5B. Diagnostiek binnen de forensische psychologie
5B. Diagnostiek binnen de forensische psychologie
I. DSM-V-NL
DSM-IV-NL
tem DSM-IV-NL: 5 assen:
klinische stoornissen,
persoonlijkheidsstoornissen,
somatische aandoeningen,
psychosociale en omgevingsproblemen,
algehele beoordeling van het functioneren
DSM-V-NL => Dimensionele aanpak
= men kijkt niet langer enkel in vaste categorieën (“heeft iemand deze stoornis of niet?”), maar bekijkt ook in welke mate bepaalde kenmerken aanwezig zijn en hoe ze samenhangen.
Transdiagnostisch denken
= Dit betekent dat we niet enkel één diagnose in een vakje plaatsen, maar kijken naar onderliggende kwetsbaarheden die verschillende stoornissen kunnen verbinden.
de P-factor = een algemene kwetsbaarheidsfactor voor psychische problemen. Iemand kan bijvoorbeeld zowel depressieve kenmerken als borderline trekken vertonen. In plaats van enkel de “hoogste score” te kiezen, bekijken we het geheel en werken we met een dynamisch behandelplan op maat.
Dit verschilt van het transactionele denken, dat jullie in pedagogiek leerden kennen. Transactioneel verwijst naar de wisselwerking tussen kind, opvoeders en omgeving.
Transdiagnostisch verwijst naar het overstijgen van afzonderlijke diagnoses en het zoeken naar gemeenschappelijke mechanismen, zoals emotieregulatie, hechting, familiale belasting of vroegkinderlijke ontwikkelingsproblemen.
De DSM leren gebruiken betekent dus niet enkel labels leren kennen, maar begrijpen dat psychische stoornissen vaak samen voorkomen (comorbiditeit), in verschillende gradaties aanwezig zijn en beïnvloed worden door context en ontwikkeling. Zo evolueren we van een strikt categorisch model naar een meer dynamische en geïntegreerde benadering van psychopathologie.
DSM-V-NL
De hoofdstukken worden vandaag meer geordend volgens onderliggende kwetsbaarheidsdimensies, wat aansluit bij het dimensionele en transdiagnostische denken.
Net zoals in de ICD-11(is een internationaal classificatiesysteem voor alle ziekten en gezondheidsproblemen, dus niet alleen psychische stoornissen maar ook lichamelijke aandoeningen. Het wordt wereldwijd gebruikt voor: medische diagnoses, ziekenhuisregistratie, gezondheidsstatistieken, terugbetaling binnen de gezondheidszorg) zien we een indeling in vijf brede hoofdgroepen.
5 kwetsbaarheidsgroepen
a. Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen (vroege en blijvende cognitieve deficiënties)
b. Psychotische stoornissen (deficiënties in de informatieverwerking en realiteitstoetsing)
c. Emotionele stoornissen (gebaseerd op negatieve affectiviteit zoals angst of somberheid)
d. Externaliserende stoornissen (gebaseerd op ongeremdheid, impulsiviteit en normoverschrijdend gedrag)
e. Neurocognitieve stoornissen (met een duidelijk neurologisch substraat, zoals bij dementie)
DIAGNOSE:
In de praktijk betekent dit dat een hulpverlener nog steeds kijkt of iemand voldoet aan de criteria van een bepaalde stoornis. Dus ja, vaak wordt er nog gekeken: “waar scoort iemand het meest op?” en daar wordt dan een diagnose (label) aan gekoppeld.
MAAR NU:
men kijkt ook hoe sterk symptomen aanwezig zijn (mild – matig – ernstig)
men erkent dat iemand meerdere stoornissen tegelijk kan hebben (comorbiditeit)
en dat klachten vaak overlappen
VROEGER:
Stoornis A of stoornis B.
Vroeger:
“Jan heeft een depressie”
Nu:
“Jan heeft depressieve klachten (ernstig), maar ook angst en impulsiviteit”
Toekomst:
“Jan heeft problemen met emotieregulatie en negatieve denkpatronen”
🅐 Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen (vroege en blijvende cognitieve deficiënties)
Neuro-ontwikkelingsstoornissen
(autismespectrumstoornis, ADHD, verstandelijke beperking, .…)
Eliminatiestoornissen
Kenmerk: ontstaan vroeg in ontwikkeling, structurele cognitieve kwetsbaarheid.
🅑 Psychotische stoornissen (deficiënties in informatieverwerking / realiteitstoetsing)
Schizofreniespectrum- en andere psychotische stoornissen
Bipolaire en verwante stoornissen (vooral bij manische psychotische kenmerken)
Kern: verstoring in realiteitsbesef, waarneming, denken.
🅒 Emotionele stoornissen (gebaseerd op negatieve affectiviteit / internaliserend spectrum)
Depressieve stoornissen
Angststoornissen
Obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen
Trauma- en stressorgerelateerde stoornissen
Dissociatieve stoornissen
Somatisch-symptoomstoornissen
Voedings- en eetstoornissen
Slaap-waakstoornissen
Seksuele disfuncties
Genderdysforie
Kern: angst, somberheid, schaamte, negatieve emotionele regulatie.
🅓 Externaliserende stoornissen (gebaseerd op ongeremdheid / gedragsontremming)
Disruptieve, impulsbeheersings- en gedragsstoornissen
Middelgerelateerde en verslavingsstoornissen
Persoonlijkheidsstoornissen
Parafiele stoornissen
Kern: impulsiviteit, agressie, normoverschrijdend gedrag, gebrek aan remming.
🅔 Neurocognitieve stoornissen (duidelijk neurologisch substraat)
Neurocognitieve stoornissen (delier, majeure neurocognitieve stoornis, etc.)
Kern: hersenorganische achteruitgang of beschadiging.
II. DIAGNOSTIEK
Inleiding
Binnen de forensische psychologie speelt diagnostiek een centrale rol. Het doel is om gedrag te begrijpen, risico’s in te schatten en advies te geven aan justitie. Doorheen de tijd is deze diagnostiek sterk geëvolueerd, van intuïtieve inschattingen naar meer gestructureerde en wetenschappelijk onderbouwde methoden.
Historisch overzicht
Cesare Lombroso (1876), die dacht dat criminaliteit biologisch bepaald was.
In 1928 ontwikkelde Ernest Burgess één van de eerste statistische voorspellingsmodellen voor recidive.
In 1954 toonde Paul Meehl aan dat statistische (actuariële) voorspellingen vaak accurater zijn dan klinische inschattingen.
De Baxstrom case (1966) en het onderzoek van Cocozza & Steadman (1974) maakten duidelijk dat voorspellen van geweld complex is en vaak overschat werd.
De Baxstrom case ging over honderden geïnterneerde gevangenen die als “gevaarlijk” werden beschouwd en daarom opgesloten bleven in psychiatrische instellingen. In 1966 besliste het Amerikaanse Hooggerechtshof dat deze mensen onterecht langer vastzaten zonder juryrechtspraak. Ze moesten vrijgelaten of opnieuw beoordeeld worden. Wat bleek? Veel van deze zogenaamd “zeer gevaarlijke” personen pleegden nadien geen ernstig geweld.
Onderzoek van Cocozza en Steadman bouwden hierop verder
Vanaf de jaren 1980–1990 ontstonden gestructureerde instrumenten.
John Monahan (1981) benadrukte het belang van empirisch onderzoek
Tussen 1990 en 2000 werd risicotaxatie steeds meer “mainstream” (algemeen aanvaard en veel gebruikt in de praktijk, ervoor was dit uitzonderlijk)
Rond 2010 werd het debat tussen klinisch en actuarieel denken opnieuw belangrijk.
Klinisch denken = maakt een professional (psycholoog of psychiater) een inschatting op basis van:
zijn ervaring en expertise
gesprekken, observaties en dossierkennis
Actuariëel denken = gebruikt men statistische instrumenten die gebaseerd zijn op onderzoek.
vaste factoren worden gescoord
dit leidt tot een risicopercentage (bv. kans op herval)
Het Belgische verhaal
Eind 19de eeuw ontstond de eerste wet op internering (Wet VI).
Begin 20ste eeuw richtte Jean Vervaeck antropologische labo’s op
Later bracht Etienne De Greeff een meer psychologische visie (WOII–1970).
Tussen 1970 en 1990 werkte Jean-Paul De Waele meer idiografisch (gericht op het individu).
Eind jaren 80 werd meer met dossiers gewerkt. In 1998 kwam een nieuwe interneringswet en werden de Psychosociale Diensten (PSD) opgericht.
Vanaf midden jaren 2000 werd risicotaxatie geïntroduceerd, maar dit ging gepaard met groeipijnen: weinig onderzoek, kritiek op individuele dossiers, maar geen fundamentele afwijzing van risicotaxatie zelf.
3 vormen van risicotaxatie
Ongestructureerde klinische methode
Gestructureerde klinische methode
Actuariële methode
1. Ongestructureerde klinische methode
De beoordelaar gebruikt geen instrument en beslist zelf:
waarop hij zich baseert
hoe hij factoren combineert
hoe hij tot een eindoordeel komt
=> Groot nadeel: subjectief en weinig betrouwbaar
2. Gestructureerde klinische methode
De beoordelaar gebruikt een instrument als leidraad:
vaste factoren die bekeken moeten worden
ruimte voor professionele interpretatie
richtlijnen voor het formuleren van een oordeel
Voorbeelden:
HCR-20 (geweldsrisico)
SAPROF (beschermende factoren)
FAM (forensische analyse)
=> Combinatie van wetenschap + klinisch oordeel
3. Actuariële methode
De beoordelaar gebruikt een instrument dat:
vaste factoren bevat
een vaste rekenmethode heeft
leidt tot een statistische kans (percentage)
Voorbeelden:
VRAG
PCL-R
Static-99
=> Resultaat = kans op recidive gebaseerd op vergelijkbare groepen (normgroep)
Verschillen tussen de methoden
De drie vormen verschillen in:
welke factoren gebruikt worden
hoe deze gecombineerd worden
hoe het eindoordeel wordt uitgedrukt
Accuraatheid van voorspellen
Voorspellen binnen de forensische psychologie is nooit volledig exact. We kunnen dus niet met zekerheid zeggen of iemand opnieuw geweld zal plegen, maar we kunnen wel een inschatting van het risico maken. Om te kijken hoe goed zo’n inschatting werkt, gebruikt men vaak de AUC-waarde (Area Under the Curve). Dat is een maat die aangeeft hoe goed een instrument onderscheid kan maken tussen mensen die wél en mensen die niet opnieuw gewelddadig gedrag zullen stellen.
Een AUC-waarde van 0.50 betekent dat het instrument niet beter voorspelt dan toeval. Bij een waarde rond 0.70 spreken we van een redelijk goede voorspelling, en vanaf 0.80 wordt de voorspelling als sterk beschouwd.
Daarnaast spelen ook de zogenaamde base rates een belangrijke rol. Dat zijn de basisfrequenties waarmee bepaald gedrag voorkomt in de realiteit. Als geweld bijvoorbeeld relatief zeldzaam is, wordt het automatisch moeilijker om correct te voorspellen wie wel of niet gewelddadig zal worden. Daardoor blijven voorspellingen altijd een kansinschatting en geen zekerheid.
Indeling van diagnostiek
1. Risicotaxatie van geweld
2. Risicotaxatie van beschermende factoren
3. Risicotaxatie van partnergeweld
4. Risicotaxatie van seksueel geweld
5. Intelligentiediagnostiek
1. Risicotaxatie van geweld
= probeert men in te schatten hoe groot de kans is dat iemand in de toekomst gewelddadig gedrag zal stellen.
HCR-20, dat kijkt naar drie domeinen:
het verleden (historische factoren),
het huidige functioneren (klinische factoren) en
de toekomst (risicomanagement).
=> Binnen die analyse wordt ook rekening gehouden met verschillende soorten psychische problemen.
AS I stoornissen, zoals psychoses of stemmingsstoornissen, waarbij iemand tijdelijk de controle over zijn denken of emoties kan verliezen.
AS II stoornissen belangrijk, zoals persoonlijkheidsstoornissen.
Bij mannen zien we vaker direct fysiek geweld,
terwijl geweld bij vrouwen vaker indirect of relationeel is, zoals manipulatie, sociale uitsluiting of psychologische druk.
=> HCR-20, breed kijkt naar gedrag en context, en niet alleen naar zichtbare vormen van agressie.
Daarnaast wordt ook de VRAG gebruikt, een actuariëel instrument dat op basis van vaste historische factoren en statistische gegevens een kans op gewelddadig herval berekent. In tegenstelling tot de HCR-20, waar ruimte is voor klinisch oordeel, geeft de VRAG een meer objectieve, cijfermatige inschatting van het risico.
2. Risicotaxatie van beschermende factoren
= niet enkel geweld kijken, maar ook naar wat iemand juist beschermt tegen herval. Deze beschermende factoren helpen om gedrag positief te beïnvloeden en het risico te verkleinen.
Denk bijvoorbeeld aan sociale steun (zoals familie of vrienden die iemand ondersteunen), motivatie om te veranderen, en goede copingvaardigheden (de manier waarop iemand omgaat met stress en problemen).
=> SAPROF. Dit helpt om niet enkel te focussen op wat fout kan gaan, maar ook op wat iemand sterker maakt en kan helpen bij een succesvolle re-integratie.
3. Risicotaxatie van partnergeweld
= wordt nagegaan hoe groot de kans is dat iemand (opnieuw) geweld zal gebruiken binnen een intieme relatie. Dit type geweld verschilt van algemeen geweld omdat het zich afspeelt binnen een emotionele en vaak langdurige relatie, waarin afhankelijkheid, jaloezie, controle en conflicten een belangrijke rol spelen. Daarom is het belangrijk om niet alleen naar het gedrag van de dader te kijken, maar ook naar de relationele dynamiek tussen beide partners.
Om dit systematisch te beoordelen, gebruikt men specifieke instrumenten zoals de SARA (Spousal Assault Risk Assessment)
Dit is een gestructureerd klinisch instrument dat hulpverleners helpt om belangrijke risicofactoren in kaart te brengen, zoals
eerdere geweldsincidenten,
bedreigingen,
controle- of jaloeziegedrag,
middelengebruik en
problemen in de relatie.
=> De SARA kijkt dus zowel naar het verleden als naar de huidige situatie en mogelijke toekomstige risico’s.
Bij partnergeweld is het ook belangrijk om aandacht te hebben voor patronen: geweld komt vaak niet éénmalig voor, maar ontwikkelt zich in een cyclus van spanning, escalatie en (tijdelijke) verzoening.
Daarnaast kan het geweld verschillende vormen aannemen, zoals
fysiek,
psychologisch,
seksueel of
economisch geweld.
4. Risicotaxatie van seksueel geweld
= Deze instrumenten zijn specifiek ontwikkeld om in te schatten hoe groot de kans is dat iemand opnieuw een seksueel delict zal plegen.
wordt gekeken naar seksuele deviantie, wat betekent dat iemand afwijkende of problematische seksuele interesses kan hebben(verliefd op auto, exhibitionisme, voyeurisme, seks met objecten.)…
wordt het recidiverisico ingeschat, dus de kans dat iemand opnieuw in de fout zal gaan.
De Static-99 doet dit op basis van vaste factoren uit het verleden, zoals eerdere veroordelingen, leeftijd en relatiegeschiedenis. Op basis van die informatie wordt een risicoscore berekend, die aangeeft tot welke risicogroep iemand behoort.
De SORAG (Sex Offender Risk Appraisal Guide) is een actuariëel risicotaxatie-instrument dat op basis van vaste, historische factoren zoals eerdere feiten, persoonlijkheidskenmerken en levensgeschiedenis een statistische inschatting maakt van de kans dat iemand in de toekomst opnieuw gewelddadig gedrag zal stellen, inclusief maar niet beperkt tot seksueel geweld.
Risicotaxatie van psychopathologie en persoonlijkheid
= spelen psychopathologie en persoonlijkheidskenmerken een belangrijke rol als onderliggende risicofactoren voor gewelddadig gedrag. Bepaalde psychische stoornissen (zoals impulscontroleproblemen, middelenmisbruik of ernstige stemmingsstoornissen) en vooral persoonlijkheidsstoornissen kunnen het risico op grensoverschrijdend gedrag verhogen.
Kenmerken zoals
gebrek aan empathie,
manipulatief gedrag,
impulsiviteit en
normoverschrijding komen hierbij vaak terug en maken dat iemand moeilijker rekening houdt met de gevolgen van zijn gedrag.
PCL-R. Deze checklist meet de mate van psychopathie aan de hand van verschillende persoonlijkheids- en gedragskenmerken, zoals
oppervlakkige charme,
gebrek aan schuldgevoel,
impulsiviteit en
antisociaal gedrag.
De PCL-R geeft dus geen directe voorspelling van geweld, maar helpt om een belangrijke risicofactor te identificeren die vaak samenhangt met een verhoogde kans op herval en gewelddadig gedrag.
6. Intelligentiediagnostiek
= helpt om zicht te krijgen op de cognitieve mogelijkheden van een persoon en kan mee richting geven aan beslissingen rond begeleiding, behandeling en in sommige gevallen ook toerekeningsvatbaarheid.
WAIS-IV-NL. Deze test geeft een uitgebreid en gedifferentieerd beeld van intelligentie aan de hand van vier belangrijke indexen.
WAIS-IV-NL
verbaal begrip, waarbij gekeken wordt naar taalvaardigheid, woordenschat en het vermogen om te redeneren met woorden.
het perceptueel redeneren, wat inzicht geeft in visueel-ruimtelijk denken en probleemoplossend vermogen zonder taal.
het werkgeheugen gemeten: dit gaat over hoe goed iemand informatie kan vasthouden en ermee kan werken op korte termijn.
de verwerkingssnelheid, die aangeeft hoe snel iemand eenvoudige informatie kan verwerken en taken kan uitvoeren.
=> Totale IQ
Zo kan iemand bijvoorbeeld sterk zijn in taal, maar moeite hebben met snelheid of concentratie. Dit is essentieel in een forensische context, omdat het helpt om gedrag beter te begrijpen en begeleiding af te stemmen op het niveau van de persoon.
Raven Progressive Matrices, een cultuurarme en non-verbale test. Deze meet vooral het vermogen om patronen te herkennen en logisch te redeneren, zonder dat taal een grote rol speelt. Dit maakt de test bijzonder bruikbaar bij personen met een andere taalachtergrond of beperkte taalvaardigheden.
Van de module!