Structuur en herhaling: de democratische rechtsstaat
Structuur en herhaling: de democratische rechtsstaat
Onderdelen in deze les
Structuur en herhaling: de democratische rechtsstaat
Leerdoel
Aan het einde van de les kun je de kernbegrippen van de rechtsstaat, grondrechten, het legaliteitsbeginsel, rechtspraak, de EU en massamedia benoemen en toepassen in voorbeeldvragen.
Opfrissing: definitie rechtsstaat
Een rechtsstaat is een staat waarin burgers worden beschermd tegen elkaar en de macht van de overheid, dankzij wetten en onafhankelijke rechtspraak.
Vier kenmerken van een rechtsstaat
Grondrechten,
legaliteitsbeginsel, machtenscheiding
onafhankelijke rechtspraak
vormen de basis van de rechtsstaat.
Soorten grondrechten
Vrijheidsrechten
Discriminatieverbod
Politieke rechten:
Kiesrecht
Gelijkheidsrechten
Vrijheid van meningsuiting
Sociale grondrechten:
- Recht op onderwijs
Beperking van grondrechten
Alleen bij wet
Grondrechten mogen alleen door de wet worden beperkt.
Geef een voorbeeld van een situatie waarin een recht beperkt mag worden.
Toepassingsvraag
Voorbeelden en toepassing grondrechten
Korte casus: Mag een demonstratie worden verboden? Beredeneer via grondrechten.
Botsende grondrechten
Soms komen grondrechten met elkaar in conflict, zoals vrijheid van meningsuiting vs. bescherming van groepen.
Hoe lossen we dat op?
Legaliteitsbeginsel
Volgens het legaliteitsbeginsel kan iemand alleen voor iets gestraft worden wat volgens de wet verboden is.
De overheid moet zich aan de wet houden.
Rechtszekerheid
Burgers weten waar ze aan toe zijn dankzij duidelijke, vooraf vastgelegde wetten.
Machtenscheiding
1. Wetgevende macht
Maakt de wetten.
Bestaat uit het Parlement
Het parlement bestaat uit:
Tweede Kamer (maakt en wijzigt wetten)
Eerste Kamer (keurt wetten goed of af)
2. Uitvoerende macht
Voert de wetten uit.
Bestaat uit: de Regering
Ministers zorgen dat wetten ook echt worden uitgevoerd. Niet alleen mooie teksten op papier.
3. Rechtsprekende macht
Controleert of wetten goed worden toegepast en beslecht conflicten.
Bestaat uit: Rechtbanken en de Hoge Raad
Rechters zijn onafhankelijk. Zelfs als de politiek daar soms nerveus van wordt.
Onafhankelijke rechtspraak
Rechters beslissen onafhankelijk over wetten en mensen.
Ze worden voor het leven benoemd. Alleen ontslag in hele bijzondere gevallen : corruptie, niet meer functioneren.
Rechtsbronnen
Rechtsbronnen zijn
Wetten
Grondwet
Jurisprudentie
Verdragen
Gewoonterecht.
Ze vormen samen het Nederlandse recht.
Toetsvraag: rechtsbron
Stel:
- een rechter zegt: je krijgt dezelfde straf als degene die ik vorige week heb gestraft voor hetzelfde feit.
Op welke rechtsbron beroep hij zich?
Rechtsgebieden
Strafrecht
Civiel recht: conflicten tussen burgers
Bestuursrecht
Burger & Overheid
Verloop van een strafzaak
Pleidooi
Opening
Requisitoir
Vonnis
Laatste Woord
Tenlastelegging
Onderzoek
Bescherming verdachten (LOGR)
Legaliteitsbeginsel
Onschuldpresumptie
Gelijkheidsbeginsel
Recht op verdediging
Europese Unie: ontstaan
De EU is ontstaan uit de EGKS met als doelen vrede en economische samenwerking.
Begrippen EU
Intergouvernementeel
Supranationaal
EU kan zelfstandig besluiten nemen waar landen zich aan houden.
Samenwerking tussen landen zonder zelfstandige EU-besluiten.
Dilemma van soevereiniteit
Landen leveren een deel van hun macht in bij deelname aan de EU.
EU-instellingen
Europees Parlement,
Europese Commissie,
Europese Raad,
Raad van de EU:
elk met een andere rol in besluitvorming.
De vier vrijheden
Vrij verkeer van goederen en diensten
Burgers en geld kunnen vrij door EU-landen reizen en verplaatsen.
Bedrijven kunnen in heel Europa handelen zonder veel beperkingen.
Vrij verkeer van personen en kapitaal
Massamedia: functies
Massamedia heeft vier functies:
informeren,
agenderen,
meningsvorming
waakhondfunctie
Media - de vijfde macht
Waarom wordt de media ook wel 'de vijfde macht' genoemd?
Naar welk beginsel van de rechtstaat verwijst dit?
Vrije media als kenmerk van democratie
Media mag de overheid kritisch volgen. Vrije pers is een fundament van de democratie.
Rol van sociale media en AI
Sociale media en AI beïnvloeden nieuwsvoorziening en meningsvorming. Bespreek voor- en nadelen.
Toepassingsvraag: CTT-methode
Gebruik CTT: trek eerst een conclusie, benoem passende theorie, pas toe op een bron of voorbeeld.
Meerkeuzevraag: democratie
Welke functie van massamedia wordt uitgeoefend als journalisten corruptie aan het licht brengen? A. Agendafunctie B. Waakhondfunctie C. Meningsvormende functie
Toetstips Maatschappijleer
Gebruik vaktaal: denk aan grondrechten, rechtsstaat, jurisprudentie. Lees bronnen goed en begin je antwoord met je conclusie.
