembureau, 2021.
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
PARAGRAAF 3.4
Maakt jouw stem verschil?
Wie mag stemmen, hoe stemmen zetels worden en waarom niet iedereen gaat.
Bij het gemeentehuis van Winterswijk wijst een bord de weg naar het stembureau, 2021.
Les over verkiezingen en het kiesstelsel. Veel leerlingen mogen over een of twee jaar voor het eerst stemmen: maak het concreet. Getallen als de kiesdeler en de opkomst veranderen per verkiezing; controleer de actuele cijfers bij de Kiesraad. Image credit: Ciell / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
DE KWESTIE
Maakt jouw ene stem eigenlijk verschil?
NA DEZE LES KUN JE
uitleggen wat actief en passief kiesrecht is
uitleggen hoe stemmen via evenredige vertegenwoordiging zetels worden
de verkiezingen in Nederland noemen en de opkomst vergelijken
§ 3.4 Maakt jouw stem verschil?
Deze slide heeft geen instructies
Ja, zeker
Waarschijnlijk wel
Weet ik nog niet
Nee
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Stel dat er morgen verkiezingen zijn en jij mag stemmen. Ga je?
Activatie, hooguit 3 minuten. Vraag twee leerlingen die "weet ik nog niet" of "nee" kiezen naar hun reden. Veelgehoord: "mijn stem maakt niks uit" en "ik weet niet genoeg". Dat zijn precies de twee dingen waar deze les over gaat. Jongeren stemmen gemiddeld minder vaak dan ouderen.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
KIESRECHT
Kiezen en gekozen worden
Actief kiesrecht
Het recht om te stemmen. Voor de Tweede Kamer moet je op de dag van de verkiezing 18 jaar zijn en de Nederlandse nationaliteit hebben.
Voor de gemeenteraad mogen ook inwoners zonder Nederlands paspoort stemmen, als ze hier lang genoeg wonen.
Passief kiesrecht
Het recht om gekozen te worden. Ook daarvoor moet je 18 zijn.
Wie op de kandidatenlijst van een partij staat en genoeg stemmen krijgt, wordt Kamerlid of gemeenteraadslid.
§ 3.4 Maakt jouw stem verschil?
Voor de gemeenteraad mogen EU-burgers die in de gemeente wonen stemmen, en anderen na vijf jaar legaal verblijf in Nederland. Een rechter kan iemand in uitzonderlijke gevallen het kiesrecht ontnemen. Kiesrecht voor iedereen is jong: algemeen kiesrecht voor mannen kwam in 1917, voor vrouwen in 1919.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
EVENREDIGE VERTEGENWOORDIGING
Van stemmen naar zetels
Een partij krijgt ongeveer evenveel procent van de 150 zetels als ze procent van de stemmen haalt. Dat heet evenredige vertegenwoordiging.
Het aantal stemmen voor één zetel heet de kiesdeler: in 2025 ongeveer 70.000. Dat is ook de kiesdrempel: met minder stemmen krijg je geen zetel.
Stemmen met het rode potlood: je kiest één kandidaat van één lijst.
§ 3.4 Maakt jouw stem verschil?
Kiesdeler = aantal geldige stemmen gedeeld door 150; controleer het precieze getal van de laatste verkiezingen bij de Kiesraad. Restzetels worden verdeeld volgens de methode van de grootste gemiddelden (D'Hondt), en alleen partijen die de kiesdeler halen doen daaraan mee. Andere landen hebben een hogere drempel: Duitsland 5 procent. Veel landen hebben een districtenstelsel: wie in een district wint, krijgt de zetel, en de andere stemmen tellen niet mee. Image credit: J.M. Luijt / Wikimedia Commons (CC BY 2.5 nl)
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
BEGRIP
Voorkeurstem
Een stem op een kandidaat die niet bovenaan de lijst staat. Krijgt die genoeg stemmen, dan is hij of zij gekozen, ook als de plek op de lijst te laag is.
VOORBEELD
Je stemt op nummer 14 van een partij, omdat zij uit jouw stad komt. Haalt ze een kwart van de kiesdeler aan stemmen, en krijgt de partij genoeg zetels, dan zit ze in de Kamer.
§ 3.4 Maakt jouw stem verschil?
Voor de Tweede Kamer en Provinciale Staten ligt de voorkeursdrempel op 25 procent van de kiesdeler, voor de gemeenteraad op 50 procent (controleer bij de Kiesraad). De meeste kiezers stemmen op de lijsttrekker; die stemmen gaan in feite naar de hele lijst.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Een partij krijgt 5 procent van de stemmen voor de Tweede Kamer. Hoeveel zetels krijgt ze ongeveer?
Ongeveer 5 zetels
Ongeveer 7 of 8 zetels
Ongeveer 15 zetels
Geen, want de kiesdrempel is 5 procent
5 procent van 150 zetels is 7,5 zetels: 7 of 8, afhankelijk van de restzetels. Wie 5 kiest, verwart procenten met zetels. Wie "geen" kiest, denkt aan de Duitse kiesdrempel; in Nederland is de drempel één kiesdeler, ongeveer 0,67 procent.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
VIER VERKIEZINGEN
Waar kun je allemaal op stemmen?
Tweede Kamer
Elke vier jaar, of eerder als het kabinet valt. 150 zetels. De laatste was op 29 oktober 2025.
Gemeenteraad
Elke vier jaar, de laatste in maart 2026. De raad beslist over je buurt: sportvelden, bouwen, afval.
Provinciale Staten
Elke vier jaar, de volgende in 2027. De Statenleden kiezen op hun beurt de Eerste Kamer.
Europees Parlement
Elke vijf jaar, de laatste in juni 2024. Nederland heeft 31 van de 720 zetels.
§ 3.4 Maakt jouw stem verschil?
Tegelijk met de Provinciale Staten kies je ook het waterschap. De Eerste Kamer wordt dus indirect gekozen: door de leden van Provinciale Staten (en sinds 2023 ook door kiescolleges voor de BES-eilanden en niet-ingezetenen). Les 3.7 gaat over gemeente en provincie, les 3.9 over Europa.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
OPKOMST
Wie gaat er stemmen, en wie twijfelt?
De opkomst is het deel van de kiesgerechtigden dat echt gaat stemmen. Bij de Tweede Kamer is dat meestal zo'n 75 tot 80 procent. Bij de gemeenteraad gaat vaak maar ongeveer de helft, bij het Europees Parlement nog minder.
Veel kiezers zijn zwevende kiezers: ze stemmen niet elke keer op dezelfde partij en beslissen vaak pas in de laatste weken. Vroeger stemden de meeste mensen hun hele leven op dezelfde partij, net als hun ouders.
Daardoor kan de uitslag nu per verkiezing flink verschillen.
§ 3.4 Maakt jouw stem verschil?
Opkomst Tweede Kamer: 2021 ongeveer 79 procent, 2023 ongeveer 78 procent; controleer het cijfer van 2025. Gemeenteraad 2022: ongeveer 51 procent. Europees Parlement 2024: ongeveer 46 procent. Tot 1970 was er in Nederland opkomstplicht. Dat mensen vroeger trouw op dezelfde partij stemden, komt door de verzuiling (thema 4).
Maak de zinnen af
Een kiezer die steeds op een andere partij stemt, heet een zwevende kiezer. Wie 18 is en mag stemmen, heeft actief kiesrecht. Wie zich verkiesbaar stelt, gebruikt zijn passief kiesrecht. Het aantal stemmen dat één zetel kost, is de kiesdeler: ongeveer 70.000.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Verwachte fout: actief en passief omdraaien. Ezelsbruggetje: actief is wat jij doet (stemmen), passief is wat er met jou gebeurt (gekozen worden). Kiesplicht bestaat in Nederland niet meer; in België wel.
Eens
Oneens
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Stelling: Jongeren moeten vanaf 16 jaar mogen stemmen.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Dit gaat over de klas zelf: laat eerst stemmen, daarna een voor- en een tegenstander hun argument geven. Doorvraag 1: waarom 18 en niet 16, en ben je met 16 oud genoeg om een partij te kiezen? Doorvraag 2: als jongeren eerder mogen stemmen, gaan politici dan meer aan jongeren denken? In Oostenrijk mogen jongeren sinds 2007 vanaf 16 stemmen; in Nederland is het voorstel vaker besproken, maar niet ingevoerd. Controleer de actuele stand.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
TERUG NAAR DE KWESTIE
Maakt jouw ene stem eigenlijk verschil?
WAT JE NU WEET
Iedereen van 18 met de Nederlandse nationaliteit heeft actief en passief kiesrecht voor de Tweede Kamer: kiezen en gekozen worden.
Door evenredige vertegenwoordiging telt bijna elke stem: ongeveer 70.000 stemmen zijn al een zetel, en met een voorkeurstem kies je ook een persoon.
Wie niet stemt, laat anderen beslissen. Bij lage opkomst, zoals bij gemeente en Europa, weegt jouw stem juist zwaarder.
§ 3.4 Maakt jouw stem verschil?
Deze slide heeft geen instructies
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Je vriend zegt: "Mijn stem maakt toch niks uit." Wat zeg jij terug? Gebruik een begrip uit deze les.
Exit ticket. Een goed antwoord gebruikt evenredige vertegenwoordiging of de kiesdeler (elke stem telt mee in de zetelverdeling), de voorkeurstem of de opkomst (bij lage opkomst weegt elke stem zwaarder). Een sterk antwoord erkent ook dat één stem zelden de doorslag geeft, maar dat samen stemmen wel verschil maakt. Verwachte fout: alleen "je moet stemmen want het is belangrijk".
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
BEGRIPPEN
Woorden van deze les
Actief kiesrecht: het recht om te stemmen
Passief kiesrecht: het recht om gekozen te worden
Evenredige vertegenwoordiging: een partij krijgt evenveel procent van de zetels als van de stemmen
Kiesdeler: aantal stemmen dat één zetel kost
Kiesdrempel: minimum aantal stemmen voor een zetel; in Nederland één kiesdeler
Voorkeurstem: stem op een kandidaat die niet bovenaan de lijst staat
Opkomst: percentage kiesgerechtigden dat gaat stemmen
Zwevende kiezer: kiezer die niet steeds op dezelfde partij stemt
§ 3.4 Maakt jouw stem verschil?
Deze slide heeft geen instructies