Lezen met doel en strategie
Lezen met doel en strategie
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoel
Ik kan tekstdoelen, tekstsoorten en teksttypes correct herkennen en onderscheid maken tussen oriënterend, globaal, intensief, gericht/zoekend, kritisch en genietend lezen.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan slim lezen?
Gebruik de inzendingen om voorkennis te activeren rond tekstdoel, tekstsoort, teksttype en leesstrategieën.
Tekstdoelen, tekstsoorten en teksttypes
Een schrijver schrijft nooit zomaar: elke tekst heeft een doel
Dat doel stuurt de inhoud, toon, opbouw en soms ook de lay-out
Om een tekst goed te begrijpen, kijk je dus eerst: wat wil de schrijver bereiken?
Vanuit dat doel herken je daarna de tekstsoort
Het teksttype is de concrete vorm waarin de tekst verschijnt
Maak meteen het onderscheid helder: tekstdoel = bedoeling van de schrijver; tekstsoort = categorie op basis van dat doel; teksttype = herkenbare concrete vorm zoals artikel, advertentie of roman.
Veelvoorkomende tekstdoelen
Informeren - kennis of uitleg geven
Beschouwen - een onderwerp uitdiepen vanuit meerdere kanten
Overtuigen - de lezer naar een standpunt leiden
Doelen
Doelen
Activeren - aanzetten tot handelen
Ontroeren - gevoelens oproepen
Amuseren - vermaken of plezier geven
Deze slide heeft geen instructies
Sleepvraag
INFORMEREN
ACTIVEREN
kennis of uitleg geven
aanzetten tot handelen
handleiding
Actie bij Aldi: 1+1 gratis
Deze slide heeft geen instructies
Wat betekent beschouwen?
Een beschouwende tekst werkt een onderwerp aandachtig en genuanceerd uit.
meerdere meningen of invalshoeken
voor- en nadelen
argumenten en afwegingen
ruimte voor de lezer om zelf een mening te vormen
Benadruk dat beschouwen niet hetzelfde is als overtuigen. Bij overtuigen stuurt de schrijver naar één standpunt; bij beschouwen laat de schrijver complexiteit zien.
Welke omschrijving past bij 'beschouwen' het best?
gevoelens oproepen
tot actie aanzetten
één standpunt bewijzen
meerdere kanten afwegen
Distractors sluiten aan bij andere tekstdoelen: ontroeren, activeren en overtuigen. Laat leerlingen verwoorden waarom 'beschouwen' ruimte laat voor een eigen mening.
Eén tekst, meerdere doelen
In één tekst kunnen meerdere tekstdoelen voorkomen
Een artikel kan tegelijk informeren en overtuigen
Een campagne kan informeren en activeren
Toch bepaal je de tekstsoort via het hoofddoel
Laat leerlingen niet elk doel gelijkwaardig behandelen. Vraag steeds: welk doel overheerst? Dat hoofddoel is bepalend voor de tekstsoort.
Tekstsoort en teksttype
Tekstsoort = categorie volgens doel
Teksttype = concrete tekstvorm
Voorbeelden teksttypes: roman, stripverhaal, mop, advertentie, bijsluiter, artikel, infotekst
Je kunt hier voorbeelden mondeling laten indelen: een advertentie is een teksttype; vaak hoort die bij een activerende tekstsoort.
Van tekstdoel naar tekstsoort
Informatieve tekst → vooral informeren
Beschouwende tekst → vooral beschouwen
Activerende tekst → vooral activeren
Argumentatieve tekst → vooral overtuigen
Narratieve of literaire tekst → vaak ontroeren of amuseren
Houd de koppeling functioneel: tekstsoort benoemt de soort tekst op basis van het dominante doel. Terminologie kan per methode licht verschillen; blijf in deze les consequent.
Vul de kernbegrippen aan
Het tekstdoel is de bedoeling van de schrijver. De tekstsoort benoem je op basis van dat hoofddoel. Het teksttype is de concrete vorm, zoals een artikel of advertentie.
Controleer of leerlingen het onderscheid tussen bedoeling, categorie en concrete vorm scherp houden.
Waarom kijk je bij tekstsoort naar het hoofddoel?
Verwachte elementen: meerdere doelen kunnen samen voorkomen, maar het hoofddoel bepaalt de tekstsoort; een leerling kan bijvoorbeeld informeren + overtuigen of informeren + activeren noemen.
Leesstrategieën
Je leest niet elke tekst op dezelfde manier
Je leesdoel bepaalt welke leesstrategie het best past
Soms wil je snel weten waarover een tekst gaat
Soms zoek je één detail
Soms moet je juist traag en kritisch lezen
Maak de koppeling expliciet: strategie is geen los trucje, maar een bewuste keuze op basis van wat je als lezer nodig hebt.
Snelle leesstrategieën
Oriënterend lezen
titel, inleiding, tussentitels, kernzinnen
hoofdzaken vinden
ook scannend genoemd in deze les
snel en selectief
onderwerp en doel achterhalen
eerste indruk van de tekst
Globaal lezen
Het woord 'scannend' wordt in de praktijk soms ook gebruikt voor zoekend lezen. Blijf hier trouw aan de lesinput: globaal/scannend = hoofdzaken uit de tekst halen.
Nauwkeurig en doelgericht
Gericht of zoekend lezen
lezen om een specifieke vraag te beantwoorden
cijfers, namen of details opsporen
niet alles even grondig lezen
Intensief lezen
aandachtig en precies lezen
hoofd- en bijzaken onderscheiden
verbanden en woordbetekenissen begrijpen
Deze slide heeft geen instructies
Beoordelen en beleven
betrouwbaarheid beoordelen
juistheid controleren
overtuigingskracht afwegen
Kritisch lezen
lezen voor plezier en ontspanning
focus op beleving
vaak bij verhalen en literaire teksten
Genietend lezen
Deze slide heeft geen instructies
Leesdoel bepaalt strategie
Leesdoel → passende strategie
weten waarover de tekst gaat → oriënterend lezen
snel de hoofdlijn begrijpen → globaal lezen
een tekst echt doorgronden → intensief lezen
een detail vinden → gericht/zoekend lezen
kwaliteit beoordelen → kritisch lezen
ontspannen lezen → genietend lezen
Gebruik concrete mini-voorbeelden: 'Welke supermarkt stijgt het sterkst in prijs?' vraagt zoekend lezen; 'Is dit artikel betrouwbaar?' vraagt kritisch lezen.
Je wilt snel de hoofdlijn begrijpen. Welke strategie kies je?
kritisch lezen
globaal lezen
intensief lezen
zoekend lezen
Toets de koppeling tussen leesdoel en strategie, niet alleen de term op zich.
Vul de leesstrategieën aan
Bij oriënterend lezen wil je snel onderwerp en doel achterhalen. Bij globaal lezen let je op titel, inleiding en kernzinnen om de hoofdzaken te vinden. Bij kritisch lezen beoordeel je betrouwbaarheid en overtuigingskracht.
De drie begrippen hebben elk een duidelijk ander leesdoel; bespreek vooral het verschil tussen oriënterend en globaal lezen.
Welke strategie vind jij het lastigst om uit elkaar te houden?
oriënterend
globaal
intensief
zoekend
kritisch
Deze slide heeft geen instructies
Tekst 1: prijsstijgingen
Onderwerp: prijsstijgingen in supermarkten
Mogelijke context: vergelijking van prijzen, merken en oorzaken
Lezer let op: onderwerp, doel, ontvanger en opbouw
Houd het authentiek en functioneel: het gaat niet om fictieve schooltekstjes, maar om herkenbare informatieve of beschouwende media-artikels.
Prijsstijgingen: doel en soort
Het onderwerp zegt nog niet genoeg over de tekstsoort
Je kijkt naar het tekstdoel: wil de schrijver vooral uitleggen, afwegen of overtuigen?
Een artikel over prijsstijgingen is vaak informatief
Als het verschillende verklaringen en gevolgen afweegt, kan het ook beschouwend zijn
Benadruk dat leerlingen hun keuze moeten kunnen motiveren met tekstkenmerken, niet alleen met hun gevoel.
Prijsstijgingen: hoofdzaken
Titel en inleiding geven meestal het centrale thema
Tussentitels verdelen het onderwerp in deelaspecten
Kernzinnen helpen om alinea's snel te begrijpen
Met globaal lezen haal je eerst de grote lijn uit de tekst
Laat horen dat kernzinnen vaak, maar niet altijd, vooraan in een alinea staan. Vermijd te absolute regels.
Prijsstijgingen: details en woorden
Met gericht/zoekend lezen vind je specifieke gegevens uit de tekst
Met intensief lezen begrijp je verbanden en nuances
Woordbetekenis haal je vaak uit de context
Voorbeelden: discounter, evergreen, steekproef, inflatie, temperen
Werk mondeling uit hoe context helpt: kijk naar omliggende zinnen, voorbeelden, tegenstelling of uitleg in de tekst.
Prijsstijgingen: feiten en meningen
Feiten zijn controleerbare gegevens
Meningen drukken een oordeel of standpunt uit
Bij kritisch lezen maak je dat onderscheid bewust
Je beoordeelt ook of cijfers, voorbeelden en bronnen betrouwbaar overkomen
Wijs op signaalwoorden van mening zoals 'volgens', 'helaas', 'beter', 'oneerlijk'. Een feit kan wel geselecteerd zijn om een mening te ondersteunen.
Een tekst weegt oorzaken en gevolgen van prijsstijgingen af. Welke tekstsoort past het best?
beschouwend
activerend
narratief
argumentatief
De tekst gaat niet per se naar één standpunt toe; het afwegen van verklaringen en gevolgen wijst op beschouwen.
Vul de passende aanpak aan
Bij een artikel over supermarktprijzen gebruik je globaal lezen om via titel en kernzinnen de grote lijn te vinden. Voor één cijfer of merknaam kies je zoekend lezen. Om feiten en meningen te beoordelen, lees je kritisch.
De volgorde dwingt drie verschillende leesdoelen af: hoofdlijn, detail, beoordeling.
Hoe herken je in zo'n artikel een mening?
Verwachte elementen: feiten zijn controleerbaar; meningen bevatten een oordeel of standpunt; kritisch lezen let ook op bronnen, cijfers, formuleringen zoals 'oneerlijk', 'beter', 'helaas' of 'volgens'.
Tekst 2: energie besparen
Onderwerp: eenvoudige manieren om energieverbruik te verlagen
Zo'n tekst richt zich vaak op praktische tips voor een brede lezer
Deze slide heeft geen instructies
Energie besparen: doel en ontvanger
Vaak wil de schrijver vooral informeren en activeren
Het hoofddoel bepaalt de tekstsoort
De ontvanger is vaak een lezer die thuis energie wil besparen
De woordkeuze en voorbeelden sluiten aan bij die doelgroep
Maak hier het verband met teksttype mogelijk: een online artikel, infotekst of folder kan dezelfde doelen hebben maar een andere vorm.
Energie besparen: structuur lezen
Signaalwoorden tonen verbanden, zoals oorzaak, gevolg of tegenstelling
Kernzinnen vatten de hoofdgedachte van een alinea samen
Via titel, tussenkopjes en kernzinnen vind je snel de hoofdzaken
Zo kies je tussen globaal en intensief lezen
Noem mondeling voorbeelden van signaalwoorden zoals 'omdat', 'dus', 'maar', 'daarom', 'toch'.
Energie besparen: details begrijpen
Zoekend lezen helpt bij concrete vragen: welke tip levert wat op?
Intensief lezen helpt om uitleg en voorwaarden goed te begrijpen
Ook hier gebruik je context voor woordbetekenis
Voorbeeldwoord: overbodig
Laat zien dat 'overbodig' in context betekent dat iets niet nodig is en dus vermeden kan worden om energie te besparen.
Van tekst naar aanpak
Bij elke leestekst stel je dezelfde kernvragen:
Wat is het onderwerp?
Wat is het tekstdoel?
Welke tekstsoort past daarbij?
Welk teksttype is het?
Wie is de ontvanger?
Welke leesstrategie past bij mijn leesdoel?
Deze slide verbindt beide toepassingssubteksten met de theorie. Gebruik haar als samenvattend denkkader voor elke nieuwe tekst.
Een tiptekst wil vooral dat lezers thuis energie besparen. Wat is dan vaak het hoofddoel?
ontroeren
amuseren
activeren
beschouwen
De tekst kan ook informeren, maar als de lezer vooral tot handelen wordt aangezet, is activeren het hoofddoel.
Vul de begrippen in context aan
In een tekst over energie besparen tonen signaalwoorden verbanden zoals oorzaak of tegenstelling. Kernzinnen helpen om de hoofdgedachte snel te vinden. Het woord overbodig betekent in die context dat iets niet nodig is.
Alle begrippen komen letterlijk uit de toepassingsslides; laat leerlingen hun keuzes motiveren vanuit de context.
Welke twee vragen stel jij nu eerst bij een nieuwe tekst?
Verwachte elementen: onderwerp, tekstdoel, tekstsoort, teksttype, ontvanger en passende leesstrategie; sterke antwoorden tonen ook dat leesdoel de strategie stuurt.
Wat neem jij mee uit deze les?
Laat leerlingen één concreet inzicht noemen, bijvoorbeeld het verschil tussen tekstsoort en teksttype of de koppeling tussen leesdoel en strategie.
Wat hielp jou het meest om dit te begrijpen?
Gebruik de antwoorden om zicht te krijgen op effectieve didactische elementen, zoals voorbeelden, schema's, vergelijkingen of toepassingsvragen.
Welk onderscheid vond jij het moeilijkst?
Peil naar resterende onzekerheden, bijvoorbeeld beschouwen versus overtuigen of oriënterend versus globaal lezen.
Begrippenlijst
tekstdoel - de bedoeling van de schrijver met een tekst
tekstsoort - categorie van een tekst op basis van het hoofddoel
teksttype - concrete tekstvorm met typische inhoud en lay-out
beschouwen - een onderwerp genuanceerd uitdiepen vanuit meerdere kanten
oriënterend lezen - snel en selectief lezen om onderwerp en doel te achterhalen
globaal lezen - de hoofdzaken zoeken via titel, inleiding, tussentitels en kernzinnen
intensief lezen - nauwkeurig lezen met aandacht voor details, verbanden en woordbegrip
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
gericht of zoekend lezen - lezen om gerichte informatie of een specifiek antwoord te vinden
kritisch lezen - informatie beoordelen op betrouwbaarheid, juistheid en overtuigingskracht
genietend lezen - lezen voor plezier en ontspanning
kernzin - zin die de hoofdgedachte van een alinea samenvat
signaalwoord - woord dat een verband aangeeft, zoals oorzaak, gevolg of tegenstelling
feit - controleerbare informatie
mening - uitspraak met een persoonlijk oordeel of standpunt
Deze slide heeft geen instructies