Muziek
Beschouwing - les 4
Muziek
Beschouwing - les 4
Deze slide heeft geen instructies
Wat weet je nog over film?
Vorige keer hebben we gekeken naar verschillende filmische middelen. We gaan nu controleren of jullie niet alleen weten hoe die middelen heten, maar ook kunnen uitleggen wat ze doen. Want bij kunstbeschouwing is het niet genoeg om te zeggen wat je ziet. Je moet ook kunnen uitleggen welk effect een keuze van de maker heeft.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Vraag 11: Get Out
Welke drie aspecten van de vormgeving veranderen duidelijk wanneer de trailer steeds spannender wordt?
Decor, kostuums en speelstijl
Kadrering, montage en belichting
Scenario, genre en doelgroep
Dialogen, personages en verhaal
De trailer begint vrij herkenbaar en alledaags. Later verandert de sfeer. Je ziet meer close-ups, de montage wordt sneller en het licht wordt dreigender. Dat zijn allemaal keuzes in de vormgeving. En juist die keuzes zorgen ervoor dat je als kijker merkt dat het genre verschuift.
Vraag 12: Get Out
Welk effect heeft een camera op ooghoogte, dicht bij de personages?
De kijker krijgt een overzicht van de hele omgeving.
De personages lijken kleiner en machtelozer.
De kijker voelt zich onderdeel van de situatie.
De scène krijgt automatisch een documentaire karakter.
Bij een lange opname moet alles precies kloppen. De acteurs, de camera, de belichting en de omgeving moeten op elkaar zijn afgestemd. Als er iets misgaat, moet een groot deel opnieuw. Daarom is een film die eruitziet als één opname technisch juist bijzonder ingewikkeld.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Vraag 13: 1917
Wat gebeurt er met de muziek wanneer de soldaten aan hun missie beginnen?
De muziek verdwijnt volledig en blijft weg.
Slagwerk versterkt de spanning en het gevoel van haast.
Een vrolijke melodie maakt de scène luchtiger.
De muziek vertraagt om de omgeving rustiger te laten lijken.
Hier zie je hoe belangrijk muziek is voor de betekenis van filmbeelden. Zodra de soldaten vertrekken, komt er slagwerk bij. Dat versterkt het gevoel van haast en spanning. De camera beweegt met de soldaten mee en de muziek ondersteunt die beweging.
Vraag 14: 1917
Waarom wilde regisseur Sam Mendes de film laten lijken op één doorlopende opname?
Om minder montagewerk en productiekosten te hebben.
Om meer acteurs tegelijk in beeld te krijgen.
Om de film meer op een documentaire te laten lijken.
Om de kijker de tocht met de soldaten te laten ervaren.
Doordat de camera voortdurend bij de soldaten blijft, kun je als kijker nauwelijks afstand nemen. Je gaat met hen mee door de loopgraven. Dat versterkt de betrokkenheid en het gevoel dat je niet aan de situatie kunt ontsnappen.
Vraag 15: 1917
Wat maakt het filmen van een lange, doorlopende opname bijzonder ingewikkeld?
Acteurs en cameraploeg moeten hun bewegingen nauwkeurig afstemmen.
De camera mag tijdens de opname niet bewegen.
De film kan alleen met natuurlijk licht worden opgenomen.
De regisseur kan vooraf geen scènes voorbereiden.
Doordat de camera voortdurend bij de soldaten blijft, kun je als kijker nauwelijks afstand nemen. Je gaat met hen mee door de loopgraven. Dat versterkt de betrokkenheid en het gevoel dat je niet aan de situatie kunt ontsnappen.
Speel jij een instrument of doe je iets met muziek?
Ja, muziek is mijn leven, ik zit op les en beluister het
Vroeger had ik muziekles, nu niet meer
Ik beluister graag muziek maar kan het niet maken
Nee, ik vind dat muziek echt over-gewaardeerd wordt...
Deze slide heeft geen instructies
Muziek beschouwen
Muziek: voorstelling, vormgeving en betekenis
Voorstelling: wat voor muziek horen we?
Vormgeving: hoe is de muziek opgebouwd?
Betekenis: welk effect heeft de muziek en waarom is deze gemaakt?
Bij muziek gebruiken we eigenlijk dezelfde drie onderdelen als bij film en beeldende kunst: voorstelling, vormgeving en betekenis.
Bij de voorstelling beschrijf je wat je hoort. Is het bijvoorbeeld instrumentale muziek, een lied of muziek die een verhaal oproept?
Bij de vormgeving kijken we naar de keuzes die de componist of uitvoerder maakt. Denk aan ritme, tempo, melodie en klankkleur.
En bij de betekenis kijken we naar het effect. Welke sfeer ontstaat er? Wat wil de maker overbrengen? En welke functie heeft de muziek?
Voorstelling: absolute muziek en programmamuziek
Instrumentale muziek: muziek zonder zang
Absolute muziek: muziek zonder bedoeld buitenmuzikaal verhaal
Programmamuziek: muziek die verwijst naar een verhaal, beeld of onderwerp
Muziek kan een bepaalde sfeer oproepen
Niet alle muziek vertelt een verhaal. Bij absolute muziek draait het vooral om de muziek zelf, om de klanken en de opbouw.
Bij programmamuziek verwijst de componist juist naar iets buiten de muziek. Dat kan een verhaal zijn, een landschap of een gebeurtenis.
Let op: ook absolute muziek kan natuurlijk gevoelens oproepen. Het verschil zit niet in wat jij erbij voelt, maar in de bedoeling en opzet van de compositie.
Ritme, tempo en melodie
Ritme: afwisseling van korte en lange tonen en rusten
Tempo: snelheid van de muziek
Melodie: opeenvolging van toonhoogtes
Maat: regelmatige indeling van de muzikale puls
Ritme en tempo worden vaak door elkaar gehaald. Maar het is niet hetzelfde.
Tempo is hoe snel of langzaam de muziek gaat. Ritme gaat over het patroon van korte en lange tonen, accenten en stiltes.
Melodie is de opeenvolging van tonen die je vaak kunt meezingen of neuriën. Als je een liedje herkent, is dat meestal aan de melodie.
Bij een beschouwing wil ik dat jullie deze begrippen niet alleen noemen, maar ook kunnen beschrijven wat je hoort.
Samenklank en klankkleur
Samenklank
Eenstemmig: één melodielijn
Meerstemmig: meerdere stemmen of melodielijnen
Consonant en dissonant
Klankkleur
Het herkenbare geluid van een stem of instrument
Bijvoorbeeld helder, donker, scherp of warm
Bij samenklank kijken we naar wat er tegelijkertijd klinkt. Horen we één melodielijn, of verschillende stemmen door elkaar?
Eenstemmig betekent niet dat er maar één persoon zingt. Een heel koor kan dezelfde melodie zingen en toch eenstemmig zijn.
Klankkleur is iets anders. Een trompet en een viool kunnen precies dezelfde toon spelen, maar klinken toch heel verschillend. Dat verschil noemen we klankkleur.
Ook kunnen klanken samen rustig en stabiel klinken, of juist spanning oproepen. Dan spreken we over consonantie en dissonantie.
Dynamiek en vorm
Dynamiek
Sterkte van het geluid
Crescendo: steeds luider
Decrescendo: steeds zachter
Vorm
Opbouw van een muziekstuk
Herhaling en contrast
Couplet, refrein, thema en motief
Dynamiek gaat over hard en zacht, niet over snel en langzaam. Een crescendo betekent dat de muziek steeds luider wordt. Dat kan bijvoorbeeld spanning opbouwen.
Bij vorm kijken we naar de structuur. Denk aan een lied met coupletten en een refrein. Maar ook in klassieke muziek worden thema's herhaald of veranderd.
Bij een kunstbeschouwing moet je kunnen uitleggen hoe zulke keuzes invloed hebben op de ervaring van de luisteraar.
Betekenis: muziek doet iets met je
Muziek kan:
Een sfeer of emotie oproepen
Een verhaal ondersteunen
Mensen verbinden
Een religieuze, maatschappelijke of culturele functie hebben
Vraag: Hoe kan dezelfde melodie een andere betekenis krijgen?
Muziek heeft niet alleen een betekenis omdat wij er iets bij voelen. De context speelt ook een belangrijke rol.
Een melodie kan in een film spanning oproepen, tijdens een herdenking verdriet en bij een religieuze bijeenkomst verbondenheid.
Daarom beschrijven we bij muziek niet alleen de klanken, maar ook de functie en de omstandigheden waarin de muziek wordt uitgevoerd.
En dat brengt ons bij de middeleeuwen. Want daar speelde muziek een belangrijke rol binnen het kerkelijke leven.
Kathedralen
Deze slide heeft geen instructies
Wat weet je nog van de vorige les?
Deze slide heeft geen instructies
3. Rond het jaar 1000 is er een driestandenmaatschappij. Welke stand bestond NIET?
De geestelijkheid (oratores) heeft de taak God te dienen en te eren (ook namens de andere standen).
De adel (bellatores) heeft de rol het grondgebied te besturen en te verdedigen.
De werkenden (laboratores) die het werk voor anderen verrichten, zoals de boeren en ambachtslieden.
De kooplieden (mercatores) werden vaak gezien als belangrijk onderdeel van de handelsmaatschappij
Rond het jaar 1000 spreken we over een driestandenmaatschappij. De geestelijkheid bidt, de adel bestuurt en verdedigt, en de werkenden zorgen voor het voedsel en andere producten.
De samenleving werd dus ingedeeld naar de functie die mensen vervulden. De kooplieden vormden binnen deze traditionele indeling geen afzonderlijke vierde stand.
Dat is belangrijk om te begrijpen, want de kerk had niet alleen religieuze invloed, maar ook een duidelijke maatschappelijke positie.
4. Wat betekent de Latijnse uitdrukking "ora et labora" in relatie tot het kloosterleven?
Bid en werk – Het benadrukt de balans tussen gebed en arbeid als de twee belangrijkste activiteiten voor monniken en nonnen in het klooster.
Leid en onderwijs – Het verwijst naar de verantwoordelijkheid van kloosterlingen om andere mensen te onderwijzen en te leiden in spirituele zaken.
Rust en contemplatie – Het duidt op het belang van innerlijke rust en meditatie zonder actief werk.
Eet en slaap – Het suggereert dat monniken zich vooral richten op voedsel en rust om hun lichaam te versterken.
Ora et labora betekent bid en werk. Het kloosterleven was georganiseerd rond vaste gebedstijden en werkzaamheden.
Die werkzaamheden waren heel verschillend. Monniken werkten op het land, in de keuken, maar ook in het scriptorium. Daar werden boeken met de hand overgeschreven en geïllustreerd.
Kloosters waren daardoor niet alleen religieuze centra, maar ook belangrijke plekken voor het bewaren en verspreiden van kennis.
Deze slide heeft geen instructies
5. Waarom waren relieken belangrijk voor middeleeuwse kerken?
Ze vervingen de Bijbel tijdens de mis.
Ze waren uitsluitend bedoeld als versiering.
Ze trokken pelgrims aan en verhoogden de status van een kerk.
Ze maakten het werk van monniken overbodig.
Relieken waren overblijfselen van heiligen of voorwerpen die met hen in verband werden gebracht. Ze hadden voor gelovigen een bijzondere religieuze betekenis.
Een kerk met een belangrijk reliek trok pelgrims. Dat leverde aanzien op, maar had ook economische gevolgen.
Dat past bij de middeleeuwse gedachtewereld. Het geloof bepaalde sterk hoe mensen naar hun leven en hun toekomst keken. Denk ook aan afbeeldingen van het laatste oordeel: die moesten mensen eraan herinneren dat hun daden gevolgen hadden voor het leven na de dood.
Deze slide heeft geen instructies
6. wat is GEEN kenmerk van het gregoriaans dat je hoort?
De zang is maatgebonden
De zang is eenstemmig.
De nadruk ligt op de melodie.
De teksten worden gezongen in het Latijn.
Dit hebben we net gehoord. Gregoriaans is eenstemmige kerkelijke zang. De tekst is in het Latijn en de melodie volgt het ritme van de woorden.
Juist doordat we inmiddels de begrippen uit de muziekbeschouwing kennen, kunnen we deze muziek veel nauwkeuriger beschrijven.
En dat is precies wat ik van jullie verwacht bij een beschouwingsvraag: niet alleen herkennen, maar de kenmerken kunnen benoemen.
Deze slide heeft geen instructies
7. Welk kenmerk hoort NIET bij de romaanse bouwkunst?
Zware, dragende muren
Rondbogen en tongewelven
Grote glas-in-loodramen en luchtbogen
Kleine ramen
Bij romaanse bouwkunst zien we zware muren, relatief kleine ramen en rondbogen. De muren dragen een groot deel van het gewicht van het gebouw.
Grote glas-in-loodramen en luchtbogen horen juist bij de gotiek, die we bij de kathedralen uitgebreider gaan behandelen.
Ik wil dat jullie die bouwstijlen niet alleen op naam kennen, maar ook kunnen aanwijzen welke kenmerken je daadwerkelijk op een afbeelding ziet.
Cluniacenzers – rijk versierd
Rijkdom en versiering als eerbetoon aan God.
Cisterciënzers – sober
Eenvoud, weinig decoratie en nadruk op het geestelijke leven.
Deze slide heeft geen instructies
Wat is het belangrijkste verschil tussen cluniacenzers en cisterciënzers?
Beide groepen wilden zo rijk mogelijke kloosters.
Cluniacenzers accepteerden rijkdom ter ere van God; cisterciënzers benadrukten eenvoud.
Cisterciënzers wilden vooral rijk versierde kloosters; cluniacenzers sobere.
Beide groepen wezen kloosterarchitectuur af.
Hier zie je dat religieuze ideeën direct invloed hebben op de vormgeving van kunst en architectuur.
De cluniacenzers vonden dat rijkdom en versiering gebruikt konden worden om God te eren. De cisterciënzers vonden juist dat eenvoud en nederigheid beter pasten bij het christelijke ideaal.
Kijk naar de twee interieurs. Welke verschillen zie je in materiaal, licht, versiering en ruimte? En hoe passen die bij de ideeën van de kloosterorden?
9. Welke kenmerken van Romaanse bouwkunst herken je NIET op de afbeeldingen?
Zware massieve (dragende) muren en kleine ramen.
Toepassen rondbogen en tongewelf.
Overzichtelijke ruimtelijke indeling (zowel van buitenaf bezien, als in het interieur).
Beeldhouwwerk staat los van (is geen onderdeel van) de architectuur.
Deze slide heeft geen instructies
11. Sleep de cijfers naar de die rond de 11e eeuw worden gezet om de muzieknotatie te verbeteren om de juiste volgorde aan te geven:
de tekst wordt voorzien van neumen (geheugensteun voor de loop van de melodie).
de notenbalk wordt geïntroduceerd: eerst met twee gekleurde lijnen (geel voor de toon ‘c’ en rood voor de ‘f’).
later wordt de vierregelige notenbalk gebruikt.
1
2
3
De gregoriaanse gezangen werden aanvankelijk mondeling doorgegeven. Maar als je muziek wilt bewaren en verspreiden, heb je een manier nodig om die vast te leggen.
Eerst werden neumen gebruikt. Die gaven een aanwijzing over het verloop van de melodie. Daarna kwamen gekleurde lijnen om toonhoogtes aan te geven, en uiteindelijk ontstond de vierregelige notenbalk.
Dit is een belangrijke ontwikkeling, omdat muziek daardoor nauwkeuriger kon worden overgeleverd
Welke kenmerken herken je in de Grote Moskee van Córdoba?
Hoefijzerbogen, abstracte versieringen en een woud van zuilen
Spitsbogen, luchtbogen en grote roosvensters
Rondbogen, tongewelven en figuratieve reliëfs
Een eenvoudige ruimte zonder decoratieve elementen
De middeleeuwen waren niet uitsluitend een Europese of christelijke geschiedenis. Er was ook contact en uitwisseling met andere culturen.
In Córdoba zien we islamitische architectuur, met de kenmerkende hoefijzervormige bogen, abstracte versieringen en een grote hoeveelheid zuilen.
Het is belangrijk dat jullie leren kijken naar die stijlkenmerken, maar ook begrijpen dat kunst zich ontwikkelt door contacten tussen verschillende culturen.
Kathedralen – 2.2
Groei van steden en macht van de kerk
Kathedralen als religieus en maatschappelijk centrum
Gotiek: hoogte, licht en indrukwekkende architectuur
Vanaf de twaalfde eeuw groeien de steden en worden er steeds grotere kathedralen gebouwd. Zo'n kathedraal is niet alleen een kerkgebouw, maar ook een symbool van de macht en rijkdom van een stad.
De bouwstijl noemen we gotiek. Alles is erop gericht om het gebouw hoger en lichter te maken. Daarmee wilden de bouwers de gelovigen dichter bij God brengen.
Gotische bouwkunst
Kenmerken van de gotiek
Spitsbogen en kruisribgewelven
Luchtbogen en steunberen
Hoge, lichte ruimtes
Grote glas-in-loodramen
Bij de romaanse bouwkunst zagen we zware muren en kleine ramen. In de gotiek verandert dat.
Door spitsbogen, gewelven en luchtbogen kan het gewicht van het dak worden opgevangen en naar buiten worden afgevoerd. Daardoor zijn minder zware muren nodig en ontstaat ruimte voor grote ramen.
Dat maakt de gebouwen hoger, lichter en indrukwekkender.
Deze slide heeft geen instructies
Licht en betekenis
Glas-in-lood
Gekleurd licht als verwijzing naar het goddelijke
Bijbelverhalen in afbeeldingen
Religieuze én educatieve functie
Abt Suger, die betrokken was bij de verbouwing van Saint-Denis, vond licht bijzonder belangrijk. Het gekleurde licht dat door de ramen naar binnen viel, verwees voor hem naar het goddelijke.
De ramen vertelden bovendien Bijbelverhalen. Dat was belangrijk in een samenleving waarin veel mensen niet konden lezen.
Hier komen vormgeving, functie en betekenis dus heel duidelijk samen.
Van romaans naar gotisch
Romaans: beelden verbonden met de architectuur, minder vrijstaand
Gotisch: beelden komen losser van de muur, natuurlijkere houdingen
Ook in de beeldhouwkunst zien we veranderingen.
Bij de romaanse bouwkunst zijn beelden vaak onderdeel van de muur of het portaal. De figuren worden aangepast aan de vorm van het gebouw.
In de gotiek komen de beelden meer los van de muur te staan. De houdingen worden natuurlijker en de figuren krijgen meer eigen karakter.
Kijk naar de afbeeldingen: waar zie je dat verschil?
Muziek en theater in de kerk
Nieuwe ontwikkelingen
Van eenstemmig gregoriaans naar meerstemmigheid
Organum: extra stem bij een bestaande melodie
Cantus firmus: bestaande melodie als basis
Liturgisch drama: Bijbelverhalen uitgebeeld met spel en zang
Bij de kloosters hebben we het gregoriaans besproken: eenstemmige zang zonder vaste maat.
In de kathedralen ontstaat steeds meer meerstemmige muziek. Bij het organum wordt een extra stem toegevoegd aan een bestaande melodie. Die oorspronkelijke melodie noemen we de cantus firmus.
Daarnaast ontstaat het liturgisch drama. Bijbelverhalen worden niet alleen gezongen, maar ook uitgebeeld met rollen en dialogen. Zo worden de verhalen begrijpelijker voor gelovigen die geen Latijn spreken.
Hoe was deze les voor jou?
Deze slide heeft geen instructies