Van Indo-Europees tot straattaal

• newEditor
• Nederlands
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 6

Van Indo-Europees tot straattaal

Startopdracht

Beantwoord voor jezelf:

Welke talen en dialecten spreek je thuis?

Waarin onderscheiden deze talen en dialecten zich van het Nederlands dat je op school leert?

Waarom gaat het leren van de ene taal makkelijker dan van een andere?

Leerdoelen module

• Ik kan beschrijven op welke manier het Nederlands uit het Indo-Europees is ontstaan. Ik kan hierbij de verschillende fasen benoemen, dateren en beschrijven.

• Ik kan uitleggen wat we met taalverwantschap bedoelen en op welke manier taalkundigen hebben vastgesteld of talen familie van elkaar zijn.

• Ik kan uitleggen welke factoren van invloed zijn op taal en hoe die bijdragen aan taalvariatie.

• Ik kan uitleggen wat er met de begrippen taalnorm, taalgevoel en taalwerkelijkheid wordt bedoeld.

• Ik kan een klein taalkundig onderzoek uitvoeren.

1 Waar de Nederlandse taal vandaan komt

1.1 Indo-Europees

Taalfamilies

Vergelijk:

Fa: J'ai un chien.

Du: Ich habe einen Hund.

Ne: Ik heb een hond.

Het Nederlands lijkt meer op het Duits dan op het Frans, ze behoren namelijk tot dezelfde taalfamilie van Germaanse talen, wat betekent dat ze uit dezelfde taal zijn ontstaan: het Germaans.

Taalfamilies

Toch is het niet zo dat het Frans en het Nederlands geen familie van elkaar zijn. Het Frans behoort net als bijvoorbeeld het Spaans en het Italiaans tot de Romaanse talen.

De Germaanse talen en de Romaanse talen hebben een gemeenschappelijke voorouder: het Indo-Europees.

Wat is Indo-Europees?

Het Indo-Europees werd ongeveer 3000 jaar voor Christus gesproken en de meeste talen in Europa zijn uit dit Indo-Europees ontstaan (bijv. Latijn, Germaans, Grieks, Slavisch).

We noemen het Indo-Europees ook wel de oertaal of de prototaal: de taal van waaruit andere talen zich hebben ontwikkeld.

Verspreiding over Europa

De Indo-Europese talen zijn waarschijnlijk ontstaan in het steppengebied ten noorden van de Zwarte Zee.

Door migratie verspreidde het Indo-Europees zich over Europa. Door de vermenging met de oorspronkelijke talen ontstonden er verschillende varianten van het Indo-Europees, een soort 'accenten'. Zo ontstonden verschillende takken, zoals het Germaans en het Slavisch.

Centrale woordenschat

Het Nederlands kent nog steeds woorden die uit het Indo-Europees stammen: de zogenaamde erfwoorden.

De erfwoorden behoren tot de centrale woordenschat: woorden voor alledaagse zaken en die stammen uit een tijd dat de maatschappij nog heel eenvoudig was. Denk aan woorden als vader, moeder, broer, zus, zon, maan, dag, jaar, arm, neus, oog, wind, regen, ...

Gereconstrueerde taal

Het Indo-Europees is nooit opgeschreven, maar dankzij reconstructie is er veel over de taal bekend.

Kenmerken Indo-Europees:

-veel medeklinkers

-twee klinkers: e en o

-klemtoon kon op iedere lettergreep van een woord liggen

Door reconstructie komen we ook iets te weten over de cultuur van de Indo-Europeanen. Het blijkt dat zij geen woord kenden voor stad. Wat zegt dit over hun cultuur?

Het Indo-Europees bevat wel woorden voor zaaien, ploegen, koeien en schapen. Wat zegt dit over hun cultuur?

Erfwoorden en centrale woordenschat

In het Nederlands bestaan nog steeds allerlei woorden die te herleiden zijn tot de periode van het Indo-Europees: de zogenaamde erfwoorden. Denk hierbij aan woorden als vader, moeder, broer, zuster, zoon, dochter en ook de namen voor lichaamsdelen (arm, neus, oog, oor), weersverschijnselen (regen, sneeuw, wind), hemellichamen (maan, zon, ster) en tijd (dag, maand, nacht).

De woorden die teruggaan op het Indo-Europees behoren tot de zogenoemde centrale woordenschat: het zijn woorden voor alledaagse, voor alle tijden en plaatsen geldende belevingswereld van de mens. De woorden stammen uit een tijd waarin de maatschappij nog heel eenvoudig was (nog geen steden, schrift of wetenschap).

Stamboomtheorie Schleicher

In 1850 publiceerde August Schleicher, een taalkundige, de stamboomtheorie -> bepaalde talen lijken meer op elkaar dan andere.

Door verschillende talen met elkaar te vergelijken zou je uitspraken kunnen doen over de herkomst van talen.

Leg aan de hand van de reconstructie op pagina 6 in de reader uit waarom het Nederlands lijkt op het Deens dan op het Frans.

Werk de leerdoelen uit

1.2 Germaanse talen

De Germaanse stam

Het Germaans is een van de takken van het Indo-Europees. Hieruit zijn onder andere Duits en Nederlands ontstaan. Duits en Nederlands noemen we daarom verwante talen. Ook het Noors, Zweeds, Deens, IJslands, Engels en Fries behoren tot de Germaanse taalfamilie.

Het Duits en Nederlands lijken dus zoveel op elkaar doordat ze tot dezelfde taalfamilie behoren. Het Duits en het Nederlands zijn Germaanse talen.

Het Frans lijkt niet op het Duits en Nederlands, omdat het tot een heel

andere taalfamilie behoort. Het Frans is net als het Spaans, het

Portugees, het Italiaans en het Roemeens, een Romaanse taal.

Van Indo-Europees naar Germaans

Over het ontstaan van het Germaans wordt

verschillend gedacht, maar wel is duidelijk

dat het rond 1000 voor Christus uit het

Indo-Europees is ontstaan. Onder andere

de telwoorden zijn nog duidelijk herkenbaar.

Het Germaans viel rond 200 na Chr. uiteen in het

Noordgermaans, het Oostgermaans en het

Westgermaans, waarvan de Westgermaanse talen

de grootste groep vormen (Nederlands, Fries, Duits, Engels)

Gotisch

Het Gotisch is een uitgestorven Oostgermaanse taal, de enige taal uit deze tak waarover redelijk veel bekend is. De Gotische Bijbelvertaling van bisschop Wulfila heeft hierin een belangrijke rol gespeeld. Er bestond nog geen Gotisch alfabet. Wulfila was de eerste die de Gotische taal op ging schrijven; hij ontwierp dus een alfabet. De Gotische Bijbelvertaling is van groot belang geweest voor de taalwetenschap.

Atta unsar þu in himinam,                            Onze Vader die in de hemelen zijt,
weihnai namo þein.                                        uw naam worde geheiligd.

Runen

Op een aantal plaatsen in Europa zijn langere en kortere teksten gevonden die geschreven zijn in het zogenaamde runenschrift, een oud Germaans alfabet dat werd gebruikt vóór het Latijnse alfabet (rond 800 n. Chr.). Het runenschrift kwam voor in Noord-Europa, Scandinavië, Groot-Brittannië en IJsland. De tekens zijn hoekig en recht, waardoor ze makkelijk ergens ingekrast konden worden. Hoewel het schrift grotendeels verloren is gegaan, wordt zelfs vandaag de dag nog teruggegrepen naar deze oude letters.

Opdracht:

Bekijk het runenschrift op blz. 9 van de reader en

schrijf je eigen naam in runentekens.

Van Indo-Europees naar Germaans

Welke taalveranderingen traden op?

• vermindering van het grote aantal medeklinkers

• systematische klankverschuiving van een reeks Indo-Europese medeklinkers

p -> f voet: *péd -> fótus

t -> th

k -> ch

b -> p

d -> t tien: *dém -> taihun

g -> k

Werk de leerdoelen uit

1.3 Nederlands

1.3.1 Oudnederlands (700-1150)

Het is onduidelijk wanneer het Westgermaans exact overging in het Nederlands, aangenomen wordt dat dit rond 700 n. Chr. was -> de taal die in onze gewesten gesproken werd toonde toen zoveel eigen kenmerken, dat we van een nieuwe taal kunnen spreken: het Oudnederlands.

Oudnederlands (700-1150)

In de tijd van het Oud- en Middelnederlands bestonden er uitsluitend dialecten: het Nederlands verschilde per gebied en zelfs per stad.

Het Nederlands is in die tijd vooral een spreektaal, geen schrijftaal. Geschreven woorden in het Nederlands duiken maar heel soms op. Vaak zijn het losse woorden in een verder Latijnse tekst.

Oudnederlands (700-1150)

In de periode van het Oudnederlands traden veel taalveranderingen op,

met name door de invloed die de dialecten in de Lage Landen op elkaar

uitoefenden en door contacten met het Latijn en Frans.

Met name het Latijn was een belangrijke bron voor nieuwe woorden, het was namelijk de taal van de kerk en van het recht en de administratie. Woorden die we in deze periode uit het Latijn hebben geleend zijn bijvoorbeeld bisschop, non, basiliek, altaar, kroon, kruis, orgel, communie, offeren, preek, vieren en zegenen.

Uit de periode van het Oudnederlands zijn niet meer dan enkele kleine schriftelijke resten bewaard gebleven. Als er geschreven moest worden, gebeurde dat doorgaans in het Latijn. Er bestond wel een literatuur in de volkstalen, maar die werd mondeling overgeleverd -> rijmende poëzie.

Oudste Nederlandse tekst

'Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic anda thu, wat unbidan we nu?'

Dit is een van de bekendste zinnen uit de Nederlandse taal- en literatuurgeschiedenis. Het betekent: 'Alle vogels zijn al aan het nestelen, behalve ik en jij. Waar wachten we nog op?'

Het zijn regels uit een middeleeuws liefdesliedje.

We weten dat ze rond 1075 zijn opgeschreven, maar het is niet zeker wie de schrijver is en welk dialect hij gebruikt. Het meest waarschijnlijk is dat het om een monnik uit Vlaanderen gaat.

Hebban olla vogala nestas in een nieuw jasje...

Hebban olla vogala lijkt kenmerken te vertonen van zowel het Oudnederlands als het Oudengels. Leg uit waarom het taalkundig gezien lastiger is om onderscheid te maken tussen het Oudnederlands en het Oudengels dan tussen het Nederlands en het Engels.

Oudnederlands (700-1150)

Kenmerken:

• Het Oudnederlands had klinkerkleuring, dat wil zeggen: het had nog volle klinkers in onbeklemtoonde lettergrepen, zoals in vogala.

• De uitgang -a van vogala is een naamvalsuitgang. Met naamvallen kan in een taal worden aangegeven welke functie een woord in de zin heeft. Aan de -a konden ‘Oudnederlanders’ zien dat volgala een nominatiefvorm was en dus het onderwerp van de zin.

• Voor ontkennende zinnen gebruikte het Oudnederlands meestal het partikel en of ne voor het werkwoord. Omdat dit kleine woordje tot onduidelijkheid kon leiden, werd soms ook een ander ontkennend woord toegevoegd: de tweedelige ontkenning.

1.3.2 Middelnederlands (1150 - 1550)

Er was in de middeleeuwen nog geen sprake van een eenheidstaal zoals het huidige ABN. Elke schrijver schreef in zijn eigen dialect.

Men gebruikte de term Diets (diet=volk) als overkoepelende term voor de verschillende dialecten die men in de Nederlanden sprak. De wetenschappelijke benaming is Middelnederlands.

Middelnederlands (1150 - 1550)

Geleidelijk verdrong het Frans het Latijn als ambtelijke taal. Frans werd de officiële regeringstaal.

Ook het Nederlands werd steeds belangrijker -> door groei van de burgerij in de steden (kende geen vreemde talen) en economische groei werd het noodzakelijk zaken schriftelijk vast te leggen. Deze werden in het Nederlands vastgelegd.

Middelnederlands (1150 - 1550)

V.a. 1200 ontwikkelde zich een Nederlandstalige literatuur

-> bewerkingen van anderstalige voorbeelden (ridderromans

uit het Frans, encyclopedie uit het Latijn, mystieke werken

uit het Duits).

Er ontstonden schrijfcentra waar klerken ambtelijke en literair werken overschreven. Deze teksten hadden prestige en uitstraling. De klerken deden hun best om de teksten zo begrijpelijk mogelijk te schrijven, voor een breed publiek. De middeleeuwse spreektaal kende grote regionale verschillen, maar de schrijftaal had in die tijd dus al bovenregionale kenmerken.

Boekdrukkunst

Omstreeks 1450: boekdrukkunst

Vanaf ong. 1500 werden boeken in grotere oplagen gedrukt en verspreid -> gebruik van een bovenregionale taal werd hierdoor bevorderd -> drukkers wilden een zo groot mogelijk publiek bereiken

Middelnederlands (1150 - 1550)

Kenmerken:

• Omdat er nog gen Nederlandse eenheidstaal is, is de taal in Middelnederlandse teksten vaak sterk regionaal gekleurd, bijvoorbeeld door het Vlaamse, Brabantse of Hollandse dialect van de auteur.

• Zonder eenheidstaal geen eenheidsspelling. In het Middelnederlands worden dezelfde woorden vaak uiteenlopend gespeld.

• Het Middelnederlands heeft de naamvallen uit het Oudnederlands bewaard.

1.3.3 Nieuwnederlands (1550 - 1900)

16e/17e eeuw: mobiliteit van de bevolking nam toe en er werden steeds meer Nederlandstalige boeken gedrukt.

De behoefte aan een geschreven standaardtaal nam toe, zodat mensen uit het Nederlandstalige gebied makkelijker met elkaar konden communiceren. In deze periode werd de grondslag gelegd voor wat bedoelen als we het over hét Nederlands hebben.

V.a. begin 16e eeuw Bijbel in begrijpelijk Nederlands -> woord Gods zo ruim mogelijk verspreiden

Nieuwnederlands (1550 - 1900)

Amsterdam was het nationale en internationale centrum van boekproductie en nieuwsvoorziening. Nederlandstalige kranten dienden als voorbeeld voor andere landen. In de 17e eeuw werden er in Nederland meer boeken gedrukt dan in de hele rest van de wereld bij elkaar.

De standaardtaal bleef vooral een geschreven vorm. In de gesproken vorm gold de beschaafde vorm van de ontwikkelde burgers in Holland als norm, maar in de praktijk bleef men vooral in het eigen dialect spreken. De gesproken taal varieerde dus per streek, stad en sociale klasse.

Nieuwnederlands (1550 - 1900)

In de 18e eeuw werd het Nederlands steeds verder gereglementeerd -> had ook effect op de gesproken taal: er ontwikkelde zich een verzorgde spreektaal die zich richtte op de schrijftaal -> onderwijs speelde hier een belangrijke rol in.

1801-1806: eerste Nederlandse schoolwetten -> Nederlandse taal als basisvak in het curriculum van de lagere school opgenomen (lezen, schrijven, grammatica, spreken) -> leerlingen leerden wat de beschaafde uitspraak was en wat de regels van de standaardtaal waren.

Kenmerken Nieuwnederlands

• De naamvalsuitgangen slijten af in de gesproken taal. In plaats daarvan voorzetsels gebruikt, bijvoorbeeld voor of aan om een meewerkend voorwerp aan te geven. De plaats van de woorden in de zin wordt nu belangrijker om hun functie aan te duiden en de woordvolgorde wordt vaster.

• Het ontkennende partikel en of ne, dat in het Middelnederlands werd gecombineerd met een tweede negatief element als niet, niemand of geen, verdwijnt. In het Nieuwnederlands neemt dat tweede negatieve element de ontkennende functie helemaal over: Ik heb niemand gezien.

• Er voltrok zich bij de overgang van het Middelnederlands naar het Nieuwnederlands een algemene klankverandering: de stomme -e slijt verder af en verdwijnt soms zelfs -> strate wordt straat + het ontstaan van de tweeklanken (in plaats van een verlengde korte klank) -> huus wordt huis, tuun wordt tuin, wief wordt wijf.

1.3.4 Modernnederlands (1900 - heden)

De kloof tussen de gesproken en de geschreven taal werd steeds groter. Eind 19e eeuw kwam er een beweging op gang om die kloof te dichten -> in het taalonderwijs zou niet langer de schrijftaal, maar de beschaafde spreektaal als norm gehanteerd moeten worden

Eerste helft 20e eeuw: schrijftaal sloot steeds meer aan bij de spreektaal, er was een strakke norm voor de standaardtaal -> door het onderwijs gingen ook steeds meer mensen die norm halen -> gemiddelde opleidingsniveau bevolking werd steeds hoger

Tweede helft 20e eeuw: via radio en televisie kwam de standaardtaal de huiskamer binnen -> een steeds grotere laag van de bevolking ging het ABN gebruiken

Modernnederlands (1900 - heden)

Naast de standaardtaal bleven ook de dialecten bestaan. Wel nam het aantal dialect-sprekende mensen enorm af -> ouders geven het dialect niet meer automatisch door aan hun kinderen. Limburg en Friesland vormen hier een uitzondering op.

In de laatste decennia van de twintigste eeuw vond een revival van de dialecten en stadstalen plaats: radio- en tv-uitzendingen in het dialect + boeken in het dialect.

Ook zangers en popgroepen: Normaal uit de Achterhoek,

Skik, en Mooi Wark uit Drenthe. Door deze ‘dialectrenaissance’

gaan echter niet méér mensen dialect spreken –> dialectverlies

blijft doorgaan.

Taalvariëteit in het Nederlands

Het zal je vast weleens opgevallen zijn: mensen spreken verschillend in verschillende delen van Nederland. Een iets andere klank, een uitdrukking, een woord: verschil kan er op allerlei niveaus zijn.

Taalkundigen doen al lange tijd onderzoek naar de grenzen tussen lokale varianten van de standaardtaal. Wat blijkt: in het Nederlands lopen de verschillende variëteiten heel geleidelijk in elkaar over.

Modernnederlands (1900 - heden)

Vanaf jaren 60: ontstaan groepstalen (door emancipatie, leerplicht, dienstplicht) -> kenmerk: eigen, deels vluchtige en modegevoelige, woordenschat

Aantal immigranten nam toe -> er ontstonden nieuwe varianten van het Nederlands -> etnisch Nederlands: het Nederlands zoals gesproken door mensen met een andere etnische achtergrond en een andere of tweede moedertaal -> sommige kenmerken ook overgenomen in de straattaal

In de 21e eeuw is de Randstad voor de standaardtaal niet langer alléén normgevend: er ontwikkelen zich verschillende taalcentra -> veel variatie en creativiteit in spelling en woordgebruik, met name op sociale media

Kenmerken Modernnederlands

• De naamvallen zijn definitief opgeruimd en het woordgeslacht is vereenvoudigd: het lidwoord kent nog twee vormen de en het.

• ·Regelmatige vormen die al langere tijd in de spreektaal gewoon waren, werden ook in de schrijftaal geaccepteerd: je mag is inmiddels helemaal geaccepteerd, je zal (i.p.v. je zult) en je kan (i.p.v. je kunt) geldt in Nederland als informeel en is nog niet door iedereen geaccepteerd. Ook is de onregelmatige vorm je wilt aangepast aan de rest van het werkwoord: ik wil, hij wil en dus ook jij wil.

• Het taalgebruik is informeler geworden en allerlei taalverschijnselen die voorheen werden veroordeeld omdat ze door de lagere sociale klassen gebruikt werden, worden algemener geaccepteerd: hun hebben.

Werk de leerdoelen uit

2 Sociale taal

2.1 Taal en klasse

De gemiddelde advocaat praat anders dan je klasgenoot en toch praten ze beiden Nederlands. Veel verschillen in taalgebruik hangen samen met sociale of culturele verschillen. De advocaat en je klasgenoot spreken een ander sociolect.

Sociolect: taalvariant die past bij de sociale groep waarbij iemand hoort en hangt af van verschillende factoren, waaronder klasse, leeftijd en gender.

Sociolinguïstiek: de taalkundige discipline die zich bezighoudt

met culturele taalverschillen

Taal en klasse

Ook in Nederland worden bepaalde taalvarianten vaak geassocieerd met verschillende sociale klassen.

Klasse: de optelsom van iemands opleiding, baan en inkomen -> ‘dure, moeilijke taal’ wordt vaak geassocieerd met universitair opgeleiden en ‘platte, simpele taal’ met mensen die weinig of geen opleiding hebben gehad

Het is echter lastig te bepalen of zulke verschillen, als ze al werkelijk bestaan, voortkomen uit klassenverschillen of dat ze door andere factoren worden beïnvloed. Taalgebruikers nemen doorgaans (onbewust of bewust) de taal over van de mensen in hun omgeving.

De Kennis van Nu in de klas | Schooltv

2.2 Taal en leeftijd

Een andere belangrijke factor die kan leiden tot taalverschillen, is leeftijd. Jouw taalgebruik is vast anders dan dat van je ouders en zij zullen ook niet altijd meteen begrijpen wat je bedoelt.

Het bestaan van jongerentalen komt voort uit de behoefte van jongeren om bij een bepaalde groep te horen.

Jongerentalen kunnen aanwijzingen opleveren over de taal van de toekomst, vooral over de grammaticale aspecten -> het verdwijnen van het onderscheid tussen de de- en het-woorden: ‘de boek’ en ‘de meisje’ -> grote kans dat het onderscheid tussen de lidwoorden ‘de’ en ‘het’ ook in het algemene Nederlands van de toekomst langzaam zal verdwijnen.

Taal en leeftijd

Er is geen verband tussen het gebruiken van jongerentaal en de beheersing van de Nederlandse taal.

Jongerentaal is niet iets van de laatste jaren: ouderen gebruikten in hun jeugd ook al andere woorden dan hun ouders. Jongerentaal is wel aan verandering onderhevig. Wat jouw ouders vroeger onwijs gaaf noemden, noem jij waarschijnlijk vet of kapot chill.

Veel onderzochte jongerentaal is straattaal.

Taal en leeftijd

Straattaal: mengtaal, Nederlands vormt de basis, maar de taal is doorspekt met woorden en uitdrukkingen uit andere talen: dope (tof), doekoe (geld).

Nederlandse woorden krijgen vaak een nieuwe betekenis -> veel woorden die in Standaardnederlands negatief zijn, krijgen in straattaal een positieve lading

-het concert was gruwelijk

-dat feest was ziek

-de les was kapot goed

Taalwetenschappelijk onderzoek laat zien dat straattaal een

heel rijke taal is en dat jongeren die het gebruiken vaak erg

taalvaardig zijn.

Opdracht: gedicht in straattaal

• maak tweetallen

• zoek een gedicht uit paragraaf 6.2.1

• herschrijf het gedicht in straattaal

• draag het gedicht voor

2.3 Taal en gender

Mannen praten anders dan vrouwen. Dat heeft te maken biologische

verschillen tussen mannen en vrouwen. Zo spreken mannen en vrouwen

op verschillende toonhoogtes vanwege de verschillen in hun stembanden

en borstkas. De vraag die in de sociolinguïstiek echter belangrijker is, is

of er ook een verband bestaat tussen taal en gender.

Onderzoek toont aan dat het lastig is om algemene conclusies te trekken over taalverschillen tussen mannen en vrouwen:

-veel individuele verschillen

-taalgebruik hangt sterk af van de cultuur en de situatie waarin iemand zich bevindt

-er wordt geen rekening gehouden met andere sociale factoren als afkomst, leeftijd en status

2.4 Taal en sociale situatie

Ook binnen sociale groepen bestaan taalverschillen.

Idiolect: persoonlijk taalgebruik dat per individu verschilt

Ook kan je taalstijl afhangen van de sociale situatie waarin je je bevindt. Op een feestje met je vrienden praat je waarschijnlijk anders dan wanneer je een gesprek hebt met je huisarts. Afhankelijk van de situatie, gebruik je een bepaald register.

Register: taalstijl

Werk de leerdoelen uit

Taalkundig onderzoekje

Eindopdracht

Taalnorm, taalwerkelijkheid, taalgevoel

Wat zegt je gevoel?

1

Mijn docent wil dat ik de toets morgen maak.

2

Mijn docent wilt dat ik de toets morgen maak.

Wat zegt je gevoel?

1

Hoe vond jij het boek wat we bij Nederlands gelezen hebben?

2

Hoe vond jij het boek dat we bij Nederlands gelezen hebben?

Taalgevoel, taalnorm, taalwerkelijkheid

Lees de tekst op bladzijde 25 van de reader en beantwoord

de bijbehorende vragen.

Toekomstverwachting

Learning objective

Werk de leerdoelen uit

Eindopdracht

Learning objective