Biologie 3 Het oor: horen en evenwicht

Het oor: horen en evenwicht

1 / 51
volgende
Slide 1: Slide
newEditorBiologieSecundair onderwijsAlgemeen secundair onderwijsDomeinoverschrijdendLeerjaar 3

In deze les zitten 51 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Het oor: horen en evenwicht

Open met het idee dat het oor niet alleen geluid opvangt, maar ook informatie levert over houding en beweging. Dat verbindt de twee grote functies van dit orgaan in één les.

Leerdoelen

Ik kan uitleggen hoe het oor informatie uit de omgeving opvangt

Ik kan de verschillende onderdelen van het oor benoemen en hun functie geven

Ik kan uitleggen hoe het orgaan van Corti en het evenwichtsorgaan werken Ik kan uitleggen hoe afwijkingen aan het oor ontstaan en gecorrigeerd kunnen worden.


Opgelet! Dit hoofdstuk staat niet in het hb van polpo, maar moet je wel kennen!

Deze slide heeft geen instructies

Inhoudstafel

  • Algemene bouw van het oor

  • Bouw en functie van het buitenoor

  • Bouw en functie van het middenoor

  • Bouw en functie van het binnenoor en slakkenhuis

  • De rol van het slakkenhuis bij horen

  • De rol van het slakkenhuis bij het evenwicht

  • Gehoorsafwijkingen en correcties

Deze slide heeft geen instructies

Filmpje over de bouw en werking van het oor

Maak duidelijk dat geluid in deze fase nog geen zenuwimpuls is. Dat misverstand komt vaak terug bij leerlingen.

Het oor als informatie-orgaan

  • Het oor neemt prikkels uit de omgeving waar

  • Bij horen gaat het om geluidstrillingen

  • Bij evenwicht gaat het om stand en beweging van het hoofd

  • Het oor zet die prikkels om in zenuwimpulsen voor de hersenen

Benadruk het biologische mechanisme: receptoren nemen een prikkel waar en zetten die om in elektrische signalen. Vermijd een louter beschrijvende aanpak.

Drie delen van het oor

  • Uitwendig oor: oorschelp, gehoorgang, trommelvlies

  • Middenoor: gehoorbeentjes, buis van Eustachius, ovaal en rond venster

  • Inwendig oor: slakkenhuis en evenwichtsorgaan

  • Elk deel heeft een eigen rol in de overdracht van informatie

Wijs erop dat leerlingen deze driedeling nodig hebben om latere afwijkingen correct te lokaliseren.

Uitwendig oor of buitenoor

  • De oorschelp vangt geluidsgolven op

  • De gehoorgang leidt de trillingen naar binnen

  • Het trommelvlies begint mee te trillen

  • Hier wordt geluid nog mechanisch doorgegeven, hier wordt het geluid nog niet verwerkt

Maak duidelijk dat geluid in deze fase nog geen zenuwimpuls is. Dat misverstand komt vaak terug bij leerlingen.

Middenoor

  • De gehoorbeentjes versterken de trillingen van het trommelvlies

  • Ze geven de trilling door aan het ovale venster van het slakkenhuis

  • Het ronde venster laat drukverschillen in het slakkenhuis toe

  • De buis van Eustachius staat in verbinding met de keel en helpt de luchtdruk aan beide kanten van het trommelvlies gelijk te houden

Maak duidelijk dat geluid in deze fase nog geen zenuwimpuls is. Dat misverstand komt vaak terug bij leerlingen.

Binnenoor

  • Trillingen komen vanuit het middenoor het slakkenhuis binnen.

  • Kleine haarcellen zetten de mechanische signalen om naar elektrische signalen die naar de hersenen gestuurd worden

  • De halfcirkelvormige kanalen zijn gevuld met vloeistof en kleine haarcellen en registreren beweging en zwaartekracht waardoor ze voor je evenwicht zorgen

Maak duidelijk dat geluid in deze fase nog geen zenuwimpuls is. Dat misverstand komt vaak terug bij leerlingen.

Onderdelen op een afbeelding

Op een schema van het oor moet je deze structuren kunnen aanduiden:


  • oorschelp, gehoorgang, trommelvlies

  • gehoorbeentjes, buis van Eustachius

  • ovaal venster, rond venster

  • slakkenhuis, halfcirkelvormige kanalen

Deze slide ondersteunt herkenning op examenafbeeldingen. Laat leerlingen systematisch van buiten naar binnen kijken.

Doorgeven van geluid in het oor

Deze slide ondersteunt herkenning op examenafbeeldingen. Laat leerlingen systematisch van buiten naar binnen kijken.

Welk onderdeel hoort bij het middenoor?

A

gehoorgang

B

gehoorbeentjes

C

slakkenhuis

D

oorschelp

Controleert de driedeling uitwendig oor - middenoor - inwendig oor. Distractors komen uit de andere delen van het oor.

Welk onderdeel hoort bij het buitenoor?

A

gehoorgang

B

gehoorbeentjes

C

slakkenhuis

D

oorschelp

Controleert de driedeling uitwendig oor - middenoor - inwendig oor. Distractors komen uit de andere delen van het oor.

Van buiten naar binnen

De oorschelp vangt geluid op. Het trommelvlies begint te trillen wanneer geluid via de gehoorgang binnenkomt. In het middenoor versterken de gehoorbeentjes die trilling. De trilling wordt dan via het ovale vensterdoorgegeven aan het slakkenhuis waar de mechanische trilling wordt omgezet in elektrische signalen.
De buis van Eustachius staat in verbinding met de keel en helpt de luchtdruk aan beide kanten gelijk te houden.

oorschelp
trommelvlies
gehoorgang
gehoorbeentjes
ovale venster
slakkenhuis
buis van Eustachius
haarcellen
slakkenhuis
ampullaorgaan
rond venster

Alle drie de ingevulde termen zijn kernbegrippen uit de eerste subtopic over bouw en functie van uitwendig oor en middenoor.

Rol van het slakkenhuis

  • In het slakkenhuis worden de mechanische trillingen omgezet naar elektrische signalen: we horen.

  • De gehoorbeentjes trillen tegen het ovale venster waardoor de vloeistof in het slakkenhuis gaat meetrillen.

  • Het slakkenhuis bevat kleine haarcellen die door deze trilling meetrillen en een impuls doorgeven aan de gehoorszenuw.

Leg uit dat de verschillende trappen en membranen nodig zijn om de verplaatsing van vloeistof gecontroleerd te laten verlopen.

Het slakkenhuis meer in detail

  • Het slakkenhuis is in principe een opgerolde buis met 3 "verdiepingen"

  • Voorhofstrap: de bovenste gang die start bij het ovale venster waar trillingen het slakkenhuis binnenkomen

  • Middentrap: hierin bevindt zich het eigenlijke zintuig dat geluid registreert: het orgaan van Corti

  • Trommeltrap: dit is de onderste gang die bij de top van het slakkenhuis rechtstreeks in verbinding staat met de voorhofstrap. De trillingen lopen langs hier terug naar beneden en doven uit bij het ronde venster

  • In de voorhofstrap en trommeltrap bevindt zich een vloeistof: het perilymfe langswaar de drukgolf beweegt

  • In de middentrap bevindt zich een vloeistof die anders is van samenstelling: het endolymfe waardoor er in de haarcellen een elektrische impuls kan ontstaan

Leg uit dat de verschillende trappen en membranen nodig zijn om de verplaatsing van vloeistof gecontroleerd te laten verlopen.

Deze slide heeft geen instructies

Het slakkenhuis uitgerold

Deze slide heeft geen instructies

Werking van het slakkenhuis en het orgaan van Corti

  • De gehoorsbeentjes trillen bij geluid tegen het ovale venster van het slakkenhuis. Hierdoor ontstaat een drukgolf in de vloeistof (perilymfe) van de bovenste gang: de voorhofstrap

  • de golf reist naar de top van het slakkenhuis en loopt terug via de trommeltrap.

  • door dit drukverschil gaan het membraan van Reissner en het basaalmembraan mee bewegen

  • In de middentrap bevindt zich een vloeistof met veel K+ ionen: het endolymfe. Het is dus anders van samenstelling dan de vloeistof in de andere gangen

  • Het basaalmembraan bevat het orgaan van Corti met haarcellen die door de drukgolf in de vloeistof meetrillen waardoor ionenkanalen openen en het endolymfe met zijn vele K+ ionen de cel binnenstroomt. Er ontstaat een elektrisch signaal ontstaat dat wordt doorgegeven naar de gehoorzenuw.

Leg uit dat de verschillende trappen en membranen nodig zijn om de verplaatsing van vloeistof gecontroleerd te laten verlopen.

1 Voorhofstrap

2 Middentrap

3 Trommeltrap

Deze slide heeft geen instructies

Van trilling naar vloeistofbeweging en elektrisch signaal

Geluid → trommelvlies trilt → gehoorbeentjes bewegen → ovaal venster duwt op vloeistof in het slakkenhuis → membranen gaan mee bewegen → haarcellen bewegen → ontstaan elektrisch signaal


Zo wordt een luchttrilling omgezet in een mechanische beweging in het inwendig oor.

In het orgaan van Corti wordt dit mechanische signaal omgezet naar een elektrisch signaal

Hier is de keten zelf de leerstof. Verbind deze slide rechtstreeks met de plaats van het orgaan van Corti op het basaalmembraan.

Deze slide heeft geen instructies

1 Voorhofstrap

2 Middentrap

3 Trommeltrap

Deze slide heeft geen instructies

Waar gebeurt de omzetting naar zenuwimpulsen bij het gehoor?

A

orgaan van Corti

B

rond venster

C

buis van Eustachius

D

oorschelp

Toetst het onderscheid tussen mechanische geleiding en zintuiglijke omzetting.

Werking van het slakkenhuis

In het slakkenhuis duwt het ovale venster op de perilymfe. Daardoor gaan membranen bewegen en trilt het basaalmembraan mee. In het orgaan van Corti buigen dan de haarcellen en ontstaan zenuwimpulsen.

perilymfe
basaalmembraan
haarcellen
endolymfe
statolieten
trommelvlies
ampullaorgaan

De volgorde dwingt begrip van de mechanische keten af: vloeistofbeweging → membraanbeweging → receptoractivatie.

Waarom zijn vloeistof en membranen nodig in het slakkenhuis?

Bespreek dat de vloeistoffen en membranen trillingen gecontroleerd doorgeven, zodat de mechanische prikkel precies de haarcellen bereikt. Kernidee: zonder die overdracht geen gerichte buiging van haarcellen en dus geen correcte zenuwimpulsen.

Het evenwichtsorgaan

  • Het evenwichtsorgaan ligt in het inwendig oor

  • Het omvat halfcirkelvormige kanalen en statolietorganen

  • Het levert informatie over positie en beweging van het hoofd

  • Die informatie ondersteunt houding en coördinatie

Verbind hier met dagelijkse ervaring: rechtstaan, draaien, versnellen, plots stoppen.

Filmpje over het evenwichtorgaan

Deze slide heeft geen instructies

Het evenwichtsorgaan: rotatie en versnelling

  • Aan de basis van de halfcirkelvormige kanalen liggen ampullaorganen, zij nemen rotatie weer

  • In het rond blaasje en het ovaal blaasje liggen statolietorganen, zij nemen versnelling waar

Verbind hier met dagelijkse ervaring: rechtstaan, draaien, versnellen, plots stoppen.

Rotatiezin: ampullaorganen

  • De halfcirkelvormige kanalen zijn gerangschikt als een driedimensionaal assenstelsel en nemen draaibewegingen waar

  • In elk kanaal ligt aan de basis een ampullaorgaan

  • Bij een rotatie verplaatst de vloeistof door traagheid

  • Haarcellen worden gebogen en sturen impulsen door

  • Zo ontstaat de rotatiezin

Traagheid is hier cruciaal: de vloeistof blijft bij plotse beweging even 'achter', waardoor receptoren vervormen.

Positiezin: statolietorganen

  • Het ovale blaasje en ronde blaasje bevatten tot de statolietorganen

  • Ze registreren stand van het hoofd en rechtlijnige versnelling

  • Op de zintuiglaag liggen statolieten

  • Door zwaartekracht of versnelling verschuiven die en buigen haarcellen

  • Zo ontstaat de positiezin

Gebruik consequent de term statolietorgaan voor het geheel en ovaal/rond blaasje als onderdelen.

Extra filmpje

Deze slide heeft geen instructies

Traagheid en duizeligheid

Na een snelle draaiing blijft de vloeistof in de halfcirkelvormige kanalen nog even bewegen door traagheid. De haarcellen blijven daardoor kort impulsen sturen, ook al is de beweging al gestopt. Dat verklaart waarom je je duizelig kunt voelen.

Deze link kan je helpen om het evenwichtsorgaan beter te begrijpen:

https://evenwichtsreceptoren.weebly.com/evenwichtszintuigen.html

Dit is een mooi mechanistisch voorbeeld waarin leerlingen structuur, fysisch principe en waarneming kunnen koppelen.

Welke structuur neemt draaibewegingen waar?

A

rond blaasje

B

orgaan van Corti

C

halfcirkelvormige kanalen

D

gehoorbeentjes

Vergelijkt gehoorstructuren met evenwichtsstructuren. Correct antwoord koppelt aan rotatiezin.

Welke verklaring past bij duizeligheid na plots stoppen met draaien?

A

statolieten lossen op

B

haarcellen stoppen meteen

C

vloeistof beweegt nog door

D

buis van Eustachius sluit af

De juiste keuze koppelt het verschijnsel aan traagheid van vloeistof in de halfcirkelvormige kanalen.

Evenwicht en traagheid

Bij een snelle draaiing blijft de vloeistof in de halfcirkelvormige kanalen nog even bewegen door traagheid. In de ampullaorganen buigen daardoor haarcellen, wat informatie geeft voor de rotatiezin. In het rond en ovaal blaasje bevinden zich ook statolietorganen die lineaire versnelling kunnen waarnemen.

halfcirkelvormige kanalen
traagheid
ampullaorganen
statolietorganen
statolieten
voorhofstrap
gehoorgang
endolymfe

Toetst de mechanistische verklaring van duizeligheid na draaien.

Afwijkingen aan het oor

  • Afwijkingen kunnen het geleiden of het waarnemen van prikkels verstoren

  • Ze kunnen in het uitwendig oor, middenoor of inwendig oor liggen

  • Sommige afwijkingen beïnvloeden vooral gehoor

  • Andere veroorzaken vooral evenwichtsproblemen

Breng hier de kapstok aan voor de volgende slides: waar zit de storing in de informatieketen?

Geleidingsstoornissen

  • Oorsmeerprop, trommelvliesbeschadiging of problemen met de gehoorbeentjes hinderen de trillingsoverdracht

  • De prikkel bereikt het slakkenhuis minder goed

  • Het probleem ligt dus vóór de haarcellen

  • Mogelijke correctie: verwijderen van de oorzaak, medische behandeling of hoorapparaat

Gebruik de term geleidingsstoornis als functionele categorie: de omzetting in het slakkenhuis kan nog intact zijn.

Stoornissen in het inwendig oor

  • Beschadigde haarcellen zetten trillingen minder goed om in zenuwimpulsen

  • De oorzaak kan liggen in lawaaischade, veroudering of ziekte

  • Het probleem zit in de receptorcellen zelf

  • Correctie kan gebeuren met een hoorapparaat (geluid versterken) of, bij ernstige schade, een cochleair implantaat (elektronisch)

Leg bij cochleair implantaat kort uit dat dit de functie van beschadigde haarcellen gedeeltelijk omzeilt door elektrische stimulatie.

Gehoorschade

  • Door luide geluiden of simpelweg door ouderdom raken haarcellen beschadigd

  • Dit kan 2 gevolgen hebben

    • verlies van gehoor voor bepaalde tonen: gebeurt het snelst bij de haarcellen die hoge frequentie waarnemen

    • haarcel die prikkels doorstuurt hoewel er geen zijn: tinnitus (gefluit in je oor in een welbepaalde toon)

Gebruik de term geleidingsstoornis als functionele categorie: de omzetting in het slakkenhuis kan nog intact zijn.

Waarneming verschillende toonhoogtes

Deze slide heeft geen instructies

Evenwichtsstoornissen

  • Stoornissen in halfcirkelvormige kanalen of statolietorganen verstoren informatie over houding en beweging

  • Mogelijke gevolgen zijn duizeligheid, misselijkheid en onzeker stappen

  • De oorzaak ligt in foutieve prikkelregistratie of prikkelgeleiding

  • Correctie hangt af van de oorzaak: behandeling, oefeningen of medische opvolging

Houd het algemeen; de opdracht vraagt oorzaken en corrigerende technieken, niet een volledige klinische classificatie.

Afwijking verklaren vanuit werking

Om een oorafwijking te verklaren, volg je telkens dezelfde redenering:


  1. Waar zit het probleem?

  2. Welke stap in de werking valt uit?

  3. Welke informatie bereikt de hersenen niet of fout?

  4. Welke techniek kan die stap herstellen of compenseren?

Deze denkwijze bereidt leerlingen voor op examenvragen waarin een onbekende casus moet worden uitgelegd vanuit de anatomie en werking.

Bij welke stoornis ligt het probleem vóór de haarcellen?

A

geleidingsstoornis

B

rotatiezinstoornis

C

positiezinstoornis

D

statolietstoornis

Toetst de functionele indeling van oorafwijkingen.

Afwijking en correctie

Bij schade aan de haarcellen worden trillingen minder goed omgezet in zenuwimpulsen. Een gewoon hoorapparaat versterkt vooral het geluid, terwijl een cochleair implantaat de functie van die receptorcellen gedeeltelijk kan omzeilen.

haarcellen
hoorapparaat
cochleair implantaat
trommelvlies
statolietorgaan
ampullaorgaan
rond venster

Laat leerlingen het verschil zien tussen versterken van geluid en het omzeilen van beschadigde receptorcellen.

Wat is één inzicht uit deze les dat je zeker onthoudt?

Laat leerlingen kort benoemen wat voor hen het belangrijkste inzicht was, bv. omzetting naar zenuwimpulsen, rol van haarcellen, verschil tussen gehoor en evenwicht, of verklaring van duizeligheid.

Welk deel van deze les vond je het moeilijkst?

Gebruik antwoorden om te zien waar extra remediëring nodig is: anatomie, slakkenhuis, orgaan van Corti, evenwichtsorgaan of oorafwijkingen.

Begrippenlijst

oorschelp - buitenste deel van het oor dat geluid opvangt

gehoorgang - kanaal dat geluid naar het trommelvlies leidt

trommelvlies - vlies dat begint te trillen door geluidsgolven

gehoorbeentjes - botjes in het middenoor die trillingen versterken

buis van Eustachius - verbinding die luchtdruk helpt gelijkmaken

ovaal venster - opening waarlangs trillingen het inwendig oor bereiken

rond venster - opening die drukverplaatsing in het slakkenhuis mogelijk maakt

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

slakkenhuis - deel van het inwendig oor waar geluid wordt omgezet in zenuwimpulsen

voorhofstrap - met vloeistof gevulde ruimte in het slakkenhuis

middentrap - centrale ruimte van het slakkenhuis met endolymfe

trommeltrap - met vloeistof gevulde ruimte die eindigt aan het ronde venster

perilymfe - vloeistof in voorhofstrap en trommeltrap

endolymfe - vloeistof in de middentrap

membraan van Reissner - membraan dat de middentrap van de voorhofstrap scheidt

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

basaalmembraan - membraan waarop het orgaan van Corti ligt

orgaan van Corti - zintuigorgaan met haarcellen voor het gehoor

haarcellen - receptorcellen die mechanische prikkels omzetten in zenuwimpulsen

halfcirkelvormige kanalen - delen van het evenwichtsorgaan voor draaibewegingen

ampullaorgaan - zintuigstructuur in een halfcirkelvormig kanaal dat rotatie waarneemt

statolietorgaan - zintuigorgaan voor stand en rechtlijnige versnelling

statolieten - kleine kalkdeeltjes die door zwaartekracht of versnelling verschuiven

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

ovaal blaasje - hierin zit een statolietorgaan

rond blaasje - hierin zit een statolietorgaan

positiezin - waarneming van stand en rechtlijnige versnelling

rotatiezin - waarneming van draaibewegingen

traagheid - eigenschap waardoor een vloeistof of voorwerp niet meteen van beweging verandert

Deze slide heeft geen instructies