Workshop C3 - Seizoenen en warmte (1)

• Mens & Natuur
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 2

Workshop C3
Hindernis 2 - Temperatuur

Heel zwaar leven

In het nieuws

Op de agenda

• Terugblik vorige workshop
• Seizoenen verklaard 
  (herhaling bk)
• Extreme klimaten
• Uitdagingen voor het leven
• Warmteoverdracht

Terugblik

Elementbehoud
Voedselkringloop
Aanpassingen 

Co-evolutie

Energiebalans

Hoe goed begrijp jij de informatie uit de vorige workshop? (Afhankelijk vd uitslag de komende vragen wel/niet gebruiken)
Elementbehoud
Voedselkringloop
Aanpassingen
Co-evolutie
Energiebalans

0100

Woelmuis: steeds betere schutkleur. Vos: steeds beter in het zien van kleurendetails en beweging

Deze ontwikkeling tussen prooi- en roofdier noemen we een voorbeeld van:...

1. Mutatie
2. Aanpassing
3. Co-evolutie
4. Elementbehoud

Volgende de wet elementbehoud ...

1. Neemt het aantal elementen op aarde toe
2. Neemt het aantal elementen op aarde af
3. Neem het gewicht per schakel in de voedselketen af
4. Blijft het aantal elementen op aarde ongeveer gelijk

Een stuk ruimterots dat door de dampkring komt en op aarde inslaat is daarmee direct van invloed op:...

1. De energiebalans
2. De wet van elementbehoud
3. Co-evolutie
4. De voedselkringloop

Hoe noemen we de 'schakel' of het 'trofische niveau' dat dood organisch materiaal opeet en 'humus' uitpoept? (enkelvoud)

Reducenten zorgen vervolgens voor het omzetten van humus naar mineralen voor de planten. Maar... wat zijn reducenten ook alweer? (2 groepen)

De energiebalans rechts is waarschijnlijk van een...

1. Warmbloedig dier zoals een vos
2. Plant
3. Koudbloedig dier zoals een vis
4. Warmbloedig dier zoals een schaap

D is fout, omdat die meer poept, minder beweegt ivm het eten van slecht verteerbaar plantaardig materiaal en het stilstaand grazen.

Nieuwe leerdoelen

• Seizoenen: uitleggen hoe de stand van de aarde t.o.v. de zon en de scheve aardas de seizoenen veroorzaken, en waarom het noordelijk en zuidelijk halfrond tegengestelde seizoenen hebben.
• Extreme klimaten: omschrijven wat de twee klimaten zo extreem maakt. Je moet ook kunnen uitleggen waarom het klimaat op bepaalde plekken op aarde zo extreem is.
• Uitdagingen voor het leven: Je moet kunnen uitleggen voor welke uitdagingen de extreme klimaten zorgen voor plant en dier.
• Warmteoverdracht: geleiding, stroming en straling van elkaar onderscheiden en bij een voorbeeld uitleggen welke vorm er gebruikt wordt.

Start workshop B (inhoudelijk)

Seizoenen (herhaling bk)
Ecosystemen
Warmteoverdracht

Overleven 
Diersoort: Mens

De mens (Homo sapiens) overleefde dankzij intelligentie en vindingrijkheid

Terugblik op biotische en abiotische factoren 
Welke factoren zijn belangrijk voor de mens om te overleven? Kies voor de twee belangrijkste!

OPTIE
Klassikaal of MC:

-Bespreek op mc-niveau gedurende 2 minuten.
-Wijs vast 1 spreker aan in je mc.

Overleven 
Diersoort: Mens

3 belangrijke zaken

• Voedsel: verbouwen en jagen
• Warmte: kleding, vuur maken, een hol
• Bescherming: hut/woning bouwen

Probleem - Dieren en planten hebben die mogelijkheid niet of minder.

Oplossing - ze zijn zo gebouwd dat ze best wel goed tegen meer kou/warmte kunnen dan de mens. 

Volgende slide - die temperatuursverschillen, hoe kwam dat ook alweer? 

Verdeling van het zonlicht

Mc-vraag:
Waarom warmt de evenaar
sneller op dan de poolcirkel
(Noordelijk)? Er komt bij beide
gebieden immers zonlicht.

Seizoenen verklaard – stand van de aarde en de zon

Belangrijk:

• Poolcirkel
• Evenaar
  
• Stand aarde
  
• Verdeling licht

Extremen– woestijn- en poolklimaat

Woestijn

• Droog
• Extreme temperaturen (hoog & laag)
• Veel zonuren en intens zonlicht
  

Poolklimaat

• Lage temperaturen
• Sneeuw / ijs
• Weinig zonuren en weinig intens zonlicht

Als je ecosysteem zich hier bevindt, dan heb je dus een uitdaging!

Wat is de uitdaging voor dieren en planten?

Woestijn:

• Dieren  - afkoelen; dus warmte afgeven (en 's nachts niet doodvriezen) 
• Planten - vocht verzamelen, vasthouden, niet bevriezen 

Poolklimaat:

• Dieren - opwarmen; dus warmte opnemen en vasthouden
• Planten - vocht opnemen, vasthouden en niet kapotvriezen (water in de plant zet uit bij bevriezing, daardoor gaan veel cellen stuk).

Water bij/in planten wordt beïnvloed door de temperatuur> Warmte is dus een belangrijke factor

Stroming –een tussenstof neemt warmte met zich mee

Geleiding – een vaste stof geeft de warmte door

Straling – warmte uitstralen / van je af gooien zonder tussenstof nodig te hebben

*Warmte moet wel ergens worden opgevangen om het waar te nemen

Warmteoverdracht
Hoe werkt zoiets? 

Opwarmen en afkoelen
warmtetransport

Olifanten: extra stroming en straling via een groot oppervlak aan huid in oren

Straling hou je dus slecht tegen, is er bijna altijd. Door te isoleren vertraag je het wel.

Stroming verminder je door zo min mogelijk uitsteeksels (oppervlakte) te hebben)

Geleiding verminder je door zo min mogelijk contact te hebben met een koud of warm oppervlakte.

Welke stelling klopt over het Noordelijk en Zuidelijk halfrond?

1. Het is tegelijkertijd zomer
2. De seizoenen zijn tegenovergesteld
3. Er is geen relatie tussen
4. Het is tegelijkertijd winter

Waar zijn de zonnestralen gemiddeld het meest intens?

1. Bij de polen
2. Bij de gematigde zone
3. Rond de keerkringen
4. Bij de evenaar

Een kameel gaat liggen in de schaduw.
Welke manier van warmteoverdracht gebruikt de kameel?

1. Geleiding
2. Stroming
3. Straling
4. oppervlakte vergroting

Welke 2 vormen van warmte-overdracht worden hierdoor verminderd?

1. Straling & geleiding
2. Stroming & geleiding
3. Stroming & straling
4. Alleen straling

Opwarmen en afkoelen... bij planten???

Dieren willen graag op temperatuur blijven en dus een bepaalde hoeveelheid warmte vasthouden.​​

​

• Planten willen voornamelijk hun water in het bezit houden​
• Dat moet dus niet bevriezen en niet verdampen​
  
• Afhankelijk van de plant en het klimaat waar de plant in leeft​

De kleur van een plant heeft invloed op de hoeveelheid warmte die het opneemt van de straling. Welk verschil?

1. Een lichte kleur neemt makkelijk warmte op
2. Een donkere kleur neemt warmte makkelijk op
3. Een lichte kleur neemt slecht warmte op
4. Een donkere kleur neemt slecht warmte op

Einde 'warmte'

Vragen bij workshop

Werken aan infographic

Hoe zit dat volume en oppervlakte nu eigenlijk?

Poolvos: 
Groot volume 
Klein oppervlakte 
Sterke isolatie

Fennek: 
Klein volume
Groot oppervlak
Redelijke isolatie

Fennek:

-Grote oren (stroming, straling)

-Klein volume (snelle afkoeling)

-Dunne, lichte vacht.

-Graaft en is ‘s nachts vooral actief

Bergduivel:
-Drinkt bijv. dauw met de huid 

-Klein volume

-Koelt af met uitsteeksels
-Vet/water-opslag achter nek

Koraalteenboomkikker:
-Huid maakt zonnebrand
-Graaft zich in tijdens droogtejaren
-Slaapt in een watercocon, ingegraven
-Ademt ook met huid

Aanpassingen in het algemeen:
Kleine bouw/weinig volume: koelt relatief sneller af dan een groot dier

Groot oppervlakte: geeft makkelijker warmte af door stroming en straling

Extra manieren om af te koelen: Extra dunne vacht, lichte kleur, tong, graafvaardigheden, enz.

Aanpassing dieren - woestijn

• Warmte opwekken door te bewegen (verbranding)
  
• Isolatie – vacht/veren = vermindert stroming
  
• Isolatie – vetlaag =  vermindert straling, stroming en geleiding
  
• Winterslaap / winterrust
  
• Weinig oppervlakte (uitsteeksels)
  
• Groot volume (inhoud/gewicht)
  

Aanpassing dieren - poolklimaat

Hoe bereken je dat nu eigenlijk?

Volume: Lengte x breedte x hoogte

Oppervlakte: Lengte x breedte x het aantal vlakken

Volume vs
oppervlakte

Als de poolvos zijn volume vergroot heeft dat invloed op zijn warmte management. Welke?

1. De poolvos koelt sneller af
2. De poolvos ondervindt er geen verandering door
3. De poolvos warmt langzamer op
4. De poolvos koelt minder snel af

• Kleine en vlezige bladeren (dik)
  
• Weinig (en diep gelegen) huidmondjes
  
• Aangepast wortelstelsel
  
• Stekels/waslaag/haartjes op het blad
  

Tekst

Aanpassing planten - woestijn

Boven: aangepast wortelstelsel

Boven: huidmondjes                                Boven: Dikke bladeren, stekels

Onder: blad met haartjes reflecteert licht. Klein oppervlakte bij hitte (rechts)

• Klein en dicht bij elkaar: om de koude wind te ontwijken en warmte vast te houden
  
• Naaldbomen zijn de uitzondering 
• Donkere kleur
  
• Kleine bladeren / naalden
  
• Waslaagje/haartjes/vacht op blad
  
• Veel houtachtig/dik materiaal: stevigheid en bescherming kou
  

Aanpassing planten - poolklimaat

Onder: dicht bij elkaar (geleiding/isolatie) Onder: donshaar op bloemsteel Onder: Een wilg! Zo laag mogelijk