§3.4 De waterkringloop
H O O F D S T U K 3 · K L I M A A T
3.4
De waterkringloop
Hoe water rondgaat, en waarom het op de ene plek meer regent dan op de andere.
Gemaakt bij buiteNLand 1 havo/vwo, 5e editie
Introductie
Onderdelen in deze les
H O O F D S T U K 3 · K L I M A A T
3.4
De waterkringloop
Hoe water rondgaat, en waarom het op de ene plek meer regent dan op de andere.
Gemaakt bij buiteNLand 1 havo/vwo, 5e editie
Welkom. Vandaag volgen we een druppel water van de oceaan naar de wolk en weer terug. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Rohit Tandon / Unsplash
3.4
De waterkringloop
Dit leer je
Je kunt de korte en de lange waterkringloop uitleggen en tekenen.
Je kunt drie soorten regen onderscheiden en uitleggen.
Lees de twee doelen voor. Aan het eind van de les kijken we of ze gehaald zijn. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.4
De waterkringloop
A C T I V E R E N
Wat weet je al over water in de natuur en regen?
Laat de klas woorden typen: regen, wolk, rivier, zee, sneeuw, verdampen. Haal er één of twee uit en vraag waar het water vandaan komt. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.4
De waterkringloop
T E R U G B L I K
Uit: §3.1 Klimaten wereldwijd
Wat is klimaat?
Het weer van vandaag op één plek
Het gemiddelde weer op een plek over vele jaren
De hoeveelheid regen van één maand
De temperatuur op één dag in de zomer
Goed is B. Klimaat is het gemiddelde weer over een lange periode (meestal 30 jaar). A en D zijn weer, C is één maand. Neerslag is een deel van het klimaat: daar gaat deze les over. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.4
De waterkringloop
Water in drie vormen
Water komt voor als vloeistof (rivieren, oceanen), als vaste stof (sneeuw en ijs) en als gas: waterdamp.
Een gletsjer is een grote massa ijs op het land. Hij ontstaat waar sneeuw zich ophoopt, bijvoorbeeld in koude berggebieden.
Mendenhall-gletsjer, Alaska · ijs dat water vasthoudt
Waterdamp is onzichtbaar: de witte wolk is al weer kleine druppels. Een gletsjer is opgeslagen water; het kan jaren of eeuwen als ijs blijven liggen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Robert Boston / Unsplash
3.4
De waterkringloop
De korte waterkringloop
1 Verdampen
De zon verwarmt de oceaan: water wordt waterdamp.
2 Opstijgen
De waterdamp stijgt op en koelt af.
3 Condenseren
De waterdamp wordt kleine druppels: een wolk.
4 Neerslag
De wolk wordt zwaar. Het regent in de oceaan.
Boven zee
Het water blijft boven zee en het proces herhaalt zich steeds.
Loop de vier stappen met de klok mee. Vraag bij stap 3: waarom wordt waterdamp weer vloeibaar? Omdat koude lucht minder waterdamp kan vasthouden. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.4
De waterkringloop
De lange waterkringloop
Eerst gaat het net als bij de korte kringloop. Daarna waait het water het land op.
1
Verdampen
Water verdampt uit de oceaan en vormt wolken.
2
Wind
De wind blaast de wolken naar het land.
3
Neerslag
Het valt als regen of sneeuw op het land.
4
Terug
Rivieren voeren het water naar de oceaan.
Water kan ook in een gletsjer of meer blijven. Dat kan jaren duren.
Het verschil met de korte kringloop: het water gaat over land. Bij stap 4 kan het water ook worden opgeslagen in een gletsjer of meer. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.4
De waterkringloop
De waterkringloop getekend
Lange waterkringloop · van oceaan naar berg en terug
Laat de leerlingen de pijlen volgen: omhoog uit de oceaan, wolk, regen en sneeuw op de berg, water terug naar zee. Links is de korte kringloop: regen valt direct terug in de oceaan. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: StudyGo
3.4
De waterkringloop
V A A R D I G H E I D D E W A T E R K R I N G L O O P T E K E N E N
Korte kringloop: teken een oceaan. Daarin verdampt water, het stijgt op als waterdamp, wordt een wolk en valt als regen terug in dezelfde oceaan.
Lange kringloop: voeg een berg en een rivier toe. Het water valt als regen of sneeuw op de berg en stroomt via rivieren terug naar de oceaan, of blijft in een gletsjer.
Laat de leerlingen eerst zelf een schets maken in hun schrift voor ze de tekening op de vorige dia vergelijken. Controleer pijlen en richting. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.4
De waterkringloop
V R A A G 1
Water verdampt boven de Noordzee en valt als regen weer in de Noordzee. Welke kringloop is dit?
De lange waterkringloop
De korte waterkringloop
Een gletsjer
Stuwingsregen
Goed is B: het water blijft boven zee. A klopt niet, want daarvoor moet het water over land en via rivieren terug. C is opgeslagen ijs, D is een soort regen (komt zo). ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.4
De waterkringloop
V R A A G 2
Zet de lange waterkringloop in de goede volgorde.
Volgorde zoals getoond. Veelgemaakte fout: de regen voor de wind zetten. De wolk moet eerst over land. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.4
De waterkringloop
V R A A G 3
Wat is het verschil tussen de korte en de lange waterkringloop?
Model: bij de korte waterkringloop blijft het water boven de zee (verdampen, wolk, regen in zee). Bij de lange kringloop gaat het ook over land en stroomt het via rivieren terug naar zee. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.4
De waterkringloop
Stuwingsregen
Stuwingsregen: vochtige lucht wordt tegen een berghelling omhoog gedwongen. De lucht koelt af, de waterdamp wordt een wolk en het regent.
De kant waar de lucht opstijgt heet de loefzijde. Aan de andere kant, de lijzijde, daalt de lucht en warmt op: daar is het droger.
Reine, Noorwegen · bergen aan de Atlantische Oceaan
Voorbeeld: de Noorse westkust. De wind brengt vochtige lucht van de Atlantische Oceaan tegen de bergen: veel regen aan de westkant (loefzijde), droger aan de oostkant (lijzijde). Loef is de kant waar de wind vandaan komt. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Vidar Nordli-Mathisen / Unsplash
3.4
De waterkringloop
Twee andere soorten regen
Stijgingsregen
De zon verwarmt de grond sterk. Warme lucht stijgt op, koelt af en wordt een wolk. Dit zie je vaak in de tropen, zoals dagelijks in het Amazonegebied.
Frontale regen
Warme en koude lucht ontmoeten elkaar bij een front. De warme lucht glijdt omhoog over de koude, koelt af en het regent. Dit komt veel voor in Nederland.
Bij alle drie de soorten stijgt de lucht, koelt af en wordt waterdamp een wolk. Het verschil is de reden waarom de lucht stijgt: een berg, de zon of een front. Nederland krijgt veel frontale regen als warme lucht van de Atlantische Oceaan koudere lucht uit het noorden ontmoet. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.4
De waterkringloop
Waar valt welke regen?
Wereldkaart · drie plekken met elk een eigen soort regen
P L E K K E N
1
2
3
1
Noorwegen: stuwingsregen aan de westkust
2
Amazonegebied: stijgingsregen
3
Nederland: frontale regen
Noorwegen en Nederland liggen dicht bij elkaar aan de Atlantische Oceaan.
Wijs de plekken aan. Noorwegen en Nederland liggen dicht bij elkaar; de punten liggen daarom bijna op elkaar. Het Amazonegebied ligt rond de evenaar. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Natural Earth (public domain), drawn for LessonUp
3.4
De waterkringloop
O N T H O U D
Regen ontstaat altijd doordat lucht opstijgt en afkoelt. De soort regen hangt af van waarom de lucht stijgt.
Berg: stuwingsregen. Opwarming van de grond: stijgingsregen. Ontmoeting van warme en koude lucht: frontale regen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
Welke soort regen hoort bij welk geval?
3.4
De waterkringloop
V R A A G 4
Stuwingsregen
Stijgingsregen
Frontale regen
Wind blaast tegen een berghelling
De zon verwarmt de grond sterk
Warme en koude lucht botsen
Bergen in Noorwegen
Dagelijkse bui in het Amazonegebied
Een front boven Nederland
Eén per zone: stuwing = berg en wind; stijging = zon en tropen; frontaal = botsende luchtmassa's en Nederland. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
Vul de lange waterkringloop aan.
Bij de lange waterkringloop verdampt water uit zee en valt het als regen op het land. Daarna stroomt het via rivieren terug naar zee.
3.4
De waterkringloop
V R A A G 5
Lange en rivieren. Gletsjers kunnen water ook vasthouden, maar de terugweg naar zee gaat meestal via rivieren. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.4
De waterkringloop
V R A A G 6
Leg uit hoe stuwingsregen ontstaat. Waarom is het aan de lijzijde van de berg droger?
Model: de wind duwt vochtige lucht tegen de berg. De lucht stijgt, koelt af en de waterdamp wordt wolken en regen aan de loefzijde. Aan de lijzijde daalt de lucht en warmt op; het meeste vocht is al gevallen, dus er ontstaan weinig wolken. Goed als stijgen, afkoelen en regen aan de loefzijde genoemd zijn. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.4
De waterkringloop
Begrippen
korte waterkringloop
Water verdampt uit zee en valt als regen terug in zee.
lange waterkringloop
Water gaat ook over land en stroomt via rivieren terug naar zee.
waterdamp
water als gas.
wolk
kleine druppels water in de lucht.
gletsjer
grote massa ijs op het land.
stuwingsregen
lucht stijgt tegen een berg op.
stijgingsregen
opgewarmde lucht stijgt op.
frontale regen
warme lucht stijgt boven koude bij een front.
loefzijde
de kant van de berg waar lucht opstijgt en het regent.
lijzijde
de droge kant van de berg.
Loop de begrippen kort langs of laat leerlingen ze in eigen woorden zeggen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
