Pleonasme en tautologie onderscheiden
Pleonasme of tautologie?
Lesduur is: 50 minOnderdelen in deze les
Pleonasme of tautologie?
Open met herkenbare taalfouten uit het dagelijks leven: leerlingen hebben zulke combinaties vaak al gehoord zonder de naam te kennen.
Wat je vandaag leert
Ik kan het verschil uitleggen tussen een pleonasme en een tautologie, en ik kan ze herkennen in voorbeelden en korte teksten.
Deze slide heeft geen instructies
Welke dubbele uitdrukkingen heb jij al gehoord of gelezen?
Gebruik de inzendingen als voorkennis. Pik enkele bekende voorbeelden eruit en vraag of leerlingen denken dat het om een eigenschap gaat of om twee woorden met dezelfde betekenis.
Dubbel gezegd, maar niet altijd hetzelfde
Zowel een pleonasme als een tautologie zegt iets dubbel
Toch is het niet hetzelfde soort dubbeling
Bij een pleonasme zit de eigenschap al in het woord
Bij een tautologie wordt dezelfde betekenis met andere woorden herhaald
Daarom moet je kijken wat precies wordt herhaald
Dit is de kapstok van de les. Leg nog geen lijst uitzonderingen uit; focus op het kernverschil.
Wat is een pleonasme?
Een pleonasme is een woordgroep waarin een eigenschap nog eens wordt genoemd, terwijl die eigenschap al in een ander woord besloten ligt.
Voorbeeld: witte sneeuw
Benadruk het woord 'eigenschap'. Sneeuw is van zichzelf wit, dus 'wit' voegt inhoudelijk niets nieuws toe.
Pleonasme: zo herken je het
Vraag jezelf af: hoort deze eigenschap al vanzelf bij dat woord?
Gaat het over kleur, vorm, materiaal of een vaste eigenschap?
Dan kan het een pleonasme zijn
Voorbeelden:
- ronde cirkel
- houten boomstam
- groene grasmat
Niet elk voorbeeld is in elke context even fout. In een uitzonderlijke context kan een schrijver iets bewust benadrukken. Voor deze les volstaat de basisregel.
Pleonasme: voorbeelden en tegenvoorbeelden
koude soep
zware regen
oude fiets
Wel een pleonasme
Geen pleonasme
hete vuur
natte regen
oude bejaarde
Bespreek waarom de rechterkolom wél nieuwe informatie toevoegt. Soep is niet altijd koud, regen niet altijd zwaar en een fiets niet altijd oud.
Welk voorbeeld is een pleonasme?
gratis en voor niets
witte sneeuw
brood en boter
jong en sterk
Controleer of leerlingen het verschil zien tussen een eigenschap die al in het woord zit en twee losse woorden met een andere betekenis.
Vul de juiste woorden in
Een pleonasme herken je wanneer een eigenschap al in een woord besloten ligt. Daarom is witte sneeuw een bekend voorbeeld, maar oude fiets niet.
De woorden komen rechtstreeks uit het eerste lesblok: term, kernwoord, voorbeeld en tegenvoorbeeld.
Wat is een tautologie?
Een tautologie is een woordgroep waarin dezelfde betekenis met twee verschillende woorden wordt gezegd.
Voorbeeld: nooit of te nimmer
Benadruk hier dat het niet om een eigenschap gaat, maar om twee woorden die hetzelfde of bijna hetzelfde betekenen.
Tautologie: zo herken je het
Vraag jezelf af: zeggen deze woorden eigenlijk hetzelfde?
Vaak gaat het om twee zelfstandige woorden naast elkaar
De tweede formulering voegt geen nieuwe betekenis toe
Voorbeelden:
- enkele en alleen
- gratis en voor niets
- vast en zeker
Laat leerlingen het verschil horen: bij een tautologie kun je vaak één van de twee woorden weglaten zonder betekenisverlies.
Tautologie: voorbeelden en tegenvoorbeelden
altijd en eeuwig
schots en scheef
eerst en vooral
Geen tautologie
Wel een tautologie
brood en boter
snel maar slordig
jong en sterk
Benadruk dat de rechterkolom geen herhaling van dezelfde betekenis bevat. Het zijn verschillende ideeën of eigenschappen.
Het verschil in één oogopslag
Pleonasme: een eigenschap wordt dubbel genoemd
- witte sneeuw
Tautologie: dezelfde betekenis wordt met andere woorden herhaald
- gratis en voor niets
Kernvraag:
- Gaat het om een eigenschap?
- Of om twee woorden met dezelfde betekenis?
Dit is het beslisschema van de les. Laat leerlingen bij elk voorbeeld eerst kiezen tussen 'eigenschap' of 'zelfde betekenis'.
Waarom is 'gratis en voor niets' een tautologie?
Het is een vergelijking
Het noemt een eigenschap
Het zegt hetzelfde dubbel
Het bevat een tegenstelling
Laat leerlingen verwoorden dat 'gratis' en 'voor niets' dezelfde betekenis hebben.
Hoe zie jij snel het verschil tussen die twee?
Verwacht elementen zoals: pleonasme = eigenschap zit al in het woord; tautologie = twee woorden zeggen hetzelfde. Een sterk antwoord gebruikt eventueel een voorbeeld zoals 'witte sneeuw' of 'gratis en voor niets'.
In korte teksten
In zinnen en teksten komen beide vaak voor.
De witte sneeuw lag op het plein.
We kregen het gratis en voor niets.
De reporter sprak over een oude bejaarde man.
Wijs aan dat leerlingen in teksten niet alleen losse woordgroepen moeten herkennen, maar ook moeten kunnen benoemen waarom iets een pleonasme of tautologie is.
Waarom schrijvers dit soms toch gebruiken
Soms gebeurt het per ongeluk
Soms gebruikt iemand het om nadruk te leggen
In verzorgde schooltaal vermijd je onnodige herhaling meestal
Daarom is herkennen belangrijk: je kan bewuster schrijven en verbeteren
Houd het eenvoudig: leerlingen hoeven hier nog geen uitgebreide stijltheorie te kennen. Het doel is vooral herkennen en onderscheiden.
Veelgemaakte verwarring
witte sneeuw → pleonasme
- 'wit' is een eigenschap van sneeuw
gratis en voor niets → tautologie
- beide betekenen hetzelfde
Niet elke dubbele formulering is fout
Kijk altijd naar de soort herhaling
Laat leerlingen expliciet verwoorden waarom een voorbeeld in een categorie hoort. Niet enkel juist labelen, maar ook motiveren.
Samengevat
Pleonasme: een eigenschap zit al in het woord zelf.
Tautologie: dezelfde betekenis wordt met andere woorden herhaald.
Wie het verschil ziet, kan voorbeelden sneller herkennen in zinnen en teksten.
Deze slide heeft geen instructies
Welke zin bevat een pleonasme?
We kregen het gratis en voor niets.
De witte sneeuw lag op het plein.
Hij at brood en boter.
Ze was jong en sterk.
Toepassing in een korte tekstzin: leerlingen moeten niet enkel de woordgroep herkennen, maar ook de soort herhaling.
Kies de juiste begrippen
In een tekst kan een schrijver dubbelingen per ongeluk gebruiken of juist voor nadruk. In verzorgde schooltaal vermijd je een pleonasme of tautologie meestal als die niets toevoegt.
Sluit aan bij de slides over gebruik in teksten, stijlkeuze en de samenvatting.
Wat onthoud jij zeker uit deze les?
Reflectie op het leerproces. Mogelijke antwoorden: het verschil tussen eigenschap en betekenis, voorbeelden, tegenvoorbeelden, het beslisschema.
Wat hielp jou het best om dit te begrijpen?
Laat leerlingen benoemen wat hen hielp: voorbeelden, tegenvoorbeelden, het verschil in één oogopslag, oefenen met zinnen.
Wat vind jij nu nog het lastigst?
Gebruik dit om te zien welke verwarring nog leeft, bijvoorbeeld tussen eigenschap en betekenis of bij het herkennen in zinnen.
Begrippenlijst
pleonasme - een woordgroep waarin een eigenschap dubbel genoemd wordt, terwijl die eigenschap al in een woord zit
tautologie - een woordgroep waarin dezelfde betekenis met andere woorden herhaald wordt
eigenschap - een kenmerk dat bij iets hoort, zoals kleur, vorm of materiaal
betekenis - wat een woord of uitdrukking inhoudt
herhaling - iets nog eens zeggen of schrijven
woordgroep - twee of meer woorden die samen één geheel vormen
tegenvoorbeeld - een voorbeeld dat juist toont wanneer een regel niet geldt
Deze slide heeft geen instructies
