‘Boeken laten hun sporen achter in het geheugen. Ze dienen door het lezende brein ‘verwerkt’ te worden. Gesprekken over het boek, of dat nu gebeurt met ouders, vrienden en vriendinnen of docenten, helpen daarbij. Zo stimuleren leerkrachten/ ouders die discussiëren over boeken blijvend de leeservaringen en het leesplezier van hun kinderen.’
- Aidan Chambers
‘Voorlezen heeft op zichzelf een positieve invloed op de leesvaardigheid, maar interactief voorlezen pakt nog gunstiger uit. (Leerlingen) aan wie tijdens de sessie vragen worden gesteld over afbeeldingen, karakters en gebeurtenissen in het verhaal, boeken meer vooruitgang op hun woordenschat dan (leerlingen) die ‘normaal’ worden voorgelezen. Juist voor de complexere onderdelen van de leesvaardigheid, … , kunnen boekgesprekken helpen. Praten en discussiëren over het boek vergemakkelijkt het leggen van verbanden tussen de tekst en eigen kennis en ervaringen.’
Aidan Chambers
Voorlezen in de klas: algemeen
Voorzie voldoende afwisseling in de verhalen die je voorleest
Achterhaal welke verhalen de kinderen de laatste weken (1e + 2e lj) of maanden (vanaf 3e lj) gehoord hebben en wat hun favoriete verhalen zijn
Begin met een lievelingsverhaal (veilig en toch spannend genoeg)
Zorg dat het doelpubliek zich veilig voelt: via een goede introductie
Lees het verhaal grondig en zorg dat je vertrouwd raakt met het (prenten)boek
Bepaal de indeling en het hoogtepunt van het verhaal
Lees het verhaal nog enkele keren + controleer of de belangrijkste gebeurtenissen in de juiste volgorde in je hoofd zitten
Vertel het verhaal een aantal keer aan jezelf
Herlees met aandacht de onderstaande elementen die je zeker wil onthouden:
- aandacht voor woorden, formuleringen of zinswendingen
- aandacht voor illustraties
Breng ‘voorleesmarkeringen’ aan in je voorbereiding (NIET in het boek zelf!)
Voorlezen in de klas: bereid je goed voor
Voorlezen in de klas
Welke vaardigheden moet een lezer inzetten om een tekst te begrijpen?
= kennis, vaardigheden en attitudes!
Interactief voorlezen is…
een manier van voorlezen waarbij interactie bestaat tussen degene die voorleest en de luisteraars die er uit bestaat dat het voorleesverhaal gekoppeld wordt aan de ervaringen van kinderen en vanuit die situatie de taalontwikkeling wordt bevorderd (www.slo.nl)
Een vorm van begrijpend luisteren
voorbereiding op begrijpend lezen
begrijpend luisteren gaat begrijpend lezen vooraf
Een vorm van voorlezen
waarbij leraar in interactie gaat met lln
lkr praat niet tegen maar met lln
lkr laat lln voorspellen, vertellen en concluderen
Wat zorgt ervoor dat je een tekst begrijpt?
relatie taal en beeld/ illustraties
woordenschat
Interactief voorlezen is …?
Doelen interactief voorlezen
vergroten woordenschat
inzicht in zinsbouw
verhaalbegrip
communicatievaardigheid
boekoriëntatie
spelenderwijs werken aan herkennen + begrijpen relaties in verhaal
Ideale cyclus
1ste keer traditioneel (expressief) voorlezen
- verhaal volledig voorgelezen
- geen interactie met het kind
- genieten + luisterhouding
- passief
2de keer interactief voorlezen (IVL)
- tijd om verhaal op te nemen/ te verwerken
- actieve deelname
- tussen 1ste en 2de keer: taalspel of muzische verwerking (inleidend)
Verloop/ cyclus interactief voorlezen
De interactie tussen leraar en leerlingen voor, tijdens en na voorlezen tekst
voorafgaand aan voorlezen
de leraar stelt vragen in kader van boekoriëntatie of verhaalbegrip
‘Waar denk je dat het verhaal over gaat?
tijdens voorlezen
de leraar stelt voorspellende of projecterende vragen + ingaan op relatie tussen tekst en illustraties + op betekenis onbekende woorden
‘Hoe zou hij zich voelen?’
‘Hoe zal hij het oplossen?’
‘Wat is er nu aan de hand?’
na voorlezen
leerlingen praten met elkaar en leraar over inhoud van boek, de personages, thematiek, verhaalopbouw, enzovoort.
(www.lesintaal.nl)
Kenmerkend voor interactief voorlezen
Voorbewerken vanuit eigen ervaringen/ leefwereld/ voorkennis
Kaft tonen wat zie je?
Titel voorlezen + auteur + illustrator kort voorstellen
Voorspellen waarover het verhaal gaat aan de hand van de kaft en/ of de titel
Lesfasen: de introductie
Bron: Crabeels, K. (2021). De grote onderboeken roof. Pelckmans
Voorbeeld introductie
Voorkennis + woordenschat activeren door vragen op basis van de kaft
“Ik heb een verhaaltje mee gebracht met een wel heel vreemde titel ‘De grote onderbroekenroof’. Het is geschreven door Kim Crabeels, de auteur. De illustratror is Melvin.
Ik vraag me af wat ‘onderbroekenroof’ betekent. ‘Roof’ of ‘roven’ … dat wil zeggen dat je iets wegneemt. Dat iets gestolen wordt. Dus …de titel zegt dat er onderbroeken worden gestolen. Dat is wel heel erg gek. Onderbroeken liggen toch gewoon in je kleerkast. Bij jullie ook, toch? Dus ik vraag me af ‘waar’ die dan geroofd worden. Dat zie ik hier niet. Ik kijk eens op de achterkant. Misschien kom ik dan meer te weten. ‘De baas van het Koninklijk Museum voor Onderbroeken is in zijn sas.’ Ah, dus in het museum voor onderbroeken. Oké…
Voorbeeld introductie
Voorkennis + woordenschat activeren door vragen op basis van de kaft
Wie kent er een ander woord voor onderbroek? Zien alle onderbroeken er hetzelfde uit?
Ik zie hier allemaal dieren en mensen met zo’n nummerbordje in hun hand. En op de achtergrond lijnen met nummers. O ja, dat is zoals bij de politie. Verdachten worden daar dan tegen geplaatst voor een foto. En dan kunnen getuigen nadien een nummer geven en zo een verdachte aanduiden. De verdachten wordt dus gezocht.
Wie van jullie is al eens in een museum geweest? Wat zag je in het museum?
Mocht je overal aankomen? Waarom niet?
Wie was er al eens in een museum waar je niet overal mocht aankomen?
Hoe werden de tentoongestelde dingen beveiligd?
Zou er een museum voor onderbroeken bestaan? Stel dat dit zou bestaan, zou je er dan graag naartoe gaan?
De delen van het verhaal (max. 4 à 5)
- bepaald door de inhoudelijke samenhang
- LUISTERvraag: voorafgaand aan ELK nieuw deel in het verhaal
Verloop kern les IVL
- LUISTERvraag formuleren
- verhaaldeel expressief voorlezen (NIET pauzeren)
- terugkoppeling naar luistervraag
- interactieve vragen stellen
Lesfasen: de kern
Voorbeeld luistervraag
“Oké. We weten dat de titel ‘de grote onderbroekenroof is’. In het Koninklijke Museum voor Onderbroeken is een roof aan de gang. Ik wil graag dat jullie mij op het einde van het verhaal kunnen vertellen …
Wie heeft het gedaan?
Hebben jullie al een idee?”
Bron: Crabeels, K. (2021). De grote onderboeken roof. Pelckmans
EXTRA: Expressief lezen
22
Bron: Blackboardcursus Basisvaardigheden: stem en spraak
EXTRA: Expressief lezen
Bron: Taal & Didactiek - Aanvankelijk en Technisch Lezen (Huizenga, 2016), p.50-53 + Volop taal, p.249
Gebruik een passende intonatie door op zoek te gaan naar gevoelens en zegwoorden (bv. fluisteren, jammeren, schreeuwen) hangt ook samen met volume.
Kijk naar leestekens, zodat je met de juiste zinsmelodie kan lezen (bv. bij een vraag gaat de zinmelodie omhoog).
Varieer in volume om emoties over te brengen. Het volume kan ook wisselend zijn in de beschrijvende gedeeltes om de aandacht te vestigen op bepaalde zaken.
Varieer ook in je tempo. Zorg voor een goede afwisseling van snelle en langzame passages.
Lezen van woordgroepen: een lezer last minieme pauzes in op de grens van woordgroepen en legt klemtonen vast (zowel het woordaccent als het zinsaccent).
Ook uitspraak en articulatie zijn belangrijk: spreek de woorden duidelijk verstaanbaar en correct uit. Vermijd een spellingsuitspraak (bv. pannenkoek voor /panukoek/).
Woedend
Mijn gezicht slaat donder
Mijn mond wil niet meer lachen
Ook al kom je met een wonder
Zal mijn blik jou doden
Mijn handen zijn vuisten geworden
Onweer is niet ver weg meer
Mijn handen zouden iemand kunnen vermoorden
Kalm blijven helpt nu even niet meer
24
Woedend
Mijn gezicht slaat donder
Mijn mond wil niet|meer|lachen
Ook al kom je met een wonder
Zal mijn blik | jou doden
Mijn handen zijnvuistengeworden
Onweer | is niet ver weg meer
Mijn handen | zouden iemand kunnen vermoorden
Kalm blijven … helpt nu even niet meer
25
Soorten vragen
Indeling naar (didactisch) doel
verschillende niveaus volgens de taxonomie van Bloom.
(zie cursus Leren en Onderwijzen).
relaties leggen tussen tekst en illustraties
woordenschat verklaren (kernbegrippen)
De taxonomie van Bloom
Een student tracht bij voorkeur en waar mogelijk de drie domeinen aan te spreken.
Onthouden: De leerling kan geleerde kennis ophalen uit het langetermijngeheugen. De kennis bestaat uit specifieke en losstaande stukjes feitelijke informatie, begrippen, methodes, procedures,… De leerling kan zich deze informatie herinneren zonder dat hij er echt begrip van moet tonen.
Begrijpen: De leerling kan betekenis geven aan verworven kennis. Denk bijvoorbeeld aan het kunnen uitleggen van een moeilijk woord, een technisch proces uitleggen, informatie uit een tekst kunnen halen,…
Toepassen: De leerling kan iets wat hij geleerd heeft toepassen in een nieuwe situatie. Hij kan problemen oplossen door op een andere manier eerder verworven kennis, feiten, technieken en strategieën in te zetten.
Analyseren: De leerling kan informatie onderzoeken en analyseren door motieven en oorzaken te identificeren. Hij kan conclusies trekken en bewijzen vinden ter ondersteuning van bevindingen.
Evalueren: De leerling gebruikt doelgerichte criteria om de kwaliteit, effectiviteit, efficiëntie en consistentie van iets (informatie, een proces, een methode,…) te kunnen beoordelen.
Creëren: De leerling kan kenniselementen samenbrengen of reorganiseren en probleemoplossend denken om tot een nieuw coherent en functioneel geheel te komen.
De taxonomie van Bloom
Verplancke, K. (2022). De gouden baard. Querido
Kling, M. (2020). De Neehoorn. Volt.
De La Peña, M. (2022). Milo tekent de wereld. Querido.
Castagnoli, A. (2014). De gouden kooi of het waargebeurde verhaal van de bloedprinses. De Eenhoorn.
Voorbeelden
Denkniveau: onthouden
Vragen over specifieke en losstaande stukjes feitelijke informatie, begrippen, … De leerling kan zich deze informatie herinneren zonder dat de leerling er echt begrip van moet tonen.
Hoe vaak…?
Wie was het die..?
Welke ...?
Waar….?
Wanneer…?
De Vries, I. (n.d.). Vragenkaart Begrijpend luisteren. Uitgeverij pica.
Denkniveau: begrijpen
Vragen die betekenis geven aan verworven kennis.
- Wat zou er nu gaan gebeuren…?
- Wat is het belangrijkste…?
- Kun jij in je eigen woorden vertellen…?
- Wie denk je dat…?
- Welke verschillen zijn er tussen…?
! Wanneer we woordenschat uit een verhaal willen verklaren, bevinden we ons vaak op dit niveau (maar niet altijd).
De Vries, I. (n.d.). Vragenkaart Begrijpend luisteren. Uitgeverij pica.
“De baard kronkelde zich tot in de verste hoeken van het land. Iedereen, man, vrouw, kind en dier boog diep voor de harige bezoeker die schuifelend en achter de horizon verdween.”
Denkniveau: toepassen
Vragen waarbij de leerling iets wat hij geleerd heeft in het verhaal moet toepassen in een nieuwe situatie.
- Wat zou jij doen om…?
- Hoe kan het probleem opgelost worden ...?
- Heb jij wel eens hetzelfde meegemaakt…?
- Hoe zou jij je voelen als…?
- Waarom is… belangrijk?
De Vries, I. (n.d.). Vragenkaart Begrijpend luisteren. Uitgeverij pica.
“Milo voelt vlinders in zijn buik.”
Denkniveau: analyseren
vragen waarbij de leerling informatie uit het verhaal onderzoekt en analyseert door motieven en oorzaken te identificeren, conclusies te trekken en bewijzen te vinden ter ondersteuning van bevindingen.
- Welke gebeurtenissen kunnen niet gebeurd zijn?
- Als dat gebeurd zou zijn, hoe zou het er dan hebben uitgezien…?
- Waar liep het verhaal ineens anders?
- Waarom gebeurde…?
De Vries, I. (n.d.). Vragenkaart Begrijpend luisteren. Uitgeverij pica.
Denkniveau: evalueren
Vragen waarbij de leerling iets (informatie, een proces, een methode,…) moet beoordelen.
- Is er een betere manier om…?
- Wat zou jij hebben gedaan…?
- Vind je… goed of fout?
- Geloof jij…?
- Hoe zou de hoofdpersoon zich voelen…?
De Vries, I. (n.d.). Vragenkaart Begrijpend luisteren. Uitgeverij pica.
Denkniveau: creëren
vragen waarbij de leerling kenniselementen samenbrengt of reorganiseert en probleemoplossend denkt om tot een nieuw coherent en functioneel geheel te komen.
- Kun je iets bedenken om…?
- Zie jij een oplossing voor…?
- Als jij dat zou kunnen… hoe zou jij dan…?
- Bedenk eens een manier om…?
De Vries, I. (n.d.). Vragenkaart Begrijpend luisteren. Uitgeverij pica.
Relaties leggen tussen tekst en illustraties
Voorbeelden:
Wat heeft Milo getekend? (onthouden) Is dit ook zo in het echte leven? Waarom niet? (analyseren)
Bekijk eens de laatste 2 portretten. Waarom is hier niets weggeknipt? (analyseren)
Woordenschat verklaren (kernbegrippen)
Voorbeelden:
- Wat betekent barbier? Wat doet een barbier? (begrijpen)
- Wat wil dat zeggen ‘een slecht humeur’? (begrijpen)
- Kan je een voorbeeld geven van wat jij irritant vindt? (toepassen)
Opdracht: vragen stellen – taxonomie van Bloom
De gouden baard
De wachter roept: ‘een vreemde baard!’
Hoe denk je dat de koning zich voelt? Blij, boos, verrast, geschrokken, …?
creëren
analyseren
evalueren
begrijpen
Milo tekent de wereld
‘Het gezicht van de vrouw in de trouwjurk bij de deur straalt alsof het licht geeft.’
Wat betekent: ‘stralen alsof het licht geeft?’
creëren
begrijpen
evalueren
onthouden
De gouden baard
‘De wachters hebben de hele wereld rondgelopen en komen weer uit bij het paleis.’
Van wie denk je dat de ‘vreemde’ baard is? Kan je in het echt de wereld rondlopen?
creëren
toepassen
begrijpen
analyseren
De Neehoorn
Kun je een rijk bedenken waar de NEEhoorn misschien wel ja zou zeggen?
analyseren
creëren
onthouden
toepassen
Milo tekent de wereld
Heb jij, net zoals Milo, ook al eens een vooroordeel over iemand gehad?
toepassen
begrijpen
creëren
analyseren
Hoe bevrijden de vrienden de Welles-prinses?
De leerlingen sommen de gebeurtenissen in chronologische volgorde op.
begrijpen
creëren
toepassen
onthouden
De Neehoorn
Kan je zelf ook nog dieren bedenken zoals de Neehoorn, de Watbeer en de KUS-m’n-Konthond? Wie zou jij willen dat ze nog tegenkomen?
toepassen
evalueren
creëren
analyseren
Milo tekent de wereld
Waar is Milo?
In de metro.
evalueren
toepassen
analyseren
onthouden
Vragen stellen
De verschillende vragen doen een beroep op verschillende cognitieve taalfuncties. Bij het stellen van vragen is het belangrijk aan te sluiten bij de taalvaardigheid en het cognitieve niveau van de leerlingen.
(www.lesintaal.nl)
Lesfasen: de afronding
verwerken van het beluisterde verhaal
synthesevragen om het verhaal samen te vatten
Conclusie
gesprek over de inhoud, de personages, de thematiek, …
individuele beleving van de leerlingen
verwerkingsactiviteiten
Bron: Verplancke, K. (2022). De gouden baard. Querido.
Auteur: Koos Meinderts
Illustratoren: Carll Cneut, Charlotte Dematons, Annette Fienieg, Piet Grobler, Annemarie van Haeringen, Alice Hoogstad, Mies van Hout, Martijn van der Linden, Sanne te Loo, Daan Remmerts de Vries, Dieter Schubert, Ingrid Schubert, Hanneke Siemensma, Noëlle Smit, Harmen van Straaten, Thé Tjong-Khing, Marije Tolman, Ludwig Volbeda, Fleur van der Weel, Sylvia Weve
Prentenboek ‘De schelmenstreken van Reinaert de Vos’
Prentenboek ‘De schelmenstreken van Reinaert de Vos’
Waarover gaat het verhaal?
Rode draad?
Terwijl Reinaert de Vos tijdens het monopoly-spelen met zijn kinderen stiekem een briefje van duizend uit de bank jatte en zich te goed deed aan een kipkluifje, verklaarde Koning Nobel in de paleistuin de jaarlijkse Hofdag voor geopend. Met de opening van de Hofdag opent ook de fonkelende bewerking die Koos Meinderts maakte van het bekendste epos uit de Middelnederlandse literatuur: Van den Vos Reynaerde. In achttien hoofdstukken verhaalt Meinderts over de belevenissen van de geslepen vos Reinaert en zijn beklagenswaardige tegenspelers, waaronder Tibeert de Kater, Bruun de Beer en Cuwaert de Haas. Elk hoofdstuk werd geïllustreerd door een vooraanstaand kinderboekillustrator.
Aan de slag… (afstandsopdracht tegen volgende les)
Lees het prentenboek ‘De schelmenstreken van Reinaert de Vos’
Noteer van elk vraaagtype minstens één voorbeeld. Gebruik het document ‘Opdracht vragen stellen’ op Blackboard.