Geschiedenis 4DUF - Hoofdstuk 2: Periode 1450-1750: Het economisch domein
Hoofdstuk 2: Periode 1450-1750: Het economisch domein
Lesduur is: 100 minOnderdelen in deze les
Hoofdstuk 2: Periode 1450-1750: Het economisch domein
De korenoogst van Pieter Brueghel de Oude
Deze slide heeft geen instructies
2.1.1.1 Het economisch domein aan het einde van de middeleeuwen
Vrije foor in Gent in de middeleeuwen, Felix de Vigne (1862).
Wat voor soort bron? Geschreven - ongeschreven?
Primair - Secundair?
Wat kan je op het schilderij zien?
Het stelt de 'Vrije foor in Gent in de middeleeuwen' voor.
Daarop zie je hoe een vrouw Vlaams laken koopt op de Vrijdagmarkt in Gent.
Op de achtergrond links zie je een man met een tulband: hij symboliseert de handel in luxeproducten met het Oosten.
De landbouwevolutie: de bevolkingsgroei zet de landbouwproductie onder druk
Maak opdracht 1 + 2 in de opbouw van Lernova 2.1.1.1
8
minute
00
second
Deze slide heeft geen instructies
Tussen de 11de en 13de eeuw bloeide de West-Europese landbouw.
Bevolkingsgroei verhoogde de vraag naar voedsel.
Nieuwe landbouwtechnieken, zoals het drieslagstelsel, werden ingevoerd.
Deze innovaties leidden tot hogere productie: de landbouwevolutie.
Er bleef een fragiel evenwicht tussen bevolkingsgrootte en landbouwopbrengsten.
Deze slide heeft geen instructies
De commerciële revolutie: de handelsroutes in de middeleeuwen
stilstaan bij woorden!
Tijdens de eerste middeleeuwen nam de internationale handel sterk af. Vanaf ca. 600 viel de handel tussen West-Europese handelaars en de Middellandse Zee stil. In plaats daarvan ontstond er rondom de Noordzee een regionale handel. In de 8ste eeuw speelden emporia, havenplaatsen aan een zee of een rivier, een belangrijke rol. Ze deden dienst als doorvoerhavens voor zowel basis- als luxeproducten: voedingswaren zoals wijn, graan en zout, en ambachtelijke producten zoals aardewerk, glas en wapens. In de loop van de 9de eeuw verdwenen de meeste emporia. Zij maakten plaats voor regionale handelssteden die aan rivieren tot ontwikkeling kwamen. In onze streken gebeurde dat met Gent en Antwerpen aan de Schelde en Dinant en Maastricht aan de Maas. Sommige van die steden ontwikkelden zich uit bestaande nederzettingen rondom burchten en abdijen.
In de tweede middeleeuwen ontstond er in Europa een nieuwe economische dynamiek met de markt als belangrijkste plaats waar handel werd gedreven. Daarnaast integreerde Europa zich steeds meer in de internationale handel, waarbij Azië het centrum was. Daardoor nam de handel met niet-Europese regio's toe en werden er meer kostbare goederen uit het Oosten geïmporteerd.
Deze slide heeft geen instructies
twee belangrijke scharnierpunten
boekdrukkunst en val van constantinopel
wat is het nog een belangrijke scharnierpunt? (eerste les al kort iets over gezegd)
ontdekking van Amerika door Columbus 1494
veranderend wereldbeeld sinds middeleeuwen -> cartografie
TO-kaart
Een T-O-kaart of OT-kaart was een wijdverbreid type van radkaarten, die tot de mappae mundi worden gerekend en worden gekenmerkt door de cirkelvormige voorstelling van de toentertijd bekende wereld. Deze schematische kaartsoort uit de middeleeuwen stelde de wereld voor als een cirkel (een O), die de oceaan rondom de aarde voorstelt, die door een T in het midden wordt opgedeeld in de drie toen bekende continenten: Azië, Europa en Afrika.
met helemaal in het middel Jeruzalem
Wat ontbreekt er op deze kaart?
Portulanenkaart
portulanenkaart: kompaslijnen die zeevaarders moesten volgen
nauwkeurige kustlijnen en alle havens
geen binnengebied
De portulanen waren bedoeld voor de zeelui die zich doorgaans nog niet te ver van de kusten de oceanen op waagden.
Lange tijd bleven wereldkaarten een mengeling van feiten en verzinsels, maar vanaf de 15de eeuw werden wereldkaarten steeds realistischer. Dat had in grote mate te maken met de herontdekking van de geschriften uit de klassieke oudheid. Hierdoor leerden Europese cartografen hoe ze kaarten maakten zoals die van Ptolemaeus uit de 2de eeuw met lengte- en breedtegraden. Vanaf de late 15de eeuw brachten reizigers zoals handelaars, monniken en vooral ontdekkingsreizigers nieuwe geografische kennis met zich mee waardoor de kaarten steeds uitgebreider, gedetailleerder en geografisch correcter werden.
op basis van deze kaarten gelooft Columbus dat hij via het westen naar Indië kan varen (sneller dan over het land -> zijderoute of minder lang en gevaarlijk dan rond Afrika)
dit is de hoe de wereld er al lang uitziet
cf. wereldkaarten in klassen, ...
vergelijk deze kaart met de volgende kaart. Wat zijn de verschillen?
veranderend wereldbeeld!
equal earth projection (2018, sinds september 2026 vraagt VN om het gebruik van deze kaart aan te moedigen vs mercatorprojectie (1569)
Ontdekkingsreis van Columbus als schanierpunt tussen de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd
Maak de bookwidget
-> Smartschool -> vakken -> Geschiedenis 4MWa -> Oefeningen ->
H 2.1 Het economisch domein in de vroegmoderne tijd
tijd over: eerst opdracht 1+ 2 in lernova
2122
-> bevragen over de handelsnetwerken in de middeleeuwen
Oorzaken voor de ontdekkingsreizen
wat is een oorzaak?
wat is een gevolg?
oorzaak en gevolg
Oorzaak: de reden waarom iets gebeurt
Gevolg: het resultaat dat ontstaat door een bepaalde oorzaak.
Deze slide heeft geen instructies
Er is al jarenlang ontevredenheid over de koning. Er breekt een revolutie uit.
Oorzaak
Gevolg
zinnen door elkaar: gevolg niets steeds achteraan zetten
aanpassen!
Verschillende Europese landen willen nieuwe handelsroutes vinden. Ontdekkingsreizigers vertrekken op verre zeereizen.
Oorzaak
Gevolg
Deze slide heeft geen instructies
De pest breekt uit in Europa. Veel mensen sterven.
Oorzaak
Gevolg
Deze slide heeft geen instructies
Een vulkaan barst uit. Dorpsbewoners moeten hun huizen verlaten.
Oorzaak
Gevolg
Deze slide heeft geen instructies
Julius Caesar wordt vermoord. Er ontstaat politieke onrust in Rome.
Oorzaak
Gevolg
Deze slide heeft geen instructies
De bevolking groeit sterk. Er ontstaat een tekort aan voedsel.
Oorzaak
Gevolg
Deze slide heeft geen instructies
Tot de bekendste ontdekkingsreizigers behoren Marco Polo, die in de dertiende eeuw door Azië reisde, en Christoffel Columbus, die in 1492 namens Spanje de Atlantische Oceaan overstak. Vasco da Gama vond een zeeroute van Europa naar India, terwijl Ferdinand Magalhães leiding gaf aan de eerste expeditie die rond de aarde voer. Willem Barentsz verkende het noordpoolgebied (barentszzee) en James Cook bracht grote delen van de Stille Oceaan in kaart.
Aan het begin van de 15de eeuw vertrokken veel Europese avonturiers met hun schepen op verre reizen. Ze wilden nieuwe gebieden ontdekken en plaatsen bereiken die ze kenden uit verhalen en legendes. Tijdens hun rei zen verkenden ze delen van de wereld die voor Europeanen nog onbekend waren. Daarom gingen ze de geschiedenis in als de ontdekkingsreizigers.
digitale reconstructie van de schepen van Columbus
Wat zou de belangrijkste reden kunnen zijn om te vertrekken op ontdekkingsreis? -> bookwidget
Kijkoefening: oorzaken ontdekkingsreizen
Maak de bookwidget
-> Smartschool -> vakken -> Geschiedenis 4MWa -> Oefeningen ->
H 2.1 Het economisch domein in de vroegmoderne tijd
10
minute
00
second
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Specerijen
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Denkvraag
Haal drie redenen uit deze bron waarom deze specerijen 'peperduur' waren.
Denk per twee na.
4
minute
00
second
bron op bord freezen
Deze specerijen waren peperduur omdat:
(1) er een heel lange weg afgelegd moest worden;
(2) er heel wat tussenhandelaars betrokken waren die stuk voor stuk winst wilden maken en hierdoor de prijs deden stijgen;
(3) er heel wat tol betaald moest worden op deze specerijenroute.
Denkvraag
Geef twee mogelijke manieren om de winst van de Portugese eindhandelaars te doen stijgen.
Denk per twee na.
4
minute
00
second
bron op bord freezen
De Portugese handelaars zouden meer winst kunnen maken door
(1) nog meer geld te vragen voor deze specerijen aan hun klanten;
(2) zelf naar Indië en Indonesië te varen.
Oorzaken?
Producten uit Azië, zoals specerijen, waren erg duur.
Dat kwam omdat ze via veel handelaars moesten worden doorverkocht.
Europese handelaars wilden zelf een zeeweg naar Azië vinden.
Zo konden ze producten goedkoper kopen en meer winst maken.
Nadat de Turken Constantinopel hadden veroverd, werd de handel met Azië moeilijker.
Daarom gingen ontdekkingsreizigers op zoek naar een nieuwe zeeweg naar Indië.
Ze wisten echter niet precies waar die route lag, omdat hun kennis van de wereld nog beperkt was.
Deze slide heeft geen instructies
Som twee producten op die handelaars in Azië gingen halen.
Deze slide heeft geen instructies
Geef een oorzaak voor de ontdekkingsreizen.
Deze slide heeft geen instructies
In welk jaar ontdekte Columbus Amerika?
Deze slide heeft geen instructies
Technische vernieuwingen maken de ontdekkingsreizen mogelijk
Maak opdracht 4 in de opbouw van Lernova 2.1.2.2.
Bekijk eerst bron 4.
10
minute
00
second
Verschillende technische vernieuwingen maakten deze verre reizen moge lijk. Nieuwe navigatiemiddelen hielpen zeelieden om hun positie te bepalen. Geschiedenis 4 15 Ook werden zeekaarten nauwkeuriger en werden betere schepen gebouwd. Daardoor durfden Europeanen steeds verder de oceaan op te varen.
© Henri Adolphe Schaep/KMSKA
Toch bleven deze reizen erg gevaarlijk. Ontdekkingsreizigers zoals trokken het onbekende tegemoet. Stormen, ziektes, schipbreuken en voedseltekor ten vormden grote risico's. Wie succesvol terugkeerde, kon echter rekenen op roem, rijkdom en een plaats in de geschiedenis.
De wereld wordt verdeeld tussen Spanje en Portugal
De Cantino-planisfeer (of wereldkaart) toont de Portugese ontdekkingen ca. 1501.
Deze wereldkaart uit 1501 toont een heel andere wereld dan in de vorige trajecten. Ontdekkingsreizigers in Portugese en Spaanse dienst hadden in de laatste decennia van de 15de eeuw nieuwe werelden ontdekt.
We gaan zien hoe ze dat deden én hoe Spanje en Portugal de nieuw ontdekte wereld onder elkaar verdeelden. Je zult ook stilstaan bij de manier waarop beide landen een andere manier vonden om hun kolonies te organiseren.
Maak opdracht 2 in de opbouw van Lernova 2.1.3.1
10
minute
00
second
De eerste grote ontdekkingsreizen begonnen in de late middeleeuwen van uit Portugal. Deze expedities waren erg duur, maar de Portugese koningen verwachtten er veel winst uit te halen. Daarom betaalden zij ervaren kapiteins om nieuwe zeeroutes te zoeken. Na verschillende pogingen slaagden de Portugezen erin een zeeweg naar Indië te vinden door rond Afrika te varen.
Het Padrão dos Descobrimentos is een monument ter ere van de Portugese ontdekkingsreizigers die in de 15de en 16de eeuw de wereld hebben verkend. Het bouwwerk is 52 meter hoog en heeft de vorm van een schip met gebolde zeilen. Op de voorplecht staan 33 prominenten uit de Portugese geschiedenis. In het monument is een ruimte waar een film vertoond wordt over de geschiedenis van Lissabon en via een lift is het dak te bereiken. uit 1960
met oa prins Hendrik De Zeevaarder, Vasco Da Gama (ontdekker van de route naar Indië), Bartholomeus (eerste rond kaap de goede hoop, zuidpunt van Afrika, ferdinand Mangellaan (eerste rond de aarde)
Maak opdracht 4 en 5 in de opbouw van Lernova 2.1.3.1
10
minute
00
second
Ook Spanje wilde mee profiteren van de handel met Azië. Daarom namen de Spaanse vorsten ervaren Italiaanse zeevaarders in dienst, zoals Chris toffel Columbus. Omdat men de grootte van de aarde verkeerd inschatte, dacht Columbus dat hij Indië kon bereiken door naar het westen te varen. In plaats daarvan kwam hij in Amerika terecht.
Guanahaní is de Taíno-naam voor het eiland dat Christoffel Columbus San Salvador noemde. Het was het eerste eiland waar Columbus voet aan wal zette, en wel op 12 oktober 1492.
De bekendste ontdekkingsreiziger is ongetwijfeld Christoffel Columbus. Hij werd in Genua (Italië) geboren als Cristoforo Colombo. Zo'n vijf eeuwen geleden kreeg hij een kopie van de brief van Toscanelli in handen. Het inspireerde hem voor zijn westelijke zeereis. Hij zocht langs die weg de route naar China en Indië. Hij noteerde alles in zijn scheepsjournaal: de route, de hoop en wanhoop, de onderlinge conflicten, de bekoringen van de Caribische eilanden, het gedrag van de inboorlingen, de speurtochten naar de grote Khan van China, de goudzucht, de bekeringsijver ... Lees de volgende bronnen en ga mee op ontdekkingstocht naar het Westen!
Verdrag van Tordesillas (1494)
Lees bron 5 in de opbouw van lernova 2.1.3.1 en maak opdracht 6
De Portugese versie van het originele Verdrag van Tordesillas (Nationale bibliotheek Lissabon).
Toen later duidelijk werd dat Columbus een nieuw werelddeel had ontdekt, ontstond er een conflict tussen Spanje en Portugal. Beide landen wilden hun ontdekkingen beschermen tegen concurrentie. Daarom sloten ze in 1494, onder leiding van de paus, het Verdrag van Tordesillas.
eventueel ook opdracht 7
