Kruisingen 3vwo

• newEditor
• Biologie
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 3

Kruisingen

Thema 5 Erfelijkheid en evolutie

Thema 5: Erfelijkheid en evolutie – Kruisingen 3 VWO L. Lentink

Waar gaat de les over?

2

4-5-2025

Terugblik

Leerdoelen bekijken

Gregor Mendel

Kruisingen

Kruisingsvraagstukken

Kruisingsschema maken

Huiswerk

Terugblik

3

16-4-2025

wat weet je nog?

fenotype en genotype, homozygoot, heterozygoot, dominant, recessief

Doel

- je kunt een kruisingsschema opstellen van een monohybride kruising

- je kunt de frequentie van bepaalde genotypen en fenotypen van nakomelingen afleiden uit een kruisingsschema of stamboom van een monohybride kruising

Gregor Mendel

• Mendel

• Overerving

5

4-5-2025

• Een voettekst toevoegen

Mendel geleefd 1822-1884

kweekproeven  overerving van eigenschappen van onder andere erwten 

Theorie: hoe eigenschappen zich gedragen bij overerving en kruising. 

Kruisingsschema

• Kruisingsschema

• Fenotype en genotype

8

4-5-2025

Kruisingsschema = overzicht kruising à eicellen bovenin / zaadcellen links à 4 mogelijke versmeltingen eicel en zaadcel  = 25% kans elke mogelijkheid

Fenotype en genotype

autosomen = 22 paar

geslachtschromosomen X en Y

Wat is homozygoot en wat is heterozygoot?

Dominant en recessief + gensymbolen

• Dominante allel

• Recessieve allel

• Homozygoot dominant

• Homozygoot recessief

• Heterozygoot

7

16-4-2025

Dominante allel = sterker = 1 van beide allelen komt tot uiting in het fenotype (hoofdetters- RR)

Recessieve allel = 1 van beide allelen komt niet tot uiting in het fenotype als de andere dominant is. (kleine letters –rr)

Homozygoot dominant = RR

Homozygoot recessief = rr

Heterozygoot = Rr = R dominant

Kruisingen

• Kruisingen

• Monohybride kruising

• Letters

6

4-5-2025

• Een voettekst toevoegen

Kruisingen  = geslachtelijke voortplanting = overerving erfelijke eigenschappen

Monohybride kruising = let je op overerving 1 eigenschap waarbij 1 genenpaar betrokken

Letters

Ouders is letter P = Parents

Nakomelingen F1 = 1e generatie

Nakomelingen F2 = 2e generatie (zelfbestuiving planten)

ogen en huidskleur beïnvloed door meerdere genenparen.

eigenschappen dominant of recessief (sterk of zwak)

homozygoot of heterozygoot (zelfde of anders)

Wat is letter P?

A

overgroot ouders / opa en oma

B

ouders / vader en moeder

C

1e generatie kinderen / jezelf broers en zussen

D

2e generatie kinderen / jouw kinderen

Wat is letter F1?

A

overgroot ouders / opa en oma

B

ouders / vader en moeder

C

1e generatie kinderen / jezelf broers en zussen

D

2e generatie kinderen / jouw kinderen

Wat is letter F2?

A

overgroot ouders / opa en oma

B

ouders / vader en moeder

C

1e generatie kinderen / jezelf broers en zussen

D

2e generatie kinderen / jouw kinderen

Kruisingsvraagstukken

• Kruisingsvraagstuk

7

4-5-2025

Kruisingsvraagstuk = je lost kruisingsvragen op door de kruisingen in een schema te zetten

- genotypen ouders (AA / aa / Aa = homozygoot of heterozygoot)

- allelen/genen ouders (A / a)

- mogelijkheden versmelting eicel en zaadcel

Waar zet je de zaadcellen en eicellen in een kruisingsschema?

eicellen bovenin / zaadcellen links

Oefenen

HONDEN

Bij honden is het gen voor sluikhaar recessief (a), het gen voor krullend haar dominant (A). De fokker wil zoveel mogelijk honden met sluikhaar.

Bij welke van de onderstaande kruisingen is de kans het grootst op nakomelingen met sluik haar?

A AA x Aa

B AA x aa

C Aa x aa

D Aa x Aa

C = A of a moeder en a van vader

Begrippen

• Monohybride kruising

• Kruisingsvraagstuk

• Kruisingsschema

• Model Mendel nog steeds model erfelijkheidsvraagstukken

4

4-5-2025

Huiswerk

• Maken: werkblad

11

4-5-2025

Begrippen

• Homozygoot = gelijke allelenpaar voor een bepaalde eigenschap

• Heterozygoot = ongelijk allelenpaar voor een bepaalde eigenschap

• Dominante allel = sterker = 1 van beide allelen komt tot uiting in het fenotype

• Recessieve allel = 1 van beide allelen komt niet tot uiting in het fenotype als de andere dominant is.

• Homozygoot dominant = RR = rode kleur

• Homozygoot recessief = rr = witte kleur

• Heterozygoot = Rr = R dominant = rood / (even sterk = roze) 

9

16-4-2025

• Een voettekst toevoegen

Begrippen

• Kruisingen = geslachtelijke voortplanting = overerving erfelijke eigenschappen

• Monohybride kruising = let je op overerving 1 eigenschap waarbij 1 genenpaar betrokken

• Letters = Ouders is letter P = Parents / Nakomelingen F1 = 1e generatie / Nakomelingen F2 = 2e generatie (zelfbestuiving planten)

• Kruisingsvraagstuk = je lost kruisingsvragen op door de kruisingen in een schema te zetten

- genotypen ouders (AA / aa / Aa = homozygoot of heterozygoot)

- allelen/genen ouders (A / a)

- mogelijkheden versmelting eicel en zaadcel

• Kruisingsschema = overzicht kruising  eicellen bovenin / zaadcellen links  4 mogelijke versmeltingen eicel en zaadcel = 25% kans elke mogelijkheid

12

4-5-2025

• Een voettekst toevoegen

Oefenen

1.     Bij runderen is het gen voor een ruwe tong dominant over dat voor een gladde tong. Een bepaalde koe is heterozygoot voor die eigenschap. Deze koe krijgt een kalf van een stier die ook heterozygoot is voor deze eigenschap.

Hoe groot is de kans dat dit kalf eveneens heterozygoot is voor deze eigenschap?

a.     25%.

b.     50%.

c.     75%.

d.     100%.

opdracht 2 antwoord is b

Oefenen

1.     Bij honden is het gen voor kort haar (K) dominant over het gen voor lang haar (k). Een teef met lang haar wordt gekruist met een reu die heterozygoot is voor de haarlengte. Er ontwikkelen twee embryo’s in de baarmoeder van de teef.

Hoe groot is de kans dat het jong dat als tweede geboren wordt, lang haar heeft?

a.     0%.

b.     25%.

c.     50%.

d.     100%.

opdracht 18 antwoord is C

langhaar is kk dus zwak vrouw

man hetero Kk dus 50 procent kans

Oefenen

1.     Bij pasgeboren baby’s wordt wat bloed afgenomen door middel van de zogenaamde hielprik. Uit onderzoek van het bloed blijkt dat het kind een erfelijke stofwisselingsziekte heeft (PKU). Het kind zal een aangepast dieet moeten volgen. Geen van beide ouders heeft de verschijnselen van deze ziekte. De ouders willen graag nog een kind.

Hoe groot is de kans dat het tweede kind ook PKU zal hebben?

a.     0%.

b.     12,5%.

c.     25%.

d.     33%.

e.     50%.

f.       100%.

opdracht 5 antwoord is c

Oefenen

1.     Van een bepaalde plantensoort zijn twee exemplaren (P-generatie) beschikbaar: plant 1 heeft een blauwe stengel, plant twee een groene stengel. De planten worden met elkaar gekruist. Hun talrijke nakomelingen (F1) hebben allemaal een blauwe stengel.

Was plant 1 homozygoot of heterozygoot?
En plant 2?

a.     1: Homozygoot        2: Homozygoot.

b.     1: Homozygoot        2: Heterozygoot.

c.     1: Heterozygoot       2: Homozygoot.

d.     1: Heterozygoot       2: Heterozygoot.

opdracht 9 antwoord is a

Oefenen

1.     Een muis met een lange staart wordt gekruist met een muis met een korte staart (P-generatie). Beide dieren zijn homozygoot voor de eigenschap staartlengte. Hun nakomelingen (F1-generatie) hebben allemaal lange staarten.

Zijn de F1-individuen homozygoot of heterozygoot? Is het gen voor lange staart dominant of recessief?

a.     F1: Homozygoot      Gen voor lange staart: Dominant.

b.     F1: Homozygoot      Gen voor lange staart: Recessief.

c.     F1: Heterozygoot    Gen voor lange staart: Dominant.

d.     F1: Heterozygoot    Gen voor lange staart: Recessief.

opdracht 13 antwoord is c

Rr xrr

nakomelingen Rr dus hetero

dominant gen is lange staart

Oefenen

1.     Bij welke van onderstaande kruisingen is de kans op een heterozygote nakomeling het grootst?

a.     RR x rr.

b.     RR x Rr.

c.     Rr x rr.

d.     Rr x Rr.

opdracht 16 antwoord is a

alle nakomelingen Rr

Oefenen

1.     Bij fruitvliegen is het gen voor een grijze lichaamskleur (G) dominant over het gen voor een zwarte lichaamskleur. Twee vliegen werden gekruist en kregen 158 grijze en 49 zwarte jongen.

Wat is het genotype van de ouders?

a.     GG en GG.

b.     Gg en Gg.

c.     GG en Gg.

d. Gg en gg

opdracht 23 antwoord is B

207 totaal

zowel kleine letters zwart dus ouders beiden heterozygoot

Kruisingen

Thema 5 Erfelijkheid en evolutie

Thema 5: Erfelijkheid en evolutie – Kruisingen 3 VWO L. Lentink

Wat is dominant en wat is recessief?

Kruisingen

• Intermediaire kruising

• dihybride kruising

6

4-5-2025

• Een voettekst toevoegen

Intermediair= combinatie kleur als de eigenschappen even sterk zijn (Rr = roze bloemen) --> 2 allelen beide even zwaar = roze bloemen

dihybride = 2 genen waar je rekening mee moet houden

Multipele allelen = erfelijke eigenschappen op 3 of meer verschillende allelen

Kruisingen

• Stamboom

• Geslachtelijk - X/Y/drager

6

4-5-2025

• Een voettekst toevoegen

Stamboom = overzichtelijk ouders en kinderen. --> alleen 1 recessief homozygoot  (aa) en 1 heterozygoot (Aa)  / anders niet tot uiting 

-Rondje = vrouw

- vierkantje = man 

-Roze/wit  = blond/wit  haar                paars/ geel = zwart haar 

1. Bepaal welk gen dominant is en welk recessief

2. Dan vul je de genotypen van de homozygoot recessieve organismen

3. Vul de rest. Soms weet je niet of een individu homozygoot dominant of heterozygoot is. Beide zijn mogelijk.

Geslachtelijk

X- chromosoom = vrouw heeft hier er 2 van  / man heeft hier 1 van

Y- chromosoom = vrouw heeft hier geen van / man heeft hier 1 van

Chromosomen paar 23 = Vrouw = XX / Man = XY --> na meiose (bevruchting) --> vrouw altijd X eicel / man X of Y zaadcel --> bijna alle dieren

Vogels en vissen is dit andersom vrouw = XY en man XX

Haploid = zaadcel of eicel / X of Y --> 1

Diploid = bevruchting XX of XY --> 2

X-chromosomaal = genen die alleen in het x-chromosoom voorkomen (dominant XA / recessief Xr)

Drager = heterozygoot eigenschap vrouw  / man nooit homo of hetero = 1 X chromosoom 

Kleurenblindheid / bloedziekte / hemofilie = kans groter mannen 

Begrippen

Intermediair = combinatie kleur als de eigenschappen even sterk zijn (Rr roze bloemen) --> 2 allelen beide even zwaar = roze bloemen 

dihybride = 2 genen waar je rekening mee moet houden

Multipele allelen = erfelijke eigenschappen op 3 of meer verschillende allelen

Stamboom = overzichtelijk ouders en kinderen. --> alleen 1 recessief homozygoot  (aa) en 1 heterozygoot (Aa)  / anders niet tot uiting 

-Rondje = vrouw / vierkantje = man  / -Roze/wit  = blond/wit  haar                paars/ geel = zwart haar 

1. Bepaal welk gen dominant is en welk recessief / 2. Dan vul je de genotypen van de homozygoot recessieve organismen / 3. Vul de rest. Soms weet je niet of een individu homozygoot dominant of heterozygoot is. Beide zijn mogelijk.

Geslachtelijk X- chromosoom = vrouw heeft hier er 2 van  / man heeft hier 1 van / Y- chromosoom = vrouw heeft hier geen van / man heeft hier 1 van

Chromosomen paar 23 = Vrouw = XX / Man = XY --> na meiose (bevruchting) --> vrouw altijd X eicel / man X of Y zaadcel --> bijna alle dieren

Vogels en vissen is dit andersom vrouw = XY en man XX

Haploid = zaadcel of eicel / X of Y --> 1

Diploid = bevruchting XX of XY --> 2

X-chromosomaal = genen die alleen in het x-chromosoom voorkomen (dominant XA / recessief Xr)

Drager = heterozygoot eigenschap vrouw  / man nooit homo of hetero = 1 X chromosoom 

Kleurenblindheid / bloedziekete / hemofilie = kans groter mannen 

6

4-5-2025

• Een voettekst toevoegen

Intermediair = combinatie kleur als de eigenschappen even sterk zijn (Rr roze bloemen) --> 2 allelen beide even zwaar = roze bloemen 

dihybride = 2 genen waar je rekening mee moet houden

Multipele allelen = erfelijke eigenschappen op 3 of meer verschillende allelen

Wat is intermediair?

Intermediair = combinatie kleur als de eigenschappen even sterk zijn (Rr roze bloemen) --> 2 allelen beide even zwaar = roze bloemen 

Wat is dihybride?

dihybride = 2 genen waar je rekening mee moet houden

wat is x-chromosonaal?

Geslachtelijk

X- chromosoom = vrouw heeft hier er 2 van  / man heeft hier 1 van

Y- chromosoom = vrouw heeft hier geen van / man heeft hier 1 van

Kruisingen

Thema 5 Erfelijkheid en evolutie

Thema 5: Erfelijkheid en evolutie – Kruisingen 3 VWO L. Lentink

Wat weet je over kruisingsschema's ?

Oefenen

1.     Een fruitvlieg met een zwart lichaam wordt gekruist met een fruitvlieg met een grijs lichaam. Alle individuen in de F1 zijn grijs. De F1-individuen paren onderling. Van de 113 individuen van de F2-generatie zijn er 84 grijs en 29 zwart.

Hoeveel van de grijze individuen zullen in de F2 heterozygoot zijn?

a.     28.

b.     42.

c.     56.

d.     Alle 84 grijze individuen.

opdracht 33 antwoord is C

totaal 113

84/3x2

Oefenen

1.    Bij katten wordt de vachtkleur onder andere bepaald door een X-chromosomaal allelenpaar met een allel voor rode vacht en een allel voor zwarte vacht. Poezen kunnen een rode vacht hebben, een schildpadvacht of een zwarte vacht. Een poes met een schildpadvacht paart met een rode kater.
Hoe groot is de kans dat de eerste poes die geboren wordt een schildpadvacht heeft?

a.     0%.

b.     12,5%.

c.     25%.

d.     50%.

e.     75%.

f.       100%.

opdracht 35 antwoord is D

XX vrouw poes schildpad RZ

XY man kater rood RR

poes heeft X van pa dus R rood en X van ma dus of R of Z.

dus 50% kans op schildpadvacht

afhankelijk wat wat ma meegeeft

maar ook 50% kans op rode vacht

40.     Bij een zeldzaam apenras erft het kenmerk bruine ogen (B) dominant over ten opzichte van blauwe oogkleur (b). Gegolfd haar is een intermediair kenmerk tussen sluik haar (A) en gekruld haar (a). Een vrouwelijke aap met bruine ogen (homozygoot) en gekruld haar paart met een mannelijke aap die blauwe ogen en sluik haar bezit. Om de F2 te verkrijgen mag je veronderstellen dat een broer en zus uit de F1-generatie met elkaar paren.

Welk deel van de F2 met krullen heeft blauwe ogen?

a.     0%.

b.     12,5%.

c.     25%.

d.     50%.

e.     75%.

vraag 40 C

B bruine ogen dominant

b blauwe ogen recessief

AA sluik haar

aa gekruld haar

Aa gegolfd haar

BBaa vrouw x man bbAA

zie blaadje

gekruld haar en blauwe ogen is

aa gekruld haar

bb blauwe ogen

49.     Bepaal van individu 9 en 16 het genotype.
(De individuen 2, 4, 7, 9 en 13 zijn kleurenblind)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

vraag 49

9= XaY-
16= XaY of XAY