Politieke stromingen 1813-1900 (Geschiedenis vwo), les 1: Uitleg

VERLICHTING · 1813-1900

Politieke stromingen 1813-1900

Examenstof geschiedenis vwo

1 / 22
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolvwoLeerjaar 4-6

In deze les zitten 22 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg over de politieke stromingen van 1813-1900 voor het vwo-examen: Congres van Wenen, liberalisme, nationalisme, socialisme, feminisme en confessionalisme als doorwerking van de Verlichting. Negen dia's met checks.

Onderdelen in deze les

VERLICHTING · 1813-1900

Politieke stromingen 1813-1900

Examenstof geschiedenis vwo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: HC Verlichting 1650-1900, leidende vraag 3; KA 31, 32, 34, 35, 36. Image credit: Eugène Delacroix / Wikimedia Commons, publiek domein

VERLICHTING · 1813-1900

Wat ga je kunnen?

Ik kan uitleggen in welke mate verlichtingsideeën de politieke cultuur in Europa bepaalden in de 19e eeuw (1813-1900), via liberalisme, nationalisme, socialisme en feminisme.

Deze slide heeft geen instructies

Welke -ismen ken je uit de 19e eeuw?

Verwacht: liberalisme, socialisme, nationalisme, feminisme. Gebruik ze als ophaak: eerst de orde na Napoleon, dan liberalisme en nationalisme, tot slot socialisme, feminisme en de tegenstand.

Het Congres van Wenen, gravure van Godefroy naar een tekening van Isabey, 1819

VERLICHTING · 1813-1900

Congres van Wenen: terug naar de orde

  • In 1814-1815 wilden de overwinnaars van Napoleon op het Congres van Wenen een stabiele orde scheppen

  • Veel van de situatie van vóór de Franse Revolutie werd hersteld: de restauratie

  • Er kwam een machtsevenwicht: geen enkele Europese staat mocht te machtig worden

  • Toch bleef in het Koninkrijk der Nederlanden de Code Napoléon van kracht

KA 31 en 36. Tijdvak 8 behandelde Wenen kort; hier is het het beginpunt van de vraag: in welke mate bleven verlichtingsideeën doorwerken na 1815? Het herstel was dus niet totaal: veel maatregelen uit de Franse tijd bleven. Veelgemaakte fout: restauratie zien als volledige terugkeer naar de tijd van vóór de revolutie. Image credit: Jean Baptiste Isabey en Jean Godefroy / Wikimedia Commons, publiek domein

VERLICHTING · 1813-1900

Waarom ontstonden nieuwe stromingen?

  • Drie voedingsbodems: de restauratie, de industrialisering en de sociale kwestie

  • Politiek-bestuurlijk: de oude orde was hersteld, maar veel burgers wilden vrijheid en gelijkheid niet kwijt

  • Sociaaleconomisch: fabrieken, snel groeiende steden en armoede riepen vragen op over gelijkheid

  • Cultureel-mentaal: verlichtingsideeën als vrijheid, gelijkheid en volkssoevereiniteit bleven doorwerken

  • Elke stroming koos een ander verlicht idee als uitgangspunt: vrijheid, gelijkheid of broederschap

KA 31, 32, 36. Dit is de oorzakenanalyse voor de leidende vraag: de stromingen ontstonden als reactie op de restauratie, maar ook in relatie tot industrialisering en sociale kwestie. Koppel aan de soorten oorzaken uit de vaardigheden. Veelgemaakte fout: de stromingen alleen als reactie op de restauratie zien.

De vrijheid leidt het volk, schilderij van Delacroix over de Julirevolutie in Parijs, 1830

VERLICHTING · 1813-1900

Liberalisme: vrijheid van het individu

  • Liberalisme: de vrijheid van het individu tegenover de overheid staat centraal

  • Het bouwde voort op Locke (natuurrechten) en Montesquieu (scheiding der machten)

  • Liberalen streden voor gelijke burgerrechten en uitbreiding van het kiesrecht

  • Vooral welgestelde, geschoolde burgers droegen het liberalisme; arbeiders en vrouwen vielen vaak buiten beeld

KA 35 en 36. Het schilderij van Delacroix (1830) toont de Julirevolutie in Parijs: burgers die vrijheden opeisen. Liberalen wilden vrijheid en gelijke burgerrechten, maar niet per se algemeen kiesrecht: uitbreiding van het kiesrecht verliep stapsgewijs. Veelgemaakte fout: liberalisme gelijkstellen aan democratie voor iedereen. Image credit: Eugène Delacroix / Wikimedia Commons, publiek domein

Wat was een gevolg van de restauratie voor de politieke stromingen?

A

Zij maakte alle stromingen overbodig

B

Zij verbood het kiesrecht in heel Europa

C

Zij bracht alle verlichte denkers aan de macht

D

Zij riep verzet op dat tot nieuwe stromingen leidde

Als reactie op de restauratie ontstonden liberalisme, socialisme, nationalisme en feminisme. Verwachte fout: denken dat de restauratie de verlichtingsideeën definitief stopte.

Vul in

Dat herstel van de oude orde heet restauratie; in het Koninkrijk der Nederlanden bleef de Code Napoléon toch gelden.

restauratie
Code Napoléon
Romantiek
Staten-Generaal

Restauratie en Code Napoléon. Verwachte fout: Staten-Generaal, dat is van 1789.

Johan Rudolf Thorbecke, fotoreproductie van een getekend portret, tweede helft 19e eeuw

VERLICHTING · 1813-1900

Liberale daden: België 1830, Thorbecke 1848

  • In 1830 maakte België zich los van het Koninkrijk der Nederlanden; burgers eisten meer vrijheid en inspraak

  • Dat past meer bij het liberalisme: burgers eisten vrijheden tegenover het gezag

  • In 1848 herzag Thorbecke de grondwet: ministers werden verantwoordelijk, de Tweede Kamer rechtstreeks gekozen

  • Het parlement kreeg meer macht tegenover de koning; algemeen kiesrecht kwam er nog niet

KA 36. De afscheiding van België (1830) en de grondwetsherziening van Thorbecke (1848) passen volgens de syllabus meer bij het liberalisme. De opstand in Brussel was ook nationaal gekleurd; beperk je op het examen tot wat de syllabus noemt. In 1848 kwam de ministeriële verantwoordelijkheid en kwamen directe verkiezingen voor de Tweede Kamer; het kiesrecht bleef beperkt tot welgestelde mannen. Veelgemaakte fout: 1848 zien als invoering van algemeen kiesrecht. Image credit: Rijksmuseum / Wikimedia Commons, CC0

De wandelaar boven de nevelzee, schilderij van Caspar David Friedrich, omstreeks 1818

VERLICHTING · 1813-1900

Nationalisme en Romantiek

  • Nationalisme: broederschap binnen één volk of staat

  • Rousseau: volkssoevereiniteit en algemene wil maakten van het volk een politieke eenheid

  • Napoleons veroveringen wekten in veroverde gebieden een eigen identiteit en verzet

  • De Romantiek legde nadruk op gevoel, geschiedenis, taal en cultuur van een volk

KA 36. Het nationalisme groeide onder invloed van drie dingen: Rousseau, de veroveringen van Napoleon en de Romantiek. Het schilderij van Friedrich is een bekend voorbeeld van de Romantiek: gevoel en natuur boven nuchtere rede. Veelgemaakte fout: de Romantiek zien als voortzetting van de Verlichting; ze legde juist ander accent. Image credit: Caspar David Friedrich / Wikimedia Commons, publiek domein

De uitroeping van het Duitse keizerrijk in Versailles, 1871, schilderij van Anton von Werner (versie 1885)

VERLICHTING · 1813-1900

Nationalisme: eenwording en nieuwe landen

  • Nationalisme dreef de eenwording van Italië (1861) en Duitsland (1871)

  • In 1871 werd de Duitse keizer uitgeroepen in Versailles

  • Het leidde ook tot de onafhankelijkheid van verschillende nieuwe landen

  • Het aantal volkeren binnen de grenzen bepaalde of nationalisme een staat samenbond of verdeelde

KA 36. In 1861 werd het Koninkrijk Italië uitgeroepen; Rome en Venetië volgden later. Op 18 januari 1871 werd de Pruisische koning Wilhelm I in Versailles tot Duits keizer uitgeroepen. Voor staten met veel volkeren (zoals het Habsburgse rijk) werkte nationalisme verdelend. Veelgemaakte fout: nationalisme alleen als eenmakend zien. Image credit: Anton von Werner / Wikimedia Commons, publiek domein

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Grondwetsherziening van Thorbecke (1848)

2

Uitroeping van het Duitse keizerrijk (1871)

3

Afscheiding van België (1830)

4

Eenwording van Italië (1861)

5

Congres van Wenen (1814-1815)

1814-1815, 1830, 1848, 1861, 1871. Verwachte fout: 1848 en 1830 omdraaien.

Wat kenmerkt nationalisme?

A

Trouw aan de vorst vanwege het droit divin

B

Broederschap binnen één volk of staat

C

Gelijkheid van arbeiders over alle grenzen heen

D

Vrijheid van het individu tegenover de overheid

Nationalisme gaat uit van broederschap binnen één volk. Verwachte fout: de definitie van liberalisme kiezen.

Karl Marx, foto van John Mayall, omstreeks 1875

VERLICHTING · 1813-1900

Socialisme: gelijkheid en sociale revolutie

  • Socialisme: gelijkheid van mensen die gemeenschap of staat ook materieel kan garanderen

  • Door grote ongelijkheid organiseerden arbeiders coöperaties, vakbonden en politieke partijen

  • Anarchisten en communisten wilden een sociale revolutie zoals Karl Marx voorspelde (Manifest, 1848)

  • Sociaaldemocraten wilden geleidelijke verandering via verkiezingen; in 1894 ontstond de SDAP

KA 32, 34, 36. De sociale kwestie uit tijdvak 8 is de voedingsbodem. De SDAP (1894) is de Nederlandse sociaaldemocratische partij. Veelgemaakte fout: socialisme en communisme als hetzelfde zien; sociaaldemocraten wilden juist geen revolutie. Image credit: John Jabez Edwin Mayall / Wikimedia Commons, publiek domein

Aletta Jacobs, foto van Julius Oppenheim, omstreeks 1900

VERLICHTING · 1813-1900

Feminisme: gelijke rechten voor vrouwen

  • Feminisme: strijd voor gelijke rechten en kansen voor vrouwen

  • Het burgerlijk gezinsideaal (man kostwinner, vrouw thuis) gaf het feminisme weinig aanhang

  • Pas in de tweede helft van de 19e eeuw ontstonden feministische bewegingen, vooral onder welgestelden

  • Aletta Jacobs streed voor kiesrecht en ontwikkelkansen, en tegen prostitutie en drankmisbruik

KA 34, 35, 36. Aletta Jacobs was in 1871 de eerste vrouw die in Nederland aan een universiteit studeerde en werd arts. Naast kiesrecht en onderwijs ging het ook om opvoeding en maatschappelijke thema's als prostitutie en drankmisbruik. Veelgemaakte fout: feminisme in de 19e eeuw gelijkstellen aan alleen vrouwenkiesrecht. Image credit: Julius Oppenheim / Wikimedia Commons, publiek domein

Abraham Kuyper, schilderij van Jan Veth, 1899

VERLICHTING · 1813-1900

Tegenstand: confessionalisme en conservatisme

  • Religieuze en aristocratische kringen verzetten zich tegen de nieuwe stromingen

  • Met meer kiesrecht organiseerden zij zich in conservatieve en confessionele partijen

  • Abraham Kuyper richtte in 1879 de Anti-Revolutionaire Partij op

  • Zij vormden religieuze arbeidersbewegingen en christelijk-sociale politiek (Rerum Novarum, 1891)

KA 35, 36. Confessionalisme is politiek op basis van geloof. Geconfronteerd met de sociale kwestie ontwikkelden confessionelen eind 19e eeuw ideeën over christelijk-sociale politiek; de pauselijke encycliek Rerum Novarum (1891) is daarvan een voorbeeld. Veelgemaakte fout: denken dat confessionele partijen buiten de democratisering stonden; juist het uitgebreide kiesrecht dwong hen tot organisatie. Image credit: Jan Veth / Wikimedia Commons, publiek domein

Feminisme: noem een thema naast kiesrecht.

Goed: prostitutie, drankmisbruik, opvoeding of ontwikkelmogelijkheden voor vrouwen (Aletta Jacobs). Verwachte fout: alleen kiesrecht herhalen.

Waarom organiseerden religieuze kringen zich in partijen?

A

Met meer kiezers moesten zij zich organiseren

B

Het Congres van Wenen schreef partijvorming voor

C

Zij sloten zich aan bij de liberale partijen

D

Het socialisme was in heel Europa verboden

Met het uitbreiden van het kiesrecht organiseerden confessionelen en conservatieven zich in partijen. Verwachte fout: denken dat zij zich bij liberalen aansloten.

Welk deel vond je het lastigst?

1

Congres van Wenen en restauratie

2

Liberalisme en nationalisme

3

Socialisme en sociale kwestie

4

Feminisme en confessionalisme

Herhaal het onderdeel met de meeste stemmen.

Welk verlicht idee werkte het sterkst door?

Open antwoord met onderbouwing: bijvoorbeeld vrijheid (liberalisme), gelijkheid (socialisme, feminisme) of broederschap (nationalisme). Verwachte fout: alleen een stroming noemen zonder het verlichte idee.

VERLICHTING · 1813-1900

Begrippen (1/2)

  • restauratie: Herstel van veel van de situatie van vóór de Franse Revolutie, na het Congres van Wenen

  • machtsevenwicht: Verdeling van macht zodat geen enkele Europese staat te sterk wordt

  • liberalisme: Stroming die de vrijheid van het individu tegenover de overheid centraal stelt

  • nationalisme: Stroming die uitgaat van broederschap binnen één volk of staat

  • Romantiek: Stroming die gevoel, geschiedenis en cultuur van een volk benadrukt

Deze slide heeft geen instructies

VERLICHTING · 1813-1900

Begrippen (2/2)

  • socialisme: Stroming die gelijkheid benadrukt, ook materieel gegarandeerd door gemeenschap of staat

  • feminisme: Strijd voor gelijke rechten en kansen voor vrouwen

  • burgerlijk gezinsideaal: Idee dat de man kostwinner is en de vrouw zorgt voor gezin en huishouden

  • confessionalisme: Politiek op basis van geloof, tegenover liberalisme en socialisme

  • sociale kwestie: Discussie over de ongelijkheid en armoede door de industrialisering

Deze slide heeft geen instructies