Lezen met doel en strategie

Lezen met doel en strategie

1 / 42
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlands M1Secundair onderwijsTechnisch secundair onderwijsLeerjaar 6

In deze les zitten 42 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Lezen met doel en strategie

Deze slide heeft geen instructies

Leerdoel

Ik kan tekstdoelen, tekstsoorten en teksttypes correct herkennen en onderscheid maken tussen oriënterend, globaal, intensief, gericht/zoekend, kritisch en genietend lezen.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden koppel jij aan slim lezen?

Gebruik de inzendingen om voorkennis te activeren rond tekstdoel, tekstsoort, teksttype en leesstrategieën.

Tekstdoelen, tekstsoorten en teksttypes

  • Een schrijver schrijft nooit zomaar: elke tekst heeft een doel


  • Dat doel stuurt de inhoud, toon, opbouw en soms ook de lay-out


  • Om een tekst goed te begrijpen, kijk je dus eerst: wat wil de schrijver bereiken?

  • Vanuit dat doel herken je daarna de tekstsoort

  • Het teksttype is de concrete vorm waarin de tekst verschijnt

Maak meteen het onderscheid helder: tekstdoel = bedoeling van de schrijver; tekstsoort = categorie op basis van dat doel; teksttype = herkenbare concrete vorm zoals artikel, advertentie of roman.

Veelvoorkomende tekstdoelen

Informeren - kennis of uitleg geven

Beschouwen - een onderwerp uitdiepen vanuit meerdere kanten

Overtuigen - de lezer naar een standpunt leiden

Doelen

Doelen

Activeren - aanzetten tot handelen

Ontroeren - gevoelens oproepen

Amuseren - vermaken of plezier geven

Deze slide heeft geen instructies

Sleepvraag

INFORMEREN

ACTIVEREN

kennis of uitleg geven

aanzetten tot handelen

handleiding

Actie bij Aldi: 1+1 gratis

Deze slide heeft geen instructies

Wat betekent beschouwen?

Een beschouwende tekst werkt een onderwerp aandachtig en genuanceerd uit.


  • meerdere meningen of invalshoeken

  • voor- en nadelen

  • argumenten en afwegingen

  • ruimte voor de lezer om zelf een mening te vormen

Benadruk dat beschouwen niet hetzelfde is als overtuigen. Bij overtuigen stuurt de schrijver naar één standpunt; bij beschouwen laat de schrijver complexiteit zien.

Welke omschrijving past bij 'beschouwen' het best?

A

gevoelens oproepen

B

tot actie aanzetten

C

één standpunt bewijzen

D

meerdere kanten afwegen

Distractors sluiten aan bij andere tekstdoelen: ontroeren, activeren en overtuigen. Laat leerlingen verwoorden waarom 'beschouwen' ruimte laat voor een eigen mening.

Eén tekst, meerdere doelen

  • In één tekst kunnen meerdere tekstdoelen voorkomen

  • Een artikel kan tegelijk informeren en overtuigen

  • Een campagne kan informeren en activeren

  • Toch bepaal je de tekstsoort via het hoofddoel

Laat leerlingen niet elk doel gelijkwaardig behandelen. Vraag steeds: welk doel overheerst? Dat hoofddoel is bepalend voor de tekstsoort.

Tekstsoort en teksttype

  • Tekstsoort = categorie volgens doel

  • Teksttype = concrete tekstvorm

  • Voorbeelden teksttypes: roman, stripverhaal, mop, advertentie, bijsluiter, artikel, infotekst

Je kunt hier voorbeelden mondeling laten indelen: een advertentie is een teksttype; vaak hoort die bij een activerende tekstsoort.

Van tekstdoel naar tekstsoort

  • Informatieve tekst → vooral informeren

  • Beschouwende tekst → vooral beschouwen

  • Activerende tekst → vooral activeren

  • Argumentatieve tekst → vooral overtuigen

  • Narratieve of literaire tekst → vaak ontroeren of amuseren

Houd de koppeling functioneel: tekstsoort benoemt de soort tekst op basis van het dominante doel. Terminologie kan per methode licht verschillen; blijf in deze les consequent.

Vul de kernbegrippen aan

Het tekstdoel is de bedoeling van de schrijver. De tekstsoort benoem je op basis van dat hoofddoel. Het teksttype is de concrete vorm, zoals een artikel of advertentie.

tekstdoel
tekstsoort
teksttype
kernzin
signaalwoord
leesstrategie

Controleer of leerlingen het onderscheid tussen bedoeling, categorie en concrete vorm scherp houden.

Waarom kijk je bij tekstsoort naar het hoofddoel?

Verwachte elementen: meerdere doelen kunnen samen voorkomen, maar het hoofddoel bepaalt de tekstsoort; een leerling kan bijvoorbeeld informeren + overtuigen of informeren + activeren noemen.

Leesstrategieën

  • Je leest niet elke tekst op dezelfde manier

  • Je leesdoel bepaalt welke leesstrategie het best past

  • Soms wil je snel weten waarover een tekst gaat

  • Soms zoek je één detail

  • Soms moet je juist traag en kritisch lezen

Maak de koppeling expliciet: strategie is geen los trucje, maar een bewuste keuze op basis van wat je als lezer nodig hebt.

Snelle leesstrategieën

Oriënterend lezen

  • titel, inleiding, tussentitels, kernzinnen

  • hoofdzaken vinden

  • ook scannend genoemd in deze les

  • snel en selectief

  • onderwerp en doel achterhalen

  • eerste indruk van de tekst

Globaal lezen

Het woord 'scannend' wordt in de praktijk soms ook gebruikt voor zoekend lezen. Blijf hier trouw aan de lesinput: globaal/scannend = hoofdzaken uit de tekst halen.

Nauwkeurig en doelgericht

Gericht of zoekend lezen

  • lezen om een specifieke vraag te beantwoorden

  • cijfers, namen of details opsporen

  • niet alles even grondig lezen

Intensief lezen

  • aandachtig en precies lezen

  • hoofd- en bijzaken onderscheiden

  • verbanden en woordbetekenissen begrijpen

Deze slide heeft geen instructies

Beoordelen en beleven

  • betrouwbaarheid beoordelen

  • juistheid controleren

  • overtuigingskracht afwegen

Kritisch lezen

  • lezen voor plezier en ontspanning

  • focus op beleving

  • vaak bij verhalen en literaire teksten

Genietend lezen

Deze slide heeft geen instructies

Leesdoel bepaalt strategie

Leesdoel → passende strategie


  • weten waarover de tekst gaat → oriënterend lezen

  • snel de hoofdlijn begrijpen → globaal lezen

  • een tekst echt doorgronden → intensief lezen

  • een detail vinden → gericht/zoekend lezen

  • kwaliteit beoordelen → kritisch lezen

  • ontspannen lezen → genietend lezen

Gebruik concrete mini-voorbeelden: 'Welke supermarkt stijgt het sterkst in prijs?' vraagt zoekend lezen; 'Is dit artikel betrouwbaar?' vraagt kritisch lezen.

Je wilt snel de hoofdlijn begrijpen. Welke strategie kies je?

A

kritisch lezen

B

globaal lezen

C

intensief lezen

D

zoekend lezen

Toets de koppeling tussen leesdoel en strategie, niet alleen de term op zich.

Vul de leesstrategieën aan

Bij oriënterend lezen wil je snel onderwerp en doel achterhalen. Bij globaal lezen let je op titel, inleiding en kernzinnen om de hoofdzaken te vinden. Bij kritisch lezen beoordeel je betrouwbaarheid en overtuigingskracht.

oriënterend
globaal
kritisch
genietend
zoekend
beschouwend

De drie begrippen hebben elk een duidelijk ander leesdoel; bespreek vooral het verschil tussen oriënterend en globaal lezen.

Welke strategie vind jij het lastigst om uit elkaar te houden?

1

oriënterend

2

globaal

3

intensief

4

zoekend

5

kritisch

Deze slide heeft geen instructies

Tekst 1: prijsstijgingen

  • Onderwerp: prijsstijgingen in supermarkten

  • Mogelijke context: vergelijking van prijzen, merken en oorzaken

  • Lezer let op: onderwerp, doel, ontvanger en opbouw

Houd het authentiek en functioneel: het gaat niet om fictieve schooltekstjes, maar om herkenbare informatieve of beschouwende media-artikels.

Prijsstijgingen: doel en soort

  • Het onderwerp zegt nog niet genoeg over de tekstsoort

  • Je kijkt naar het tekstdoel: wil de schrijver vooral uitleggen, afwegen of overtuigen?

  • Een artikel over prijsstijgingen is vaak informatief

  • Als het verschillende verklaringen en gevolgen afweegt, kan het ook beschouwend zijn

Benadruk dat leerlingen hun keuze moeten kunnen motiveren met tekstkenmerken, niet alleen met hun gevoel.

Prijsstijgingen: hoofdzaken

  • Titel en inleiding geven meestal het centrale thema

  • Tussentitels verdelen het onderwerp in deelaspecten

  • Kernzinnen helpen om alinea's snel te begrijpen

  • Met globaal lezen haal je eerst de grote lijn uit de tekst

Laat horen dat kernzinnen vaak, maar niet altijd, vooraan in een alinea staan. Vermijd te absolute regels.

Prijsstijgingen: details en woorden

  • Met gericht/zoekend lezen vind je specifieke gegevens uit de tekst

  • Met intensief lezen begrijp je verbanden en nuances

  • Woordbetekenis haal je vaak uit de context

  • Voorbeelden: discounter, evergreen, steekproef, inflatie, temperen

Werk mondeling uit hoe context helpt: kijk naar omliggende zinnen, voorbeelden, tegenstelling of uitleg in de tekst.

Prijsstijgingen: feiten en meningen

  • Feiten zijn controleerbare gegevens

  • Meningen drukken een oordeel of standpunt uit

  • Bij kritisch lezen maak je dat onderscheid bewust

  • Je beoordeelt ook of cijfers, voorbeelden en bronnen betrouwbaar overkomen

Wijs op signaalwoorden van mening zoals 'volgens', 'helaas', 'beter', 'oneerlijk'. Een feit kan wel geselecteerd zijn om een mening te ondersteunen.

Een tekst weegt oorzaken en gevolgen van prijsstijgingen af. Welke tekstsoort past het best?

A

beschouwend

B

activerend

C

narratief

D

argumentatief

De tekst gaat niet per se naar één standpunt toe; het afwegen van verklaringen en gevolgen wijst op beschouwen.

Vul de passende aanpak aan

Bij een artikel over supermarktprijzen gebruik je globaal lezen om via titel en kernzinnen de grote lijn te vinden. Voor één cijfer of merknaam kies je zoekend lezen. Om feiten en meningen te beoordelen, lees je kritisch.

globaal
zoekend
kritisch
genietend
oriënterend
beschouwend

De volgorde dwingt drie verschillende leesdoelen af: hoofdlijn, detail, beoordeling.

Hoe herken je in zo'n artikel een mening?

Verwachte elementen: feiten zijn controleerbaar; meningen bevatten een oordeel of standpunt; kritisch lezen let ook op bronnen, cijfers, formuleringen zoals 'oneerlijk', 'beter', 'helaas' of 'volgens'.

Tekst 2: energie besparen

  • Onderwerp: eenvoudige manieren om energieverbruik te verlagen

  • Zo'n tekst richt zich vaak op praktische tips voor een brede lezer

Deze slide heeft geen instructies

Energie besparen: doel en ontvanger

  • Vaak wil de schrijver vooral informeren en activeren

  • Het hoofddoel bepaalt de tekstsoort

  • De ontvanger is vaak een lezer die thuis energie wil besparen

  • De woordkeuze en voorbeelden sluiten aan bij die doelgroep

Maak hier het verband met teksttype mogelijk: een online artikel, infotekst of folder kan dezelfde doelen hebben maar een andere vorm.

Energie besparen: structuur lezen

  • Signaalwoorden tonen verbanden, zoals oorzaak, gevolg of tegenstelling

  • Kernzinnen vatten de hoofdgedachte van een alinea samen

  • Via titel, tussenkopjes en kernzinnen vind je snel de hoofdzaken

  • Zo kies je tussen globaal en intensief lezen

Noem mondeling voorbeelden van signaalwoorden zoals 'omdat', 'dus', 'maar', 'daarom', 'toch'.

Energie besparen: details begrijpen

  • Zoekend lezen helpt bij concrete vragen: welke tip levert wat op?

  • Intensief lezen helpt om uitleg en voorwaarden goed te begrijpen

  • Ook hier gebruik je context voor woordbetekenis

  • Voorbeeldwoord: overbodig

Laat zien dat 'overbodig' in context betekent dat iets niet nodig is en dus vermeden kan worden om energie te besparen.

Van tekst naar aanpak

Bij elke leestekst stel je dezelfde kernvragen:


  • Wat is het onderwerp?

  • Wat is het tekstdoel?

  • Welke tekstsoort past daarbij?

  • Welk teksttype is het?

  • Wie is de ontvanger?

  • Welke leesstrategie past bij mijn leesdoel?

Deze slide verbindt beide toepassingssubteksten met de theorie. Gebruik haar als samenvattend denkkader voor elke nieuwe tekst.

Een tiptekst wil vooral dat lezers thuis energie besparen. Wat is dan vaak het hoofddoel?

A

ontroeren

B

amuseren

C

activeren

D

beschouwen

De tekst kan ook informeren, maar als de lezer vooral tot handelen wordt aangezet, is activeren het hoofddoel.

Vul de begrippen in context aan

In een tekst over energie besparen tonen signaalwoorden verbanden zoals oorzaak of tegenstelling. Kernzinnen helpen om de hoofdgedachte snel te vinden. Het woord overbodig betekent in die context dat iets niet nodig is.

signaalwoorden
Kernzinnen
overbodig
teksttypes
meningen
inflatie

Alle begrippen komen letterlijk uit de toepassingsslides; laat leerlingen hun keuzes motiveren vanuit de context.

Welke twee vragen stel jij nu eerst bij een nieuwe tekst?

Verwachte elementen: onderwerp, tekstdoel, tekstsoort, teksttype, ontvanger en passende leesstrategie; sterke antwoorden tonen ook dat leesdoel de strategie stuurt.

Wat neem jij mee uit deze les?

Laat leerlingen één concreet inzicht noemen, bijvoorbeeld het verschil tussen tekstsoort en teksttype of de koppeling tussen leesdoel en strategie.

Wat hielp jou het meest om dit te begrijpen?

Gebruik de antwoorden om zicht te krijgen op effectieve didactische elementen, zoals voorbeelden, schema's, vergelijkingen of toepassingsvragen.

Welk onderscheid vond jij het moeilijkst?

Peil naar resterende onzekerheden, bijvoorbeeld beschouwen versus overtuigen of oriënterend versus globaal lezen.

Begrippenlijst

tekstdoel - de bedoeling van de schrijver met een tekst

tekstsoort - categorie van een tekst op basis van het hoofddoel

teksttype - concrete tekstvorm met typische inhoud en lay-out

beschouwen - een onderwerp genuanceerd uitdiepen vanuit meerdere kanten

oriënterend lezen - snel en selectief lezen om onderwerp en doel te achterhalen

globaal lezen - de hoofdzaken zoeken via titel, inleiding, tussentitels en kernzinnen

intensief lezen - nauwkeurig lezen met aandacht voor details, verbanden en woordbegrip

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

gericht of zoekend lezen - lezen om gerichte informatie of een specifiek antwoord te vinden

kritisch lezen - informatie beoordelen op betrouwbaarheid, juistheid en overtuigingskracht

genietend lezen - lezen voor plezier en ontspanning

kernzin - zin die de hoofdgedachte van een alinea samenvat

signaalwoord - woord dat een verband aangeeft, zoals oorzaak, gevolg of tegenstelling

feit - controleerbare informatie

mening - uitspraak met een persoonlijk oordeel of standpunt

Deze slide heeft geen instructies