Poëzieanalyse
Poëzieanalyse
Vmbo-t 4
Onderdelen in deze les
Poëzieanalyse
Vmbo-t 4
Opzet periode 1
We gaan 5 gedichten analyseren:
Zie je ik hou van je - Herman Gorter
Mist - Ivo de Wijs
Oude dames - Patty Scholten
De idioot in het bad - M. Vasalis
Mijn ex-vriendin had anorexia en ik had daar last van - Tim Hofman
Jullie gaan veel samenwerken, elkaar ondersteunen.
We beginnen eerst met de theorie. Deze theorie moet je begrijpen en leren voor de toets. Je gaat in de toetsweek zelf een gedicht analyseren.
Theorie: strofebouw
Distichon: een strofe van twee regels
Terzine (terzet): een strofe van drie regels
Kwatrijn: een strofe van vier regels
Kwintet: een strofe van vijf regels
Sextet: een strofe van zes regels
Septet: een strofe van zeven regels
Octaaf: een strofe van acht regels
Theorie: sonnet
Een veelvoorkomende dichtvorm is het sonnet. Deze dichtvorm bestaat al sinds de dertiende eeuw en is afkomstig uit Italië. Een sonnet bestaat uit veertien regels die in vier strofes zijn verdeeld.
Twee strofes van vier versregels (twee kwatrijnen, samen een octaaf) en twee strofes van drie versregels (twee terzetten, samen een sextet).
In een sonnet zit altijd een chute, d.w.z. een duidelijke verandering in de inhoud van het gedicht. Na de chute gaat het dus over iets anders dan ervoor. Dus:
Deel A > (chute) > deel B
De chute komt vaak na de achtste regel, dus na het octaaf. Echter, de chute kan zich ook ergens anders in het gedicht bevinden (bijv. na de elfde regel).
Theorie: volrijm
Bij volrijm is er klankovereenkomst van zowel de klinkers als de medeklinkers.
Er zijn drie vormen van volrijm:
A. Mannelijk rijm is een vorm waarbij de beklemtoonde lettergreep niet gevolgd wordt door een andere. Een voorbeeld is vergaan- bestaan.
B. Vrouwelijk rijm is een vorm waarbij de beklemtoonde lettergreep wél gevolgd wordt door een andere lettergreep. Een voorbeeld is kopen - lopen.
C. Glijdend rijm is een vorm waarbij de beklemtoonde lettergreep gevolg wordt door twee onbeklemtoonde lettergrepen. Een voorbeeld is hinderen - kinderen.
Theorie: halfrijm
Bij halfrijm is er een klankovereenkomst van óf de klinkers (assonantie) óf de medeklinkers (alliteratie).
Assonantie (klinkerrijm):
Bij assonantie (klinkerrijm) is er alleen overeenkomst van de (beklemtoonde) klinkers:
Met opgetrokken schouders, toegeknepen ogen,
Haast dravend en vaak hakend in de mat
Lelijk en onbeholpen, aan zusters arm gebogen,
Gaat elke week de idioot naar het bad.
Alliteratie (medeklinkerrijm):
Bij alliteratie is er alleen klankovereenkomst van de beginmedeklinkers van beklemtoonde lettergrepen (je moet dus heel goed naar jezelf luisteren!):
· Zeven zwarte zwanen zwommen zwoegend door de zwarte zee
· Heerlijk helder Heineken
· Verloren en verlaten
Theorie: eindrijm
Eindrijm
De rijmklanken staan aan het eind van de versregels:
Hoe ik mijn haar ook kam, bij kaars of neonlicht:
Wat er ontstaat is nooit een eigentijds gezicht
Let op: eindrijm komt niet in alle gedichten voor.
Bij eindrijm in een gedicht met strofes wordt vaak een bepaalde volgorde aangehouden van rijmklanken. Je noemt dat het rijmschema.
Er bestaan verschillende rijmschema’s.
(de letters a, b, c, d, e, f staan voor verschillende rijmklanken)
Soorten rijm
Slagrijmschema aaaa bbbb
Gepaard rijmschema aabb ccdd
Gekruist rijmschema abab cdcd
Omarmend rijmschema abba cddc
Gebroken rijmschema
Bij een gebroken rijmschema komt er een nieuwe rijmklank bij.
Bijvoorbeeld: de nieuwe rijmklank is c.
Gebroken rijmschema: abab abcb
Gebroken rijmschema: abab abac
Voor het sextet (twee terzines) onderscheiden we:
Verspringend rijm: abc abc def def
Kettingrijm: aba bcb cdc ded
Gepaard rijm: aab bcc
Theorie: enjambement
Een van de belangrijkste fouten die gemaakt wordt bij het lezen van gedichten is het niet doorlezen op de volgende regel.
Als je bij het rijmwoord aan het eind van een versregel geen adempauze moet nemen, maar door moet lezen op de volgend versregel om de zin te begrijpen, spreek je van een enjambement.
Dus alleen als je écht door moet lezen is er sprake van enjambement. Er is géén sprake van enjambement als je:
aan het einde van de regel een leesteken staat (bijv. een komma);
als twee regels verbonden worden door een voegwoord (bijv. en, want of omdat).
Theorie T3: stijlfiguren
Inversie Vanochtend heb ik Jan nog gezien
Tautologie Enkel en alleen dit weekend kost dit kaartje 100 euro.
Pleonasme In het stadion ligt een groene grasmat.
Overdrijving (hyperbool) ‘Ik erger me dood aan hem’.
Herhaling (repetitio) Dat heb je goed, werkelijk heel goed gedaan.
Opsomming (enumeratie) We kopen wijn, kaas en brood.
Climax Eerst was zij aan het fluisteren, toen ging zij harder praten en zij eindigde met schreeuwen.
Anticlimax Eerst was zij verdrietig, daarna voelde zij zich heel ellendig en op het laatst was zij wanhopig.
Woordspeling Fysionetty weet wat u beweegt!
Tegenstelling Vroeger was hij heel rijk, nu is hij heel arm.
Paradox Slagen doe je door mislukken
Eufemisme Vorig jaar is onze oma van ons heengegaan.
Understatement Als een voetballer in een wedstrijd drie doelpunten heeft gemaakt en na afloop zegt:
‘Dat kon er wel mee door, hè!,
Litotes 'Het is niet onwaarschijnlijk dat de belasting dit jaar nog naar beneden gaat.'
Retorische vraag ‘Denk je nu werkelijk dat ik dit nog een keer ga uitleggen?’
Ironie Iemand laat een blad met glazen stukvallen en een ander zegt: ‘Dat heb je goed gedaan!’
Sarcasme Heb je iets om trots op te zijn? Nou...gefeliciteerd!
Theorie T3:
Bij beeldspraak is er sprake van figuurlijk taalgebruik waarbij de vergelijking een belangrijke rol speelt. Een schrijver past beeldspraak toe om zijn boodschap duidelijker over te brengen aan de lezer.
Alle vormen van beeldspraak staan uitgebreid beschreven in je theorieboekje over beeldspraak en stijlfiguren. Hieronder worden de vier vormen van beeldspraak voor de volledigheid genoemd:
a. vergelijking met als
Die kamer ziet eruit als een zwijnenstal.
b. vergelijking zonder als
Die kamer is een zwijnenstal.
c. metafoor
Wat een wildernis is het hier! (de tuin wordt hier bedoeld)
d. personificatie
De bomen fluisteren zachtjes zijn naam.
Voorbeeld poëzieanalyse
Voorbeeld poëzieanalyse (2)
Zie je ik hou van je
Zie je ik hou van je,
ik vin je zo lief en zo licht -
je ogen zijn zo vol licht,
ik hou van je, ik hou van je.
En je neus en je mond en je haar
en je ogen en je hals waar
je kraagje zit en je oor
met je haar er voor.
Zie je ik wou zo graag zijn
jou, maar het kan niet zijn,
het licht is om je, je bent
nu toch wat je eenmaal bent.
O ja, ik hou van je,
ik hou zo vrees'lijk van je,
ik wou het helemaal zeggen -
Maar ik kan het toch niet zeggen. Herman Gorter Uit: Verzen (1890)
Mist
Haar haren waren lang en ravezwart
Haar mond was mooi, haar ogen nog veel mooier
Zij droeg een donkerrode overgooier
En kleine felle vlammen in haar hart
En hij was blond, misschien wat klein van stuk
Maar sterk en vrolijk, en hij rook ook lekker
Hij had een bruine pet, een zwarte jekker
En ogen die verlangden naar geluk
Zo wandelden ze samen, hij en zij
Hun entourage was de stille hei
Zo liepen zij, het ideale paar
Op 23 meter langs elkaar
Een liefde door het noodlot uitgewist
Een meisje en een jongen in de mist
Ivo de Wijs
Uit: Vroege Vogels (1999)
Oude dames
Ruim voor de bus vertrekt zie ik ze naderen.
Ze lopen zo behoedzaam in de pas.
Hun schoenen passen altijd bij hun tas,
gezonde kousen steunen oude aderen.
Een fleurig sjaaltje siert hun saaie jas,
een beetje lipstick tegen het ontbladeren
en zilverwitte krulletjes omkaderen
't gezicht dat vroeger mooi of lelijk was.
Dit is mijn voorland, zo zal ik verwelken.
Ik maak een praatje met ze over 't weer
en ruik een vleug parfum van aronskelken.
De bus vertrekt. Ze zingen zacht een lied:
sirenen met een lofzang op weleer.
Ze wenken naar me. Maar ik wil nog niet.
Patty Scholten
Uit: Tralieliederen (Amsterdam 1999)
De idioot in het bad
Met opgetrokken schouders, toegeknepen ogen,
Haast dravend en vaak hakend in de mat,
Lelijk en onbeholpen aan zusters arm gebogen,
Gaat elke week de idioot naar 't bad.
De damp die van het warme water slaat
Maakt hem geruster: witte stoom…
En bij elk kledingstuk, dat van hem afgaat,
Bevangt hem meer en meer een oud vertrouwde droom.
De zuster laat hem in het water glijden,
Hij vouwt zijn dunne armen op zijn borst,
Hij zucht, als bij het lessen van zijn eerste dorst
En om zijn mond gloort langzaam aan een groot verblijden.
Zijn zorgelijk gezicht is leeg en mooi geworden,
Zijn dunne voeten staan rechtop als bleke bloemen,
Zijn lange, bleke benen, die reeds licht verdorden
Komen als berkenstammen door het groen opdoemen.
Hij is in dit groen water nog als ongeboren,
Hij weet nog niet, dat sommige vruchten nimmer rijpen,
Hij heeft de wijsheid van het lichaam niet verloren
En hoeft de dingen van de geest niet te begrijpen.
En elke keer, dat hij uit 't bad gehaald wordt,
En stevig met een handdoek drooggewreven
En in zijn stijve, harde kleren wordt gesjord
Stribbelt hij tegen en dan huilt hij even.
En elke week wordt hij opnieuw geboren
En wreed gescheiden van het veilig water-leven,
En elke week is hem het lot beschoren
Opnieuw een bange idioot te zijn gebleven.
M. Vasalis
Uit: Parken en Woestijnen (1940)
Mijn ex-vriendin had anorexia en ik had daar last van
Terwijl jij calorieën telt
en weer prevelt van te veel
raakt je geest verder bekneld
in wat je lichaam niet meer wil
Werpt een holle blik naar mij,
voelt voor beiden veel te vol
van honger of verdriet, gezicht
uit zicht, zo eist de tol
Ik heb mijn heil in jou geteld
het was niet meer genoeg
en heb je het gebrek verteld,
waarop je mij toen vroeg:
“Ga je bij me weg? ”Ik zei:
“Ik kan niet meer, ben leeg.
’t Is niet zozeer jouw gewicht
maar wat je ziekte weegt Tim Hofman (1988) Uit: Gedichten van de broer van Roos, 2017
