Toonsoort en toonladders (Muziek vwo), les 2: Examentraining
VAKTHEORIE · TOONSOORT
EXAMENTRAINING
Toonsoort en toonladders: zo pak je examenvragen aan
Lesduur is: 45 minIntroductie
Onderdelen in deze les
VAKTHEORIE · TOONSOORT
EXAMENTRAINING
Toonsoort en toonladders: zo pak je examenvragen aan
Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Félix Nadar / Wikimedia Commons, publiek domein
♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT
WAT GA JE KUNNEN?
Ik kan bij een luisterfragment toonladders, tonale en atonale processen, verwante toonsoorten en kerktoonsoorten benoemen en interpreteren.
Deze slide heeft geen instructies
♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT
ZO PAK JE EEN EXAMENVRAAG AAN
1. Lees: wat wordt er gevraagd, een toonladder, een proces of een toonsoort? Let op de gegevens in de vraag.
2. Luister globaal: is er een grondtoon en hoor je leidtoonspanning? Zwevend of gericht?
3. Luister gericht: let op halve tonen, het aantal verschillende tonen en wat er aan het slot gebeurt.
4. Interpreteer: koppel wat je hoort aan een begrip uit de les en controleer of je antwoord daarbij past.
Deze slide heeft geen instructies
♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT
VRAAGTYPE 1: EEN TOONLADDER HERKENNEN
Je hoort een melodie of krijgt de tonen en benoemt de toonladder.
Geen halve tonen en vijf verschillende tonen: pentatoniek.
Zes tonen met halve tonen en een stap van 1½: bluestoonladder.
Deze slide heeft geen instructies
Video: Debussy: Estampes, I. Pagodes, Daniel Barenboim (kanaal: Daniel Barenboim - Topic). Wat leerlingen horen: glinsterende, rustige klanken die aan Aziatische gamelanmuziek doen denken, op een pentatonische toonladder. Goede antwoord: pentatonische toonladder.
Beluister het fragment. Welke toonladder ligt onder de melodie?
Heletoonsladder
Bluestoonladder
Pentatonische toonladder
Chromatische toonladder
Het fragment is Pagodes uit Estampes van Debussy: een gamelanachtig, glinsterend begin op een pentatonische toonladder. Wie heletoons kiest, verwart zwevende klank met zes hele tonen.
Een gitarist speelt c, es, f, ges, g, bes, c. Welke toonladder is dit?
Bluestoonladder
Pentatoniek
Dorisch
Heletoonsladder
De stappen zijn 1½, 1, ½, ½, 1½ en 1: dat is de bluestoonladder. Wie pentatoniek kiest, mist de halve tonen en de zesde toon.
♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT
VRAAGTYPE 2: TONALE EN ATONALE PROCESSEN
Je interpreteert wat er met grondtoon en spanning gebeurt.
Geen grondtoon om op te rusten: atonaliteit.
Spanning die bijna niet oplost: toenemende chromatiek.
Deze slide heeft geen instructies
Video: Webern: Vijf stukken voor orkest op. 10, nr. 3, Rückkehr, Berliner Philharmoniker (kanaal: Berliner Philharmoniker - Topic). Wat leerlingen horen: zeer zachte, losse klanken zonder een thuistoon. Goede antwoord: er is geen grondtoon waar de muziek op rust (atonaliteit).
Beluister het fragment. Welke uitspraak past bij deze muziek?
De leidtoon trekt steeds naar de grondtoon
De melodie blijft binnen vijf tonen
Twee toonsoorten klinken tegelijk
Er is geen grondtoon waar de muziek op rust
Het fragment is Rückkehr, het derde van de Vijf stukken voor orkest van Webern: ijle, losse klanken zonder thuistoon. Wie de leidtoon kiest, verwart atonaal met tonaal.
Video: Wagner: Tristan und Isolde, eerste bedrijf, Voorspel, Berliner Philharmoniker (kanaal: Berliner Philharmoniker - Topic). Wat leerlingen horen: langzame, zoekende strijkerslijnen die chromatisch stijgen en dalen, met akkoorden die steeds spanning houden en niet oplossen. Goede antwoord: chromatiek en spanning die niet oplost.
Beluister het fragment. Waardoor klinkt dit zwevend en onopgelost?
Door een pentatonische melodie
Door chromatiek en spanning die niet oplost
Door een bluestoonladder
Door twee toonsoorten tegelijk
Het fragment is het begin van het voorspel van Wagners Tristan und Isolde: chromatische lijnen en akkoorden die niet oplossen. Wie bitonaliteit kiest, hoort twee toonsoorten die er niet zijn.
♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT
VRAAGTYPE 3: VERWANTE TOONSOORTEN
Je krijgt een toonsoort en zoekt een parallelle of verwante toonsoort.
Parallel: dezelfde voortekens. Tertsverwant: de grondtonen liggen een terts uit elkaar.
Bij een modulatie verandert de grondtoon.
Deze slide heeft geen instructies
Video: Rachmaninov: Prélude in cis klein op. 3 nr. 2 (kanaal: Sergei Rachmaninoff - Topic). Wat leerlingen horen: drie zware openingsnoten en daarna een donkere, sombere melodie in cis mineur. Goede antwoord: E majeur, de parallelle toonsoort met vier kruisen.
Beluister het fragment. Welke tonaliteit hoor je, en waar ligt de parallelle toonsoort?
Mineur; de parallelle majeur ligt een kleine terts hoger
Majeur; de parallelle mineur ligt een kleine terts lager
Mineur; de parallelle majeur ligt een kwint hoger
Atonaal; er is geen parallelle toonsoort
Rachmaninov, prelude in cis mineur. Je hoort zware, donkere akkoorden in mineur. De parallelle toonsoort is E majeur, een kleine terts hoger.
Een stuk gaat van C majeur naar e mineur. Welke modulatie is dit?
Naar de dominant
Naar de subdominant
Naar een tertsverwante toonsoort
Naar de parallelle toonsoort
De grondtonen c en e liggen een terts uit elkaar: tertsverwant. De parallelle toonsoort van C majeur is a mineur.
♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT
VRAAGTYPE 4: FUNCTIES EN KERKTOONSOORTEN
Je benoemt een melodische functie of herkent een kerktoonsoort aan de plek van de halve tonen.
De leidtoon ligt een halve toon onder de grondtoon.
Frygisch heeft een halve toon boven de grondtoon.
Deze slide heeft geen instructies
Video: Beethoven: Pianosonate Pathétique op. 13, II. Adagio cantabile, Fabian Müller (kanaal: Deutsche Grammophon - DG). Wat leerlingen horen: een zangerig, rustig thema in As majeur. Goede antwoord: g, een halve toon onder de grondtoon as.
Beluister het thema. Welke omschrijving past?
Mineur, zonder leidtoon
Majeur, met een leidtoon die naar de grondtoon trekt
Atonaal, zonder grondtoon
Pentatonisch, zonder halve tonen
Beethoven, Pathétique deel 2, in As majeur. Het thema is zangerig en tonaal; de leidtoon g trekt naar de grondtoon as.
Welke kerktoonsoort heeft een halve toon boven de grondtoon?
Dorisch
Lydisch
Mixolydisch
Frygisch
Frygisch loopt van e tot e en heeft f als tweede toon. Bij dorisch, lydisch en mixolydisch ligt een hele toon boven de grondtoon.
Welk vraagtype vind jij het lastigst?
Een toonladder herkennen
Tonale en atonale processen
Toonsoorten en verwantschap
Functies en kerktoonsoorten
Bespreek de uitslag en laat leerlingen met een lastig vraagtype nog een fragment beluisteren.
♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT
TIPS VOOR OP HET EXAMEN
Beluister een fragment twee keer: de eerste keer globaal op grondtoon en spanning, de tweede keer gericht.
Tel bij een toonladder de tonen en let op halve tonen: vijf, zes of twaalf tonen vertellen veel.
Parallelle toonsoorten hebben dezelfde voortekens, tertsverwante toonsoorten hebben grondtonen een terts uit elkaar.
Gebruik de begrippen uit de les: leidtoonspanning, modulatie, modaliteit, bitonaliteit, dodecafonie.
Deze slide heeft geen instructies
