Waarnemen en observeren van gedrag

Waarnemen en observeren van gedrag

1 / 88
volgende
Slide 1: Slide
newEditorPsychologieSecundair onderwijsTechnisch secundair onderwijs

In deze les zitten 88 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Waarnemen en observeren van gedrag

Wat is waarnemen?

  1. Waarnemen: Definitie

Ieder mens kan waarnemen. Sterker nog: we kunnen niet niet waarnemen. Waarnemen is prikkels uit je omgeving opnemen via je zintuigen. Met onze zintuigen kunnen we zien, horen, ruiken, proeven en voelen en onze hersenen kunnen de prikkels die we via onze zintuigen binnenkrijgen een betekenis geven. Als de prikkels een betekenis krijgen, worden we ons ervan bewust en nemen we dus waar. 

Kijk rond je wat neem je nu waar in de klas?

Het waarnemingsproces


BESLUIT 


  • Waarnemen doe je de hele dag door.  Waarnemen is prikkels uit je omgeving opnemen via je zintuigen. Dit gebeurt meestal automatisch en niet doelgericht. 

  • Observeren is bewust en doelgericht waarnemen met een bepaald doel voor ogen.  

PRIKKELS

Dagelijks vang je duizenden signalen of prikkels op.  Het kan gaan om prikkels uit de buitenwereld (uitwendige omgeving) of uit je eigen lichaam (inwendige omgeving) 

OPDRACHT Bedenk zelf nog voorbeelden en vul hieronder aan.  

Uit de omgeving

  • je ziet Jan voetballen                  

  • De soep maakt heel zout 

  • Je ruikt een verbrande geur in de keuken

  • Iemand zegt iets tegen je 

  • ……………………………………………………………

  • ……………………………………………………………


Je eigen lichaam 

  • je hebt hoofdpijn van te lang in de zon te lopen

  • Je maag knort. 

  • Je voelt dat je moe bent.  

  • ……………………………………………………………

  • ……………………………………………………………


BESLUIT


Een prikkel is een verandering in de uitwendige of inwendige omgeving waarvoor je gevoelig bent.  

ZINTUIGEN

Je herkent ontelbare geuren en kleuren, en voelt zelf een zandkorreltje op je huid.  Het lijkt allemaal zo gemakkelijk te gaan: ogen open en de wereld vliegt naar binnen.  Maar niets is minder waar, want eigenlijk zijn miljoenen zenuwcellen constant bezig om dat te realiseren. 


Ieder zintuig is uitgerust met zintuigcellen, die de sensorische (= zintuigelijke ) informatie kunnen registreren en via sensorische zenuwbanen kunnen doorsturen naar de hersenen.  Je hersenen staan dus via de zintuigen doorlopend met de buitenwereld in contact.  

Waarnemen is niet altijd een echte kopie van de werkelijkheid. Wanneer je het over anderen hebt, beschrijf je het gedrag dat je van hen waarneemt niet altijd op een correcte manier.  Dit kan aanleiding geven tot heel wat misverstanden en fouten.  

In heel wat beroepen is het belangrijk dat je de juiste informatie over mensen gebruikt.  In sommige beroepen moet je oordelen over mensen op basis van eigen waarnemingen  of op basis van de waarnemingen die anderen hebben gedaan.  


Bedenk twee beroepssituaties die mogelijk de jouwe kunnen worden en waarin waarnemingen een belangrijke rol spelen: 

  1.  ……………………………………………………………………………………………………


  1. ……………………………………………………………………………………………………

  1. WAARNEMEN EN OBSERVEREN 

Blijkt dat je voortdurend aan het waarnemen bent.  Waarnemen gebeurt dikwijls automatisch en dus onbewust.  Soms zou je zelfs misschien liever even niet waarnemen…. Bovendien is je waarneming altijd een interpretatie (selectief en subjectief) en kunnen er dus foute communicaties en misverstanden optreden. Hoe zou je zulke fouten en misverstanden kunnen vermijden?  

Om de kans op fouten bij waarnemen (en dus interpreteren) van menselijk gedrag te beperken, moet je: 


  • meer ……………….. nemen om waar te nemen. 

  • Je zoveel mogelijk …………………………… proberen te zijn van de selectie die je maakt uit alle prikkels.  

  • De betrokken persoon in verschillende …………………………………….; en op verschillende tijdstippen waarnemen en dit gedrag dan met elkaar vergelijken (verschillende ………………………….. opzetten).  Kortom: je interpretatie zo veel mogelijk …………………………. 

Als je meer tijd neemt, wordt je waarneming nauwkeuriger. 

Als je bewust waarneemt, wordt je waarneming doelgerichter. 

Als je verschillende interpretaties toetst, wordt je waarneming objectiever.  


Als je al deze aspecten in acht neemt, gaat het waarnemen in de richting van observeren.  

2.1 BEÏNVLOEDENDE FACTOREN VAN WAARNEMEN 

We nemen voortdurend informatie uit onze omgeving waar met onze zintuigen. Maar wat we uiteindelijk waarnemen, wordt niet alleen bepaald door onze zintuigen. Onze waarneming wordt beïnvloed door factoren vanuit onszelf en door factoren uit onze omgeving. We maken daarom een onderscheid tussen interne en externe factoren. Interne factoren kunnen fysiologisch of psychologisch zijn. Daarnaast verwerken onze hersenen de informatie die via onze zintuigen binnenkomt en geven ze er betekenis aan. Al deze factoren beïnvloeden samen hoe we informatie uit onze omgeving waarnemen en verwerken. Daarom kunnen twee mensen dezelfde situatie meemaken, maar toch iets anders waarnemen of ervaren. In dit onderdeel bekijken we hoe deze verschillende factoren onze waarneming beïnvloeden.

Soorten

  1. Interne factoren

    1. fysiologische factoren

    2. psychologische factoren

  2. Externe factoren

  3. Verwerking door de hersenen

Interne factoren: fysiologische factoren

  1. Kleurenblindheid is een afwijking in het zien van kleuren. Zo zien mensen met deze afwijking soms twee heel verschillende kleuren als eenzelfde kleur. Rood-groen-kleurenblindheid komt het meeste voor. 

  2. Vermoeidheid en slaapgebrek: speelt op twee manieren een rol bij de waarneming. 

  • het heeft een verdovende werking: je bent niet meer goed in staat alles waar te nemen. Dit is als het ware een beschermende effect; het kan je helpen om je te beperken tot de prikkels die er werkelijk toe doen. 

  • Je bent minder in staat om de prikkels die je wel gewaarwordt, goed te verwerken. Je beoordelingsvermogen en reacties veranderen. Irritatie, onrust, en dus ook je vermoeidheid nemen toe. 

  1. Alcohol: De effecten van alcohol op je gedrag worden veroorzaakt door de inwerking ervan op je hersenen. De effecten op je hersenen zijn erg afhankelijk van de hoeveelheid alcohol in je bloed. Geleidelijk aan gaat de kwaliteit van je waarneming verminderen: je ziet het gewoon allemaal niet meer zo goed. Ook je reactietijd vertraagt. 

  2. Drugs: Elke drug heeft een ander effect. Maar één ding hebben alle drugs met elkaar gemeen: ze beïnvloeden je waarneming van de werkelijkheid! 


    Er zijn nog meer gezondheids(factoren die de waarneming kunnen beïnvloeden, zoals bv. Hoge koorts of bepaalde psychische problemen (hallucinaties, wanen). 

Interne factoren: psychologische factoren

  1. Aandacht

Je hebt al geleerd dat aandacht ervoor zorgt dat je waarneming selectief is: om iets waar te nemen (en onthouden) moet je er aandacht voor hebben. Naast het feit da tje aandacht van de prikkel zelf kan komen (bijvoorbeeld door felle kleuren of beweging) kan het ook te maken hebben met: 

  • Je behoeften en noden op dat moment : Ben je al eens in de supermarkt geweest terwijl je op dat moment grote honger had? Had dat effect op wat je hebt gekocht? 

  • Je interesses en voorkeuren: vind je elke les even interessant of zijn er lessen die je helemaal niet interesseren? 

  1. Ervaringen en voorkennis


OPDRACHT 

Hoe neem je de tekst hieronder waar? Heeft deze betekenis voor jou? 


Vlgones een oznrdeeok op een Eglnese uvinretsiet maakt het niet uit in weke vloogdre de letters in een wrood saatn, het enige wat blegnaijrk is is dat de eretse en de ltaatste lteetr op de jiutse patals saatn. 

De rest van de letters mogen wllikueirg gpletaast doren en je knut vrelvogens gwoeon lezen wat er saatt. Dit komt omdat we niet elke letter op zich lezen maar hert wrood als geheel.

  1. Je verwachtingspatroon

Wat je hoopt te zien, heeft een invloed op je waarneming.


Een voorbeeld: In een experiment deden populaire en niet-populaire klasgenoten LO oefeningen. De populaire leerlingen maakte met opzet fouten en de niet-populaire leerlingen deden alles bijna foutloos. Toch hadden hun klasgenoten alleen fouten ontdekt bij de niet-populaire klasgenoten. 

  1. Emoties

Als je geëmotioneerd bent, beïnvloedt dat je waarnemingen. Die emoties kunnen al aanwezig zijn, maar ze kunnen ook worden opgeroepen door wat je waarneemt. 

Een voorbeeld: 

Je past op zaterdag op je zusje. Je bent heel moe na een week hard studeren voor een toets die je vrijdag had. Je hebt die hele week daardoor weinig geslapen. Je vindt dat je zusje die dag ook heel vervelend is. Ze irriteert je, terwijl dat normaal niet zo is. Waarschijnlijk gedraagt je zusje zich niet anders dan gewoonlijk, maar neem je haar gedrag anders waar. 

Externe factoren

1. Licht en zichtbaarheid

De hoeveelheid en de soort licht in een omgeving beïnvloeden wat we kunnen zien. In een donkere ruimte zien we minder details dan in een goed verlichte ruimte. Ook de kleur en sterkte van het licht kunnen invloed hebben op hoe we kleuren waarnemen.

Voorbeeld: Een zwarte trui kan in een donkere kamer bijna blauw lijken. In daglicht zie je duidelijk dat de trui zwart is.

2. Geluid en achtergrondgeluid

Geluiden uit onze omgeving kunnen beïnvloeden wat we horen. Wanneer er veel achtergrondgeluid is, wordt het moeilijker om één bepaald geluid of gesprek te volgen.

Voorbeeld: De leerkracht zegt iets tegen jou terwijl verschillende klasgenoten aan het praten zijn. Je hoort de stem van de leerkracht wel, maar verstaat misschien niet wat er gezegd wordt.

3. Afstand

De afstand tussen ons en een persoon of voorwerp beïnvloedt wat we kunnen waarnemen. Wanneer iets ver weg is, kunnen we minder details zien of horen.

Voorbeeld: Vanop een grote afstand herken je iemand misschien niet. Wanneer die persoon dichterbij komt, herken je hem of haar wel.

4. Achtergrond

De omgeving waarin een voorwerp zich bevindt, kan beïnvloeden hoe we het voorwerp waarnemen. Een voorwerp kan bijvoorbeeld meer of minder opvallen afhankelijk van de achtergrond.

Voorbeeld: Een witte bal valt minder op tegen een witte muur dan tegen een donkere muur.


Dit sluit ook aan bij de figuur-achtergrond: onze hersenen proberen te bepalen wat de figuur is en wat de achtergrond is.

5. Context en situatie

Ook de situatie waarin iets gebeurt heeft invloed op onze waarneming. Dezelfde persoon, hetzelfde geluid of hetzelfde voorwerp kan in een andere situatie anders worden waargenomen.

Voorbeeld: Je hoort 's nachts een geluid in je slaapkamer. Je schrikt en denkt dat er iemand in huis is. Overdag ontdek je dat het geluid afkomstig was van de verwarming.xt

6. Andere personen

Ook het gedrag van andere mensen in onze omgeving kan onze waarneming beïnvloeden. Wanneer anderen ergens sterk op reageren, kan dit onze aandacht richten op dezelfde prikkel.

Voorbeeld: Je zit in de klas en niemand lijkt aandacht te hebben voor een geluid buiten. Plots kijkt een klasgenoot naar het raam. Jij kijkt ook en merkt daardoor het geluid buiten op.

Verwerking door de hersenen

Onze hersenen verwerken wat onze zintuigen waarnemen. Ze ordenen en geven betekenis aan deze informatie. Wat we waarnemen kan beïnvloed worden door de situatie, de achtergrond, de afstand en wat we al weten of verwachten.

 In het schilderij "De katoenmarkt" van Degas kunnen we zien hoe delen van een compositie gegroepeerd worden op basis van hun kleurwaarde. Hoewel er figuren zowel op de voorgrond als op de achtergrond zijn, kunnen we zien hoe we de donkere elementen als abstracte vormen groeperen. 

Besluit

Je hersenen kunnen eenzelfde beeld op verschillende manieren interpreteren en dus waarnemen. Algemeen hebben ze de neiging om 

  • eerder een geheel waar te nemen dan lossen elementen ( = principe Gestaltpsychologie)

  • Ontbrekende elementen aan te vullen;

  • Diepteverwerking toe te voegen 

Dit kan leiden tot optische illusies of gezichtsbedrog. 


Alles wat je waarneemt is afhankelijk van de context (tijd en ruimte). 

3.WAT IS OBSERVEREN

Observeer de peuter in het filmpje

Noteer hieronder in een tiental regels wat je geobserveerd hebt. 

A)OBSERVEREN IS EEN DOELGERICHTE ACTIVITEIT

Observeren doe je niet zomaar.  Je observeert om een antwoord te geven op een vraag of op een probleem.  Je hebt telkens een doel voor ogen wanneer je observeert.  Dit betekent dat je een keuze maakt waarop je je aandacht gaat richten.  

Deze doelstelling moet je zo concreet mogelijk formuleren.  Hoe concreter de doelstelling, hoe beter je weet waarop je moet letten tijdens de observatie.  

Een observatiedoelstelling formuleer je steeds in vraagvorm. We spreken dan ook van een observatievraag.  

Een observatievraag bestaat uit de volgende 5 onderdelen: 

WIE - WAT - WANNEER - WAAR - VRAGENDE ZIN 

Wat bedoelen we met het begrip concreet?

Zijn de volgende observatievragen concreet genoeg? Verbeter indien nodig. 

  1. Wie kreeg er een opmerking van de leerkracht tijdens de lessen opvoedkunde? 

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

  1. Hoe komt het dat Gwendoline altijd het laatste woord wil? 

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

  1. Hoe reageert je oma als ze bezoek krijgt? 

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

B) OBSERVEREN MOET VALIDE GEBEUREN

Als je observeert, moet je waarnemen wat vooraf afgesproken is. Je mag dus niet tijdens de observatie zomaar iets anders gaan bekijken.

Voorbeeld:
Je spreekt af om te observeren hoe vaak een kind tijdens het spelen samenwerkt met andere kinderen. Je noteert daarom telkens wanneer het kind iets samen met een ander kind doet. Je noteert niet wanneer het kind alleen speelt of welk speelgoed het gebruikt. Je observeert dus precies wat afgesproken is.

OPDRACHT

1. Casus 1: Afspraak: Je observeert hoe vaak een kind tijdens het spelen samenwerkt met andere kinderen. Een leerling observeert het kind en noteert: "Het kind speelt met een pop, loopt naar de kast, neemt een bal, speelt even alleen en gaat daarna naast een ander kind zitten. Het kind lacht veel.”

  • Is deze observatie valide? Waarom wel/niet?

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………


  • Schrap wat niet nodig is en verbeter indien nodig. 

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

2. Casus 2: Afspraak: Je observeert hoe vaak een kind tijdens het spelen samenwerkt met andere kinderen. De leerling noteert: "Het kind speelt met een puzzel. Het heeft een rode trui aan. Daarna gaat het naar de bouwhoek. Het kind bouwt een hoge toren en zegt dat die mooi is. Daarna vraagt het aan Emma om samen te bouwen."

  • Is deze observatie valide? Waarom wel/niet?

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

  • Schrap wat niet nodig is en verbeter indien nodig. 

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………

3. Casus 3: Afspraak: Je observeert hoe vaak een kind tijdens het spelen samenwerkt met andere kinderen. De leerling noteert: "Om 10.05 uur vraagt het kind aan Emma om samen een toren te bouwen. Om 10.12 uur geeft het kind een blok aan Lucas. Om 10.18 uur bouwen het kind en Emma samen verder aan de toren."

  • Is deze observatie valide? Waarom wel/niet?

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………


  • Schrap wat niet nodig is en verbeter indien nodig. 

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

C) OBSERVEREN MOET ZO OBJECTIEF MOGELIJK GEBEUREN

Je observatie is objectief als die zoveel mogelijk de werkelijkheid benadert, als je alleen weergeeft wat je opmerkt met je zintuigen en niet wat je denkt of voelt.  

Zo kun je objectief waarnemen dat Jan een jongen is, een bril draagt, een trui aan heeft en blond haar heeft.  


Je waarneming is subjectief wanneer je je gevoelens en gedachten laat meespelen.  

Als je zegt dat Jan erg groot is, een lelijke bril draagt, een mooie trui aan heeft en lang haar heeft, zijn de woorden ‘erg’, ‘lelijk’, ‘mooi’ en ‘lang’ subjectieve begrippen.  

  1. Maak volgende zinnen objectiever 


  • Vandaag is het slecht weer. 

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………


  • De klasgenoot die ik moet observeren zit met zijn arm in het gips

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

  • Mijn broer vind ik erg saai. 

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

  1. Zijn de volgende observatiefragmenten objectief?  Duid de storende factor aan indien nodig.  

  • Natuurlijk weer Karel! Hij is er altijd bij als er gevochten wordt. 

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

  • Jef is zo passief: hij doet nooit iets uit zichzelf, neemt nooit initiatief.  Trouwens, kan hij dat wel? Hij ziet er niet zo snugger uit. 

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

  • Ik heb je al zo vaak gezegd dat je je haar moet wassen.  

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

  1. Wat is objectief en wat is subjectief in volgende tekst.  Duid aan met een verschillende kleur.  

Ik zit op de bus. De bus is overvol en daar stap jij dan ook op. Je komt naast de stoel voor mij staan met je gezicht naar me toe. Ik vind je geen mooie jongen. Je hebt een wollen zwarte trui aan en een vuile jeans. Naast je staan enkele oudere dames en heren te duwen. De deur van de bus gaat open en er komt nog een hele hoop volk bij. Je lacht naar mij alsof je ingedeukt wordt. Ik schrik van je lach, hij is mooi en vol deugnieterij en ik geef je mijn spontane glimlach terug. Je bent blij met mijn lach zoals ik met de jouwe. Na een tijdje komt de plaats voor me vrij en jij neemt die in voor anderen dat doen. Je bent vlugger dan de ouder dames. We glimlachen er allebei om. Je bent benieuwd naar wat ik lees want je probeert de titel van mijn magazine te lezen. Zodra ik dat merk durf je echter niet meer op te kijken? Je neemt iets uit je zak. Ik kijk vanachter mijn TikTok scherm stiekem toe. Het is een een vape. Je haalt ook een pakje sigaretten tevoorschijn. Ik vraag me af hoe jij contact maakt met anderen. Ik vind het maak stoerdoenerij en asociaal. Je bent een loser. 

  1. Pas de regels van een goede observatie toe bij volgende fragmenten.  Noteer wat niet goed is en herschrijf de zin opnieuw.   

  • An had haar haar niet gekamd. Ik had de indruk dat ze te laat was opgestaan. 

  • Is het waar dat Nathalie gedurende de dag zoveel water drinkt? 

  • Tijdens de wandeling hield Piet stevig mijn hand vast en sprak geen woord tot de andere kinderen.  Zit hij in mij te veel ‘een nieuwe moeder’? 

  • Toen ik bij Bram aan tafel ging zitten wierp hij zijn puzzelstukken op de grond en riep: ‘Ik wil niet gaan zwemmen!’

D) OBSERVEREN DOE JE  BEST BETROUWBAAR 

Een observatie is betrouwbaar wanneer je je tijdens het observeren aan de afgesproken methode en werkwijze houdt. Je verandert dus niet zomaar de manier waarop je observeert. Zo kunnen de resultaten van verschillende observaties beter met elkaar worden vergeleken.

Voorbeeld:
Je spreekt af om gedurende 10 minuten te turven hoe vaak een kind tijdens het spelen hulp vraagt. Je telt elke keer dat het kind hulp vraagt. Je stopt niet na 5 minuten en je verandert ook niet plots naar het observeren van ander gedrag. Je volgt de afgesproken werkwijze.

OPDRACHT

1. Casus 1: Afspraak: Observeer gedurende 10 minuten hoe vaak een kind hulp vraagt aan de begeleider. Gebruik een turflijst. Een leerling observeert: Na 5 minuten vindt de leerling het saai en stopt hij met turven. Daarna schrijft hij uit zijn hoofd op hoe vaak het kind volgens hem hulp heeft gevraagd.

  • Wat doet de leerling fout? Hoe zou hij de observatie betrouwbaarder kunnen uitvoeren?

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

2. Casus 2: Afspraak: Twee leerlingen observeren 10 minuten lang hoe vaak een kind naar een ander kind toestapt. Ze gebruiken allebei een turflijst.

Leerling A: telt elke keer dat het kind naar een ander kind toestapt.
Leerling B: telt alleen wanneer het kind naar een ander kind toestapt én iets zegt.

-   Vraag: Welke observatie is het meest betrouwbaar? Waarom?

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

-   Extra: Hoe kunnen beide leerlingen op dezelfde manier werken?

3. Casus 3: Afspraak: Je observeert 15 minuten hoe vaak een kind tijdens een knutselactiviteit hulp vraagt. Je noteert elke vraag met een turfstreepje.

De leerling doet het volgende: Hij observeert eerst 5 minuten. Daarna praat hij even met een andere leerling. Vervolgens begint hij opnieuw te tellen, maar deze keer noteert hij alleen vragen die hij belangrijk vindt.

  • Wat doet de leerling fout?


  • Welke afspraken houdt hij niet?


  • Schrijf in drie stappen hoe hij de observatie wél betrouwbaar kan uitvoeren.

4.HOE OBSERVEREN?=> observatieplan

Als je observeert probeer je een antwoord te formuleren op de observatievraag.  Zo’n observatievraag moet aangeven wie, wat, wanneer en waar je moet observeren.  Maar hoe pak je dit aan? 


 

Wat is het belang van een goede observatie?

  • Je hebt altijd een aanleiding, doel, reden, probleem of vraag als je observeert. Bepaal de reden van de observatie op voorhand.

  • Je kunt oorzaken en achtergronden over de geobserveerde persoon en zijn gedrag achterhalen.

  • Je wilt zo snel mogelijk problemen of stoornissen ontdekken.

  • Je ziet een evolutie in het gedrag.

  • Je kunt beter informatie doorgeven aan derden.

  1. Onderzoeksvraag

Stel een onderzoeksvraag op. Een onderzoeksvraag is steeds geformuleerd als een vragende zin.

Formuleer de vraag zo concreet mogelijk. Hierdoor weet je waar je op moet letten.

Een onderzoeksvraag bestaat uit vijf onderdelen: wie, wat, waar, wanneer, waarom.

  1. Gegevens verzamelen

  1. Identificatiegegevens verzamelen: het is belangrijk om gegevens over de identiteit van de te observeren persoon te verzamelen, zoals:

– fysieke gegevens: bijvoorbeeld geslacht of handicap

– mentale gegevens: bijvoorbeeld leeftijd of IQ

– familiale gegevens: de thuissituatie

  1. Tijdstip, ruimte en observatoren bepalen: je bepaalt op voorhand wanneer je zult observeren. Noteer dit gedetailleerd: naam, dag, tijdstip en plaats.

  1. Soorten observaties (observatiemethode)

1. Open observeren

Bij een open observatie bepaal je vooraf niet precies welk gedrag je gaat observeren. Je kijkt breed naar wat er gebeurt en noteert belangrijke zaken die je opmerkt. Je hebt dus geen strikt afgebakend observatiepunt.

Voorbeeld:
Je observeert een kind tijdens het vrij spel. Je kijkt naar hoe het kind speelt, met wie het contact maakt, hoe het reageert op andere kinderen, welk speelgoed het kiest en wat het doet wanneer er iets verandert. Je hebt vooraf niet bepaald dat je slechts één bepaald gedrag zult observeren.

2. Gericht observeren

Bij een gerichte observatie bepaal je vooraf duidelijk welk gedrag je wilt observeren. Je richt je tijdens de observatie alleen op dat afgesproken gedrag. Hierdoor kun je bijvoorbeeld nauwkeurig bijhouden hoe vaak een bepaald gedrag voorkomt.

Voorbeeld:
Je observeert hetzelfde kind tijdens het vrij spel, maar je spreekt vooraf af dat je alleen kijkt naar hoe vaak het kind contact zoekt met andere kinderen. Telkens wanneer het kind naar een ander kind toestapt of een gesprek begint, noteer je dit. Andere gedragingen, zoals welk speelgoed het kind gebruikt, laat je buiten beschouwing.

Participeren of niet participeren.

  1. Observatieomgeving

  • Natuurlijke omgeving: deze omgeving kent de geobserveerde. Hij voelt zich hier thuis.Er zijn geen aanpassingen gebeurd.


  • Kunstmatige omgeving: een gecreëerde omgeving. Deze omgeving is speciaal ontworpen of aangepast voor de observatie en om bepaald gedrag uit te lokken.

5. OBSERVATIETECHNIEKEN 

Een observatie doe je doelgericht, objectief, valide en betrouwbaar.  Je verzamelt gegevens in functie van een observatievraag. Het is dan ook belangrijk dat je die gegevens vastlegt of registreert.  

Net als het observeren zelf, moet ook het registeren zo objectief mogelijk gebeuren.  Wanneer twee observatoren van eenzelfde gebeurtenis verslag uitbrengen, moeten de twee verslagen zo goed als identiek zijn.

  1. Beschrijvende observatie

  2. Tel/turfmethode

  3. Beoordelingsschaal

A) Beschrijvende observatie

Bij het zelf neerschrijven van een observatieverslag vertrek je steeds vanuit een duidelijke observatievraag. Je noteert wat je waarneemt in trefwoorden. Achteraf werk je dit uit tot een observatieverslag.


Wanneer gebruik je een observatieverslag?

Men kiest voor deze registratiewijze wanneer je een specifieke observatievraag hebt.

Je gebruikt deze techniek vooral wanneer je een duidelijk beeld wilt krijgen van het gedrag en ook de context en het verloop van de situatie belangrijk zijn. Bijvoorbeeld: Kinderen die samen spelen, Een kind dat boos wordt, een oudere zorgvrager die wel/niet hulp vraagt tijdens het ontbijt….

Voordelen:

  • Met open blik observeren;

  • Gedetailleerde observatie.

Nadelen:

  • Vraagt veel tijd om neer te schrijven;

  • Moeilijke registratiewijze;

  • Vraagt de nodige deskundigheid van de observator 

B) Tel/turfmethode

Bij de telmethode of turfmethode houd je bij hoe vaak een bepaald gedrag voorkomt. Je vertrekt steeds vanuit een duidelijke observatievraag en spreekt vooraf af welk gedrag je gaat tellen. Telkens wanneer het afgesproken gedrag voorkomt, zet je een turfstreepje. Achteraf tel je de turfstreepjes op.

Wanneer gebruik je de telmethode/turven?

Men kiest voor deze registratiewijze wanneer je wilt weten hoe vaak een bepaald gedrag voorkomt binnen een bepaalde periode.

Bijvoorbeeld:
Je wilt weten hoe vaak een kind tijdens een half uur vrij spel contact zoekt met andere kinderen. Telkens wanneer het kind naar een ander kind toestapt of een gesprek begint, zet je een turfstreepje. Na een half uur tel je het aantal turfstreepjes.

Voordelen:

  • Snel en eenvoudig te gebruiken;

  • Je krijgt een duidelijk beeld van de frequentie van een gedrag;

  • De resultaten zijn gemakkelijk te vergelijken.

Nadelen:

  • Je noteert niet wat er precies gebeurde;

  • Je krijgt weinig informatie over de omstandigheden waarin het gedrag voorkomt;

  • Je moet goed opletten zodat je geen gedrag mist.

C) Beoordelingsschaal

Een observatieschaal bestaan uit een reeks van gegevens die kunnen geobserveerd worden. Die gegevens zijn meestal geordend in een aantal categorieën zoals motoriek, sociaal gedrag, taal,…

De observator (= diegene die observeert) krijgt wat ruimte om de waargenomen feiten door middel van kruisjes, cijfers of korte zinnen te noteren.


Bijvoorbeeld: een veel gebruikte observatieschaal in de bejaardenzorg is de KATZ-schaal. Deze schaal meet de graad van verzorgingsbehoefte van een bewoner in een rusthuis. De schaal wordt gebruikt in alle rusthuizen bij de opname van een bewoner om de tegemoetkoming van de overheid te bepalen. 

Wanneer gebruik je een observatielijst –of schaal?

Men kiest voor een observatielijst –of schaal wanneer je op een korte tijd een algemeen beeld wilt krijgen van de ontwikkeling van het kind of het functioneren van de oudere zorgvrager

Voordelen:

  • Gemakkelijke observatie;

  • De observator kan alles vlugger noteren en heeft minder tijd nodig;

  • Er worden geen aspecten van gedrag tijdens het observeren vergeten, je krijgt dus een vollediger beeld van de zorgvrager.

Nadelen: 

  • Je observeert enkel datgene wat in de lijst of schaal aangegeven wordt;

  • Soms kan je bepaalde gegevens die in de lijst of schaal voorkomen niet observeren omdat ze niet spontaan voorkomen. Dit betekent dat je als verzorgende bewust een bepaalde situatie moet creëren.

6. VASTLEGGEN (REGISTEREN) VAN DE OBSERVATIEGEGEVENS

7. OBSERVEREN EN INTERPRETEREN 

Na het observeren en registeren van je de waargenomen en neergeschreven gegevens interpreteren en verwerken om een antwoord op je observatievraag te formuleren.  

  • Je verwerkt de gegevens om een antwoord te kunnen geven op je observatievraag. 

bij het interpreteren zoek je verschillende verklaringen (dus altijd meer dan één!) voor je observaties, op basis van: 

  • De waargenomen feiten (je observatiegegevens);

  • Je kennis over de persoon of de situatie;

  • Je vakinhoudelijke kennis. 


  • Je probeert zo objectief mogelijk te blijven bij je interpretaties, door je gevoelens, gedachten, voorkeuren en meningen er zo min mogelijk bij te betrekken. Dit geldt ook voor de conclusies die je op basis van je interpretaties trekt.  Zonodig overleg je met anderen om je interpretaties of conclusies te toetsen.  


Interpreteren houdt in dat je een bepaalde betekenis geeft aan het waargenomen/geobserveerde gedrag.

Interpreteren

Interpreteren is het toekennen van een betekenis aan wat je geobserveerd hebt.

De waargenomen prikkels die je neergeschreven hebt, ga je analyseren en verwerken tot een antwoord op de observatievraag. Zo geef je een betekenis aan het waargenomen gedrag.

8. RAPPORTEREN 

Rapporteren = het overbrengen van informatie aan anderen.  Dit kan mondeling of schriftelijk gebeuren.  


Je brengt je observatiegegevens, interpretaties en conclusies over aan bijvoorbeeld collega’s, ouders, verzorgers, leerkrachten, deskundigen, … door middel van een mondelinge of schriftelijke rapportage.  Maak daarbij een duidelijk onderscheid tussen je observaties(feiten) en je interpretaties en conclusies!


Belangrijke aandachtspunten:

  • duidelijke beschrijvingen van de persoon, observatievraag en observatiedoel;

  • zo volledig en objectief mogelijk;

  • aanpassen aan het doel en de ontvanger(s);

  • correct en duidelijk taalgebruik, aangepast aan de doelgroep.

8.1 SOORTEN RAPPORTEREN

  • 8.1.1 WELKE MANIER 

  • 8.1.2 AAN WIE

8.1.1 WELKE MANIER 

Bij rapporteren is het belangrijk om te weten op welke manier je de informatie doorgeeft. We maken daarbij een onderscheid tussen mondeling rapporteren en schriftelijk rapporteren.


  1. Mondeling: bijvoorbeeld dienstoverdracht bij verpleegkundigen of contacten van hulpverleners met ouders of verzorgers. 

  2. Schriftelijk: bijvoorbeeld rapportage van observaties door een psycholoog naar ouders, rapportage naar andere hulpverleners of naar de rechtbank.  


Bij schriftelijk rapporteren kan je soms gebruik maken van een standaardformulier. 

8.1.2 AAN WIE

1. Interne rapportering

Bij interne rapportering geef je informatie door aan mensen die binnen dezelfde klas, groep of organisatie werken. De informatie blijft dus binnen de eigen omgeving.

Voorbeelden:

  • Een leerling rapporteert aan de leerkracht wat hij tijdens een observatie heeft vastgesteld.

  • Een leerling geeft aan een klasgenoot door wat hij tijdens een groepswerk heeft gedaan.

  • Een zorgkundige rapporteert aan een collega wat hij bij een zorgvrager heeft geobserveerd.

  • Een leerkracht geeft informatie over een leerling door aan een collega binnen de school.

2. Externe rapportering

Bij externe rapportering geef je informatie door aan iemand die buiten de klas, groep of organisatie staat. De informatie wordt dus doorgegeven aan een externe persoon of organisatie.

Voorbeelden:

  • Een leerling rapporteert de resultaten van een onderzoek aan een organisatie waar hij stage loopt.

  • Een hulpverlener rapporteert informatie aan een andere hulpverleningsorganisatie.

  • Een school geeft relevante informatie door aan een externe begeleidingsdienst.

  • Een medewerker rapporteert aan een externe organisatie die betrokken is bij de begeleiding van een cliënt.

9. WAAROM IS GOED OBSERVEREN BELANGRIJK

BINNEN ZORG- EN WELZIJNSBEROEPEN? 

Zie LEF! blz. 42-46