BVVJ 6.3 Variatie in Genotypen

• Mens & Natuur
• Middelbare school
• vmbo k
• Leerjaar 2

Erfelijkheid en evolutie

basisstof 3 Variatie in Genotypen

Wat gaan we doen vandaag?

Terugblik

Leerdoelen 6.3 Variatie in genotypen

Theorie 6.3 Variatie in genotypen

Aan de slag

Afsluiten

Welke cellen hebben geen paren chromosomen maar enkele chromosomen in de celkern?

1. Geslachtscellen
2. Lichaamscellen

Wat is juist?

1. 1 celkern 2 genen
2. 1 cel 2 chromosomen
3. 3 DNA 4 gen
4. 3 Chromosomen 4 DNA

Chromosomen komen alleen voor in geslachtscellen.

1. Juist
2. Onjuist

Chantal heeft een hond. Een spiercel van deze hond bevat 78 chromosomen.
Hoeveel chromosomen heeft deze hond in een levercel?

1. 39
2. 78
3. 156
4. 36

Hoeveel chromosomen hebben wij in elke cel?

1. 22
2. 23
3. 44
4. 46

Uit welke stof bestaan chromosomen?

1. Draden
2. Genen
3. Celplasma
4. DNA

Zet in de juiste volgorde van klein naar groot:

1. cel - chromosoom - DNA - gen
2. gen - chromosoom - DNA - cel
3. gen - chromosoom -cel - DNA
4. gen - DNA - chromosoom - cel

Het genotype van iemand ontstaat

1. bij de geboorte
2. bij de bevruchting
3. tijdens het leven
4. in de eicel

het fenotype van iemand ontstaat

1. bij de geboorte
2. bij de bevruchting
3. tijdens het leven
4. bij de bevruchting en tijdens het leven

Doel van de les

• Je kunt omschrijven hoe door geslachtelijke voortplanting variatie in genotypen ontstaat.
• Je kunt omschrijven wat een mutatie is.

In een lichaamscel komen chromosomen in paren voor. Een geslachtscel bevat enkelvoudige chromosomen. Welke dat zijn, hangt af van het toeval.

De twee chromosomen van een paar bestaan uit genen voor dezelfde eigenschappen. 

In de afbeelding  zie je dat aan de breedte van de gekleurde streepjes: die is gelijk. 

De invulling van de twee genen kan verschillen. Dat zie je  aan de kleur van de streepjes: die kan gelijk zijn of verschillend.

Chromosomenparen & Genenparen

Je hebt chromosomen in paren: 1 van je vader en 1 van je moeder. 

Maar dus ook genenparen; 

Het gen van de vader en het gen van de moeder vormen samen een genenpaar.

Genenpaar

Ieder genenpaar is verantwoordelijk voor 1 erfelijke eigenschap. Bijvoorbeeld: oogkleur.

De invulling van het gen kan op de 2 chromosomen verschillen.

B.v. blauw en bruin 

Geslachtelijke voortplanting

Welk chromosoom van een paar terechtkomt in een geslachtscel, hangt af van het toeval. 

Er zijn veel verschillende combinaties mogelijk.

Hierdoor is er veel variatie in de genotypen van de nakomelingen. 

De fenotypen verschillen daardoor ook 

veel van elkaar.

Dominante en recessieve eigenschappen

Dominant betekent de boventoon voeren of de baas zijn.

Een dominante eigenschap is in het fenotype altijd zichtbaar als deze in het genotype aanwezig is.

(een dominante eigenschap wordt met een HOOFDletter geschreven).

Dus bij een heterozygoot (twee verschillende genen). Zal je alleen de eigenschap van het dominante allel zien. 

Bijvoorbeeld: Sproetjes zijn dominant over geen sproetjes:

Het allel voor Sproetjes:'S',

Het allel voor geen sproetjes:'s'

Iemand die van zijn moeder de "S" heeft gekregen (dus sproetjes) en van zijn vader de 's' (dus geen sproetjes), zal sproetjes hebben. 

Eigenschappen

• Papa en mama zijn beide heterozygoot voor de eigenschap haarkleur.

• Ze hebben beide donker haar, omdat het gen voor een donkere kleur dominant is (overheerst). Het gen voor rode kleur is recessief (wordt onderdrukt).

Eigenschappen

• Heb je twee dezelfde genen voor haarkleur? Dan ben je homozygoot voor de eigenschap haarkleur.

• Heb je twee verschillende genen voor haarkleur? Dan ben je heterozygoot voor de eigenschap haarkleur.

Mutaties

• Chromosomen bestaan uit DNA
• DNA kan beschadigt raken bv bij celdeling of door straling
• de informatie voor erfelijke eigenschappen kan veranderd zijn
• Dit noemen we een mutatie
• als een mutatie zichtbaar is in het fenotype noemen we zo een organisme een mutant

Mutatie

Een individu van wie een gemuteerd gen tot uiting komt in het fenotype = mutant

Bv bij een albino is het lichaam niet in staat pigment (kleurstof) te vormen.

 

Mutagene invloeden - mutageen

Kanker

Als cellen zich snel en ongeremd delen --> gezwel ontstaat (tumor)

- sommige gezwellen groeien langzaam en verstoren de bouw van de weefsels niet --> goedaardig

Bij kanker ontstaat er een kwaadaardig gezwel. 

- Dit wordt veroorzaakt door mutaties in genen

- Kwaadaardig gezwel groeit veel sneller dan een goedaardig gezwel

Ontstaan van kanker

• Ergens in het lichaam gaat een cel ongeremd delen
  
• Oorzaak: door mutatie veranderen cel eigenschappen (geen stop)
• Er ontstaat een gezwel en de bouw van het weefsel wordt verstoord
• 
  

Aan de slag

Maken en nakijken/ verbeteren

6.3 Variatie in genotypen

Doel van de les

• Je kunt omschrijven hoe door geslachtelijke voortplanting variatie in genotypen ontstaat.
• Je kunt omschrijven wat een mutatie is.

Afsluiten

Hoe ging de les?

Volgende keer: De evolutietheorie