Hoorcollege 2 - De Rechtsstaat

• newEditor
• Professionele identiteit
• HBO
• Studiejaar 1

hoorcollege 2: De Rechtsstaat

PI1b - Professionele identiteit 1b

Pabo Hogeschool Leiden

docent: Ronald Stroo 

AFSPRAKEN:

- mobiel in daarvoor bestemde plastic kisten

- enkel notitieblok en pen op uitklaptafeltje

Van wie is deze tekst?

stap 1

Weet je nog vanuit eerste hoorcollege?

Stap 1 - Verras

Wat zie je hier? Bespreek dit kort met je buurman of buurvrouw.

Type I: vier levenssferen

• De privésfeer: het thuis zijn en de intimiteit -> gezin, familie, vrienden, relatie, liefde

• De private sfeer: het werkende bestaan en consumeren -> werken, winkelen, zaken doen, collega's, klanten, cliënten

• De publieke sfeer: maatschappelijk actieve burger -> gemeente, OV, bibliotheek, vereniging, vrijwilligerswerk, ...

• De politieke sfeer: collectief sturing bepalen en/of geven -> bestuur, wetten, bureaucratie, algemeen belang, rechtspraak, ...

stap 2

Welke rol speelt de Tweede Kamer binnen de parlementaire democratie?

A

het uitvoeren van wetten

B

het aansturen van het kabinet

C

Burgers beschermen tegen de willekeur van de overheid.

D

het controleren van de regering en het maken van wetten

Waarom is de scheiding der machten belangrijk in een rechtsstaat?

A

zodat de regering sneller kan beslissen

B

om machtsmisbruik te voorkomen

C

zodat één persoon alle macht heeft

D

oké wetten makkelijker te veranderen

Sinds wanneer zijn wij een parlementaire democratie?

A

1848

B

1648

C

1945

D

zijn we niet, we zijn een monarchie

Wie beslist welke vakken verplicht zijn op school?

A

de leerkrachten

B

de schooldirectie

C

de regering

D

de Tweede en Eerste Kamer

doelen

Je kunt aan het eind van dit college  ...

• uitleggen wat een rechtsstaat kenmerkt;

• aangeven welke instituten en beroepen hierbij een rol hebben;

• het belang van balans tussen macht - tegenmacht verklaren;

• verklaren dat onze democratie onder druk staat;

• verwoorden waarom de democratie ook voor jou persoonlijk van belang is.
  

stap 3

Wat gaan we doen?

inhoud:

• wat is een rechtsstaat?

• macht en tegenmacht

• democratie onder druk

afspraken:

• beeldschermen uit en weg

• met aandacht aanwezig / aantekeningen maken

stap 4

Johann Hari:  

- iedere 65 sec afgeleid

- 10 IQ punten lager

- concentratieboog verminderd structureel

- aantekeningen maken op papier verhoogt IQ/concentratie

Collegeverwerking

aantekeningen uitwerken in mindmaps.

Onderdeel van je portfolio!

De rechtsstaat

Wat is een rechtsstaat?

• staat waarin vrijheid, rechtszekerheid en rechtsgelijkheid heel belangrijk zijn;

• de burger geniet bescherming van zijn rechten en vrijheden;

• burgers beschermen tegen machtsmisbruik van de overheid (en medeburgers);

• macht van overheid beperkt door wetten, regels en gewoonten (bijv. vrijheid van meningsuiting).

Tegenovergestelde van een rechtsstaat

De overheid ...

• doet wat zij wil.

• houdt zich niet aan regels

• trekt bepaalde burgers voor.

• sluit mensen op in gevangenis, zonder dat daar een rechter aan te pas is geweest.

• er is sprake van willekeur

Politiestaat

Totalitaire staat

• de overheid bemoeit zich met alles en iedereen en is oppermachtig;

• burger heeft geen privacy;

• kritiek wordt genadeloos afgestraft;

• mensen verdwijnen spoorloos.

• als iemand hier iets van zegt, loopt hij zelf ook groot gevaar.

Bijv. Noord Korea. Nazi Duitsland, Stalinistische Sovjet-Unie

Bijvoorbeeld Rusland, China, Iran, Belarus

Belangrijkste onderdelen van de rechtsstaat

1. Grondrechten

2. Scheiding der machten

3. Onafhankelijke rechtspraak

4. Legaliteitsbeginsel

1. Grondrechten

• fundamentele vrijheden en grondrechten.

• in de Nederlandse grondwet opgenomen.

Voorbeelden van grondrechten:

• Vrijheid van meningsuiting

• Vrijheid van godsdienst of levensovertuiging

• Vrijheid van vereniging en vergadering

• Recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer

• Recht om leden van vertegenwoordigende organen te kiezen

• Verbod op de doodstraf

2. Scheiding der machten

• Trias Politica van Franse filosoof Montesquieu (1689-1755)

• 'De ervaring leert dat iedereen die de macht heeft, geneigd is daar misbruik van te maken'

• absolutisme en dictatuur onmogelijk maken

• checks and balances: verschillende machten
  controleren elkaar en ‘houden elkaar scherp’

1. wetgevende macht

2. uitvoerende macht

3. rechtsprekende macht

Wetgevende macht

• TAAK: wetten maken;

• volksvertegenwoordigers beslissen of een wetsvoorstel wordt aangenomen door te stemmen;
  

• parlement controleert of de uitvoerende macht zijn werk goed doet.

Uitvoerende macht

• TAAK: wetten uitvoeren;

• regering zorgt dat aangenomen wetten worden uitgevoerd;

• politiek verantwoordelijk > dagelijks bestuur van land;

• geeft leiding aan ambte-naren, militairen en politie.

Rechterlijke macht

• TAAK: recht spreken, is onafhankelijk;

• houdt iedereen zich aan de wetten? Zo niet, wat dan?

• beoordeelt of mensen straf moeten krijgen;

• geeft oordeel als burgers, bedrijven en overheid een conflict hebben.

  
  

3. Onafhankelijke rechtspraak

Rechters ...

• oordelen onafhankelijk en onpartijdig;

• mogen niet worden ontslagen als de regering het niet eens is met uitspraak;

• moeten recht spreken op basis van wetten, verdragen en jurisprudentie;

• mogen geen bijbanen of nevenfuncties hebben.

Boekentip

4. Legaliteitsbeginsel

• elk handelen van overheid moet altijd vanuit de wet

=> voorspelbaar 'gedrag' van overheid

=> rechtszekerheid van burger

• wetten niet met terugwerkende kracht toepassen

=> bijv. in strafrecht niet straffen voor handeling die nog niet verboden was op het ogenblik waarop die plaatsvond

Wat is een democratie?

• DEMOS = volk

• KRATOS = macht

• 'land waarin het volk regeert'

• 100%?

• nee, representatieve / indirecte democratie

Kenmerken van een democratie

• volkvertegenwoordiging

• vrij, eerlijke en geheime verkiezingen

• sprake van machtenscheiding

• streven naar politieke gelijkheid voor iedereen

• grondwet

• vrijheid van burgers wordt beschermd

• maatschappelijk middenveld (=> belangengroepen als vakbonden, natuur- en milieuorganisaties, patiëntenverenigingen, werkgeversverbanden)

• vrije media

Parlementaire democratie

constitutionele monarchie

iedereen vanaf 18 stemgerechtigd

constitutionele monarchie

Andere democratische stelsels ...

• Presidentieel stelsel => aparte verkiezingen voor parlement én de president; president stelt zelf regering samen; kan niet door parlement naar huis worden gestuurd; wel meerderheid in parlement nodig voor politieke besluiten ( bijv. Verenigde Staten)

• Semipresidentieel stelsel => mengvorm van parlementair en presidentieel stelsel; heeft een gekozen president; én minister-president + regering; hoeven niet van zelfde partij te zijn (bijv. Frankrijk)

Macht - Tegenmacht

• macht = vermogen beslissingen te nemen en anderen te beïnvloeden of te dwingen

• tegenmacht = krachten of instituties die de macht controleren, beperken of corrigeren om machtsmisbruik te voorkomen

• Ken je voorbeelden van 'tegenmacht'?
  

geheime verkiezing = anoniem stem uitbrengen

Voorbeelden van tegenmacht

• het parlement dat de regering controleert

• rechters die besluiten van overheden toetsen

• media die machthebbers kritisch volgen

• burgers die protesteren of stemmen

democratie =

'recht doen aan verschillen'

'beschermen van minderheden'

Kaart uit: 2020

volledige democratie

autoritair regime

Democratie is niet vanzelfsprekend

Bekijk en bespreek de kaart

Het merendeel van wereldbevolking leeft niet in een (volwaardige) democratie. Het is dus best bijzonder dat Nederland een democratie is.

Op deze kaart hebben we Nederland en Syrië uitgelicht. Door op de hotspots te klikken krijgen de studenten inzicht in de verschillen tussen deze twee landen.

Optioneel:

Je kunt aan de studenten vragen wat de kenmerken van democratische en niet-democratische landen zijn. Of bespreek wat hen opvalt aan deze kaart.

Deze kaart is opgesteld in 2020 door The Economist Intelligence Unit.

Onze democratie staat onder druk...

Nederland een 'teleurgesteld' land?

 Democratie onder druk

Spanning tussen bestuur en bevolking:

• lukt niet goed problemen op te lossen: stikstof, toeslagenaffaire, schade gaswinning Groningen, asielopvang, ...

• vertrouwen in politiek neemt af; opkomst 'one issue'-partijen

• aantal politieke partijen neemt toe

• populisme

• politici worden bedreigd

mogelijke oorzaken

1. individualisme

2. Nederlandse cultuur

3. markt is verstoord

4. informatievoorziening te weinig gecontroleerd

5. kennis en vaardigheden bevolking

   bron: David Van Reybrouck,

   Cultuurhistoricus

Zorg, leenstelsel onderwijs,

stad en regio

huisvesting

flitscontracten

elkaar begrijpen en waarderen in multiculturele samenleving

1. individualisme

.... door de ontzuiling minder denken vanuit collectief

2. Nederlandse cultuur... misschien een beetje verwend?

             

Tevreden met eigen leven

 op mondiale ranglijstjes over geluk en economie, scoort ons land hoog. 

 ‘Met mij gaat het goed, met ons gaat het slecht’, CPB april 2023

41 % vertrouwt de regering nog 

43 % de Tweede Kamer. 

Zes op de tien Nederlanders vinden dat het de verkeerde kant opgaat met het land.

3. Markt is verstoord

Bedrijven groter dan samenlevingen

Politiek heeft het steeds minder in de hand

Aandeelhouders belangrijker dan werknemers

Bedrijven groter dan samenlevingen

Politiek heeft het steeds minder in de hand

Aandeelhouders belangrijker dan werknemers

4.  Informatievoorziening te weinig gecontroleerd

• social media / fake news

• wantrouwen jegens 'traditionele' media

• journalisten worden bedreigd

• onafhankelijk nieuws ... van de staat of overlaten aan de markt

De drie maatschappelijke functies van de media

1. informatieve functie 

2. controle- of waakhondfunctie

3. socialiserende functie

Huidige medialandschap

• ongecontroleerd op inhoud en kwaliteit

• laagdrempelig

• exponentiële verspreiding

• onevenwichtige verspreiding:

•  gratis vs betaald

• eenzijdig door algoritme

Social media zorgt voor:

exponentiële verspreiding

ongecontroleerd op inhoud en kwaliteit

eenzijdig door algoritme

Verschil in betaald-niet betaald maakt verspreiding onevenwichtiger

5. Kennis en vaardigheden bevolking

• stemmen met onderbuik (emotie)

• kiezer is weinig geïnformeerd

• zwevende kiezers (van partijendemocratie naar toeschouwersdemocratie

Politiek, burgerschap en jongeren

... en nu jullie

A - “Als de meerderheid iets wil, moet de overheid dat altijd uitvoeren – ook als minderheden daaronder lijden.”

B - “Een sterke leider die snel beslissingen neemt is beter dan een traag parlement.”

C - “Niet iedereen zou stemrecht moeten hebben.”

D - “Sociale media hebben meer invloed op de democratie dan het parlement.”

E - “Veiligheid is belangrijker dan vrijheid.”

F - “De overheid mag wetten overtreden als dat in het landsbelang is.”

G - “Democratie kan prima bestaan zonder een sterke rechtsstaat"

H - “In crisistijd mag de overheid grondrechten tijdelijk negeren.”

I - “Protesteren is een essentieel onderdeel van democratie, ook als het de samenleving ontwricht.”

Bespreek in drie- of viertallen minimaal 2 van onderstaande stellingen:

'Ons land is niet meer zoals het ooit was bedoeld'

'Democratie is prachtig, maar politiek moet worden afgeschaft'

'We moeten terug naar de goede oude tijd'

'We gaan het land weer terug geven aan het volk'

'Politici zijn zakkenvullers en niet te vertrouwen'

'Die 'anderen' hebben gruwelijke plannen en bedreigen het volk'

'Grondwet en rechtsstaat zijn niet te vertrouwen'

'De elite pakt al onze pretjes af'

'Wij hebben Europa niet nodig'

'Goed nieuws is geen nieuws'

Bij wie horen deze uitspraken?

Slide tekst

Agora en

burger-schap

Mediawijs-heid

De Rechtsstaat

Antisemi-tisme & Sjoa

Onbehagen en populisme

Fascisme en autocratie