Water in Nederland (Aardrijkskunde vmbo), les 1: Uitleg
WATER · WATER IN NEDERLAND
Water in Nederland
Examenstof aardrijkskunde vmbo
Lesduur is: 45 minIntroductie
Onderdelen in deze les
WATER · WATER IN NEDERLAND
Water in Nederland
Examenstof aardrijkskunde vmbo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: AK/K/6, eindterm 11.1 tot en met 11.6. Image credit: Cultureel Gelderland / Wikimedia Commons, CC0
WATER · WATER IN NEDERLAND
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen waar ons water vandaan komt, hoe we het gebruiken en hoe we ons beschermen tegen te veel en te weinig water.
Deze slide heeft geen instructies
Waar denk je aan bij water in Nederland?
Verwachte woorden: rivieren, dijken, regen, overstroming, drinkwater, kraan, Rijn, Maas, zee, schepen, droogte. Groepeer ze samen met de klas in drie groepen: waar komt het water vandaan (rivieren, regen), wat doen we ermee (drinken, transport) en te veel of te weinig (overstroming, droogte). Dat zijn precies de drie blokken van deze les.
WATER · WATER IN NEDERLAND
De kringloop van het water
Water verdampt uit zee en meren en vormt wolken.
Uit de wolken valt neerslag: regen, of in de bergen sneeuw.
Een deel zakt in de bodem en wordt grondwater. De rest stroomt naar beken en rivieren.
Rivieren voeren het water af naar zee. Daar begint de kringloop opnieuw.
Aanvoer: neerslag en rivieren. Opslag: grondwater, meren, sneeuw en ijs. Afvoer: rivieren en verdamping.
Syllabus 11.1. Laat leerlingen de kringloop op het bord tekenen met pijlen. Veelgemaakte fout: leerlingen denken dat al het regenwater direct in de rivier komt. Benadruk dat een deel eerst wordt opgeslagen, in de bodem (grondwater), in meren of in de Alpen als sneeuw en ijs.
WATER · WATER IN NEDERLAND
De grote rivieren van Nederland
De Rijn komt bij Lobith ons land binnen en splitst zich in Waal, Nederrijn en IJssel.
De IJssel stroomt naar het IJsselmeer, de Waal is de drukste vaarroute.
De Maas komt uit Frankrijk en België en komt bij Eijsden Nederland binnen.
De Schelde komt uit België, de Eems vormt de grens met Duitsland.
Een stroomgebied is het hele gebied waaruit een rivier water krijgt. Het grootste deel ligt buiten Nederland.
Syllabus 11.1 en voetnoot 12/13: kenmerken van de delen van het stroomgebied buiten Nederland bepalen hoeveel water er binnenkomt en hoe schoon het is. Laat de rivieren op een atlaskaart aanwijzen. Veelgemaakte fout: de Waal en de IJssel als aparte rivieren zien die ergens anders vandaan komen; het zijn takken van de Rijn.
Extreem laag water in de Rijn bij Bonn (Duitsland), oktober 2018
WATER · WATER IN NEDERLAND
Debiet en regiem
Debiet: hoeveel water er per seconde langs een punt stroomt, in m³ per seconde.
Regiem: hoe het debiet in de loop van een jaar verandert.
De Rijn krijgt regen én smeltwater uit de Alpen. Daardoor heeft hij het hele jaar vrij veel water.
De Maas krijgt alleen regen: veel water in de winter, weinig in de zomer.
Debiet en regiem zijn alleen examenstof voor KB en GL/TL; voor BB is dit achtergrond. De Rijn is een gemengde rivier (regen en smeltwater), de Maas een regenrivier. Bij de foto: in de hete, droge zomer en herfst van 2018 viel er weinig regen en was er weinig smeltwater. De Rijn had toen extreem weinig water. Veelgemaakte fout: denken dat de Rijn in de zomer het meeste water heeft door het smeltwater. Het smeltwater vult vooral het tekort aan regen in de zomer aan. Image credit: Sir James / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
Vul in
De Rijn komt bij Lobith Nederland binnen en splitst zich onder meer in de Waal en de IJssel. De Maas komt bij Eijsden ons land binnen.
Antwoord: Rijn, Waal, Eijsden. Verwachte fout: Maas en Rijn omdraaien, of Venlo invullen omdat leerlingen de Maas daar kennen.
Zet de kringloop op volgorde, begin bij de zee
Juiste volgorde zoals getoond. Verwachte fout: neerslag vóór wolken zetten. Vraag door: waar kan het water onderweg worden opgeslagen? (grondwater, meren, sneeuw en ijs)
Water in de Amsterdamse Waterleidingduinen, 2018
WATER · WATER IN NEDERLAND
Waar komt ons drinkwater vandaan?
Het meeste drinkwater komt uit grondwater: water diep in de bodem, dat wordt opgepompt.
Ook oppervlaktewater uit rivieren en meren, zoals het IJsselmeer, wordt drinkwater.
Duinwater: rivierwater gaat de duinen in, het zand zuivert het, daarna pompt men het op.
Uit alle bronnen moet het water eerst worden gezuiverd.
Syllabus 11.2. Ongeveer 60 procent van het Nederlandse drinkwater komt uit grondwater, de rest uit oppervlaktewater (vaak via de duinen). In de Amsterdamse Waterleidingduinen wordt voorgezuiverd Rijnwater in de duinen geïnfiltreerd. Veelgemaakte fout: leerlingen denken dat duinwater regenwater of zeewater is. Het is rivierwater dat het zand als filter gebruikt. Image credit: G.Lanting / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
WATER · WATER IN NEDERLAND
We gebruiken steeds meer water
Een Nederlander gebruikt thuis gemiddeld ruim 120 liter water per dag: douchen, wc, wassen.
Ook landbouw en industrie gebruiken veel water, bijvoorbeeld om gewassen te beregenen en machines te koelen.
Het gebruik stijgt: er komen meer inwoners bij en in hete, droge zomers sproeien we meer.
Gevolgen: er wordt meer grondwater opgepompt en de grondwaterstand daalt. Natuur en landbouw krijgen dan te weinig water.
Ook is er meer zuivering nodig, en in droge zomers dreigt een tekort aan drinkwater.
Syllabus 11.4. Laat leerlingen schatten hoeveel liter ze zelf per dag gebruiken en vergelijk dat met het gemiddelde. Het dalen van de grondwaterstand heet ook verdroging, maar dat woord is geen syllabusbegrip. Veelgemaakte fout: alleen het drinken zelf noemen; het meeste water gaat op aan douchen en de wc.
Binnenvaartschip met containers op de Waal bij Nijmegen, 2019
WATER · WATER IN NEDERLAND
Transport over water
Rotterdam is de grootste haven van Europa. Schepen varen via de rivieren verder het land in.
Eén groot binnenvaartschip vervoert evenveel lading als tientallen vrachtwagens.
Over de Rijn gaan goederen naar het achterland: het gebied achter de haven, zoals Duitsland.
Bij laag water kunnen schepen minder lading meenemen. Vervoer wordt dan duurder.
Syllabus 11.3. Het achterland is alleen examenstof voor KB en GL/TL; voor BB gaat het om het belang van transport over water voor Nederland zelf. Voordelen van vervoer over water: veel lading tegelijk, goedkoop per ton, minder files. Veelgemaakte fout: denken dat schepen sneller zijn dan vrachtwagens. Ze zijn trager, maar goedkoper per ton lading. Image credit: Smiley.toerist / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Wat is duinwater?
Zeewater dat door het zand in de duinen is ontzout
Rivierwater dat door het zand in de duinen is gezuiverd
Regenwater dat in meren tussen de duinen blijft staan
Grondwater dat van nature diep onder de duinen zit
Goed: rivierwater dat door het zand is gezuiverd. Verwachte fout: zeewater, omdat duinen aan zee liggen. Vertel dat zeewater te zout is en dat ontzilten in Nederland nauwelijks gebeurt.
We gebruiken steeds meer water. Noem één gevolg daarvan voor Nederland.
Goede antwoorden: de grondwaterstand daalt, natuur en landbouw krijgen te weinig water, er is meer zuivering nodig, in droge zomers dreigt een tekort aan drinkwater. Verwachte fout: een oorzaak noemen (meer inwoners) in plaats van een gevolg.
Hoog water in de Rijn: surfen in de uiterwaarden bij Lobith, 1978
WATER · WATER IN NEDERLAND
Te veel water: piekafvoer
Piekafvoer: een rivier voert in korte tijd heel veel water af, na hevige regen of veel smeltwater.
Bij hoog water lopen de uiterwaarden onder. Dijken moeten het water tegenhouden.
Bodemerosie: kale grond spoelt weg. Het water stroomt sneller naar de rivier en neemt veel zand en slib mee.
In 1995 moesten zo'n 250.000 mensen in Gelderland hun huis uit door hoog water.
Syllabus 11.5. Bodemerosie ontstaat vooral waar bos is gekapt of waar akkers op hellingen liggen, bijvoorbeeld in de Ardennen in het stroomgebied van de Maas. Kale grond neemt minder water op, dus stroomt het water sneller af: de piekafvoer wordt hoger. Het meegevoerde zand en slib bezinkt in de rivier. Veelgemaakte fout: denken dat hoog water in Nederland komt door regen in Nederland zelf. Meestal gaat het om regen en smeltwater in het stroomgebied buiten Nederland. Image credit: Koen Suyk / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
WATER · WATER IN NEDERLAND
Te weinig water en kwelwater
In droge zomers voeren de rivieren weinig water aan. Er is dan een watertekort.
Gevolgen: boeren mogen minder beregenen, natuur verdroogt en schepen varen half beladen.
Bij weinig rivierwater dringt zout zeewater verder de rivieren op. Dat is slecht voor landbouw en drinkwater.
Nederland is een delta: Rijn, Maas en Schelde komen hier uit in zee. Veel land ligt laag.
Kwelwater: in lage polders komt grondwater omhoog, geduwd door het hoge water achter de dijk.
Syllabus 11.5. Kwelwater is alleen examenstof voor KB en GL/TL. Kwelwater moet worden weggepompt, anders wordt de polder te nat; bij de kust is kwelwater vaak zout. Het IJsselmeer werkt als voorraad zoet water in droge tijden. Veelgemaakte fout: kwelwater verwarren met regenwater dat op het land blijft staan.
De Spiegelwaal, een nieuwe nevengeul van de Waal bij Nijmegen, 2016
WATER · WATER IN NEDERLAND
Het Nationaal Deltaprogramma
Het Nationaal Deltaprogramma beschermt Nederland tegen overstromingen en zorgt voor genoeg zoet water.
Rivieren krijgen meer ruimte: dijken naar achteren, uiterwaarden verlagen, nevengeulen graven.
Tegen watertekort: water vasthouden en opslaan, bijvoorbeeld in het IJsselmeer.
Tegen vervuiling: afvalwater zuiveren en afspraken maken met de landen in het stroomgebied.
Syllabus 11.6. Bij Nijmegen is de dijk bij Lent ongeveer 350 meter landinwaarts gelegd en is een nevengeul gegraven, de Spiegelwaal. Zo daalt het water bij hoog water. Voor KB en GL/TL: ook de ruimtelijke effecten en de voor- en nadelen vanuit verschillende dimensies (natuurlijk, sociaal-economisch, cultureel, politiek). Voorbeeld nadeel: er moesten huizen wijken. Voorbeeld voordeel: nieuwe natuur en een recreatiegebied. Veelgemaakte fout: denken dat de oplossing altijd hogere dijken is. Image credit: Havang(nl) / Wikimedia Commons, CC0
Video: Ruimte voor de Rivier voor kids, programma Ruimte voor de Rivier (Rijkswaterstaat). Duur ongeveer 3 minuten. Kijkvraag vooraf: noem twee manieren om de rivier meer ruimte te geven. Bespreek daarna waarom meer ruimte beter kan werken dan alleen hogere dijken.
Wat doet bodemerosie in de Ardennen met de Maas?
Het water komt langzamer en schoner in de rivier
De bodem neemt meer water op, de rivier blijft laag
Het water komt sneller en met meer slib in de rivier
De rivier krijgt meer smeltwater uit de bergen
Goed: sneller en met meer slib. Kale grond neemt weinig water op, dus stroomt het snel af en neemt het grond mee. Verwachte fout: smeltwater kiezen; de Maas is een regenrivier zonder smeltwater uit de Alpen.
Noem een maatregel die de rivier meer ruimte geeft. Hoe helpt die?
Goede antwoorden: een dijk verder van de rivier leggen, uiterwaarden verlagen, een nevengeul graven. Het water heeft dan meer plek, dus stijgt het minder hoog bij een piekafvoer. KB en GL/TL: vraag door naar een voordeel en een nadeel vanuit een dimensie. Verwachte fout: alleen 'dijken verhogen' noemen; dat geeft de rivier juist geen extra ruimte.
Wat vond je het lastigst van deze les?
De kringloop en de rivieren
Drinkwater en watergebruik
Piekafvoer, erosie en kwel
Maatregelen en het Deltaprogramma
Gebruik de uitslag om les 2 te beginnen: herhaal eerst het onderdeel dat de meeste stemmen krijgt.
Wat weet je nu over water dat je eerst niet wist?
Reflectievraag. Let op antwoorden die laten zien dat leerlingen het stroomgebied buiten Nederland meenemen: dat is de kern van deze eindterm.
WATER · WATER IN NEDERLAND
Begrippen (1/2)
kringloop van het water: water verdampt, valt als neerslag, stroomt via rivieren naar zee en verdampt weer
stroomgebied: het hele gebied waaruit een rivier en haar zijrivieren water krijgen
debiet en regiem: debiet: hoeveel water per seconde langsstroomt; regiem: hoe het debiet over een jaar verandert
grondwater en oppervlaktewater: grondwater zit in de bodem; oppervlaktewater stroomt of staat in rivieren en meren
duinwater: rivierwater dat in de duinen wordt gebracht en door het zand wordt gezuiverd
Deze slide heeft geen instructies
WATER · WATER IN NEDERLAND
Begrippen (2/2)
piekafvoer: een rivier voert in korte tijd heel veel water af
bodemerosie: kale grond spoelt weg, waardoor water sneller afstroomt en slib meeneemt
delta: gebied waar rivieren zich splitsen en in zee uitmonden, zoals Nederland
kwelwater: grondwater dat in een lage polder omhoog komt door het hoge water achter de dijk
Nationaal Deltaprogramma: plan van de overheid tegen overstromingen en watertekort en voor schoon water
Deze slide heeft geen instructies
