De Eerste Wereldoorlog schooljaar 26-27
De Eerste Wereldoorlog schooljaar 26-27
Lesduur is: 50 minOnderdelen in deze les
De Eerste Wereldoorlog schooljaar 26-27
POV: Het is 1870. Er breekt oorlog uit tussen Frankrijk en Pruisen. Jij bent een jonge soldaat.
Je denkt dat je gaat vechten in een korte, heldhaftige oorlog. Maar het leger beschikt over spoorwegen, moderne geweren en zware kanonnen. Grote groepen soldaten kunnen daardoor snel naar het front worden gebracht.
Vraag
Wat verwacht jij van deze oorlog?
A. De oorlog is snel voorbij, omdat moderne wapens een snelle overwinning mogelijk maken.
B. De oorlog wordt juist bloediger, omdat moderne wapens meer slachtoffers kunnen maken.
C. De oorlog treft vooral soldaten en nauwelijks gewone burgers.
D. Ik kan dit nog niet voorspellen.
Kijkonderzoek: verzamel bewijs
Leerdoel
Ik kan met voorbeelden uit het fragment uitleggen waarom de Frans-Duitse Oorlog een voorloper van de Eerste Wereldoorlog was.
Kijkopdracht
Verzamel tijdens het kijken bewijs bij drie onderdelen. Schrijf dit op papier. Dus geen laptop nodig.
1. Een oorlog met grote legers
Wat zie of hoor je over:
grote aantallen soldaten;
dienstplicht;
vervoer van soldaten;
spoorwegen?
.
2. Een vernietigende oorlog
Wat zie of hoor je over:
moderne geweren;
kanonnen en artillerie;
slachtoffers;
belegerde steden;
gevolgen voor burgers?
3. Een oorlog van hele volken
Wat zie of hoor je over:
nationalisme;
vaderlandsliefde;
vijandbeelden;
kranten, afbeeldingen of politieke boodschappen?
Leerdoel
O Ik kan uitleggen waarom de Frans-Duitse Oorlog een voorloper is van de Eerste Wereldoorlog (tekst 3.1.1).
O Ik kan de deelnemende landen aan de Eerste Wereldoorlog noemen (opdracht 4a).
O Ik kan uitleggen waarom de Eerste Wereldoorlog ook wel ‘De Grote Oorlog’ genoemd wordt (opdracht 1).
O Begrippen: rivaliteit, spiegelzaal, de Grote Oorlog,
O Jaartallen: Frans-Duitse oorlog 1871, Eerste wereldoorlog 1914-1918,
De Frans-Duitse Oorlog
Stopmoment 1
Welk gevolg hadden spoorwegen waarschijnlijk voor de oorlog?
A. Legers konden sneller grote aantallen soldaten en wapens verplaatsen.
B. Soldaten hoefden niet meer te vechten.
C. Alleen burgers konden nog reizen.
D. Oorlogen werden hierdoor onmogelijk.
Stopmoment 2
Welk kenmerk van moderne oorlogvoering herken je tot nu toe het duidelijkst?
A. Massale inzet van soldaten.
B. Gebruik van moderne wapens.
C. Betrokkenheid van burgers en steden.
D. Nationalisme en beïnvloeding van de bevolking.
Leg de verbanden
Werk twee minuten samen met je buur.
Verbind iedere ontwikkeling met het juiste gevolg.
Ontwikkelingen
Spoorwegen
Moderne geweren en artillerie
Grote dienstplichtlegers
Nationalisme en propaganda
Gevolgen
A. Regeringen konden grote aantallen mannen inzetten.
B. Soldaten en wapens konden snel naar het front.
C. De bevolking kon enthousiast worden gemaakt voor de strijd.
D. Gevechten konden meer slachtoffers en verwoesting veroorzaken.
Extra vraag
Welke twee verbanden maken volgens jullie het beste duidelijk dat deze oorlog een voorloper van de Eerste Wereldoorlog was?
Leg de verbanden
De juiste combinaties zijn:
1 → B
2 → D
3 → A
4 → C
Alle vier de verbanden wijzen vooruit naar de Eerste Wereldoorlog. Vooral de combinatie van grote legers, snel vervoer en moderne vuurkracht maakte oorlogvoering steeds grootschaliger en vernietigender.
Voorloper, maar nog geen wereldoorlog
Opdracht
Kies de beste conclusie.
A. De Frans-Duitse Oorlog was eigenlijk al de Eerste Wereldoorlog.
B. In de Frans-Duitse Oorlog werden al dezelfde massavernietigingswapens gebruikt als in de Eerste Wereldoorlog.
C. De Frans-Duitse Oorlog liet vroege kenmerken van moderne oorlogvoering zien die tijdens de Eerste Wereldoorlog veel groter werden.
D. De Frans-Duitse Oorlog heeft niets met de Eerste Wereldoorlog te maken.
Vervolgvraag
Noem één overeenkomst en één verschil tussen de Frans-Duitse Oorlog en de Eerste Wereldoorlog.
Blind ranken
Blind Ranking: wat wijst het sterkst vooruit?
Je krijgt vijf kenmerken van de Frans-Duitse Oorlog één voor één te zien.
Rangschik ze van:
wijst het sterkst vooruit naar de Eerste Wereldoorlog;
tot:
wijst het minst sterk vooruit naar de Eerste Wereldoorlog.
Blind ranken
Grote aantallen dienstplichtige soldaten werden ingezet.
Blind ranken
Spoorwegen vervoerden soldaten, wapens en voorraden snel naar het front.
Blind ranken
Moderne geweren en zware artillerie vergrootten de vuurkracht.
Blind ranken
Nationalisme en vijandbeelden maakten de bevolking enthousiast voor de oorlog.
Blind ranken
Steden en burgers kregen te maken met belegeringen, tekorten en beschietingen.
Uitleg
Mogelijke rangorde
Moderne geweren en zware artillerie
Door de grotere vuurkracht konden gevechten meer slachtoffers en verwoesting veroorzaken. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd dit effect nog veel groter.
Grote aantallen dienstplichtige soldaten
Oorlog werd niet meer alleen door kleine beroepslegers gevoerd. Staten konden een groot deel van de mannelijke bevolking mobiliseren.
Spoorwegen
Treinen maakten het mogelijk om grote aantallen soldaten, wapens en voorraden snel naar het front te vervoeren. Zonder goed vervoer konden massale legers moeilijk worden ingezet.
Nationalisme en vijandbeelden
Door vaderlandsliefde en negatieve beelden van de vijand kon de bevolking worden gemobiliseerd en overtuigd van de noodzaak van de oorlog.
Gevolgen voor steden en burgers
Burgers werden getroffen door belegering, tekorten en beschietingen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden burgers en steden op een nog veel grotere schaal getroffen.
Alternatieve verdedigbare rangorde
Spoorwegen kunnen op nummer 1 staan. Zonder spoorwegen konden grote legers en hoeveelheden wapens niet snel worden aangevoerd.
Grote dienstplichtlegers kunnen ook op nummer 1 staan. Daarmee werd oorlog steeds meer een strijd waarbij de hele samenleving betrokken raakte.
De gevolgen voor steden en burgers kunnen hoger staan wanneer je vooral kijkt naar de ontwikkeling naar een totale oorlog.
Exit Ticket
Vraag 1
Waarom waren spoorwegen belangrijk voor moderne oorlogvoering?
A. Legers konden sneller soldaten en wapens vervoeren.
B. Oorlogen konden alleen nog in steden plaatsvinden.
C. Soldaten hoefden niet meer te lopen of te vechten.
D. Regeringen konden geen grote legers meer inzetten.
Vraag 2
Waarom konden moderne wapens een oorlog vernietigender maken?
A. Ze maakten propaganda overbodig.
B. Ze konden sneller en op grotere afstand slachtoffers maken.
C. Ze zorgden ervoor dat alleen generaals gevaar liepen.
D. Ze maakten grote legers onmogelijk.
Vraag 3
Welke uitspraak is historisch het meest juist?
A. De Frans-Duitse Oorlog was de eerste wereldoorlog.
B. De Frans-Duitse Oorlog liet vroege kenmerken van moderne oorlogvoering zien.
C. In 1870 werden al kernwapens gebruikt.
D. De oorlog had geen gevolgen voor burgers.
Vraag 4
Welke combinatie verklaart het beste waarom de oorlog een voorloper van de Eerste Wereldoorlog was?
A. Kleine legers, weinig wapens en geen nationalisme.
B. Ridders, kastelen en kruistochten.
C. Massale legers, moderne wapens, spoorwegen en nationalisme.
D. Alleen diplomatieke onderhandelingen en handel.
Exit Ticket
A
B
B
C
POV:
Het is 18 januari 1871. Je staat in de beroemde Spiegelzaal van het paleis van Versailles, vlak bij Parijs.
Frankrijk heeft zojuist de Frans-Duitse Oorlog verloren. Terwijl de oorlog nog niet helemaal voorbij is, roepen Duitse vorsten hier het Duitse Keizerrijk uit.
De Fransen ervaren dit als een grote vernedering. De Duitsers vieren juist hun overwinning en eenwording.
Vraag
Welke gedachte past waarschijnlijk het beste bij wat veel Fransen denken?
A. Dit moment zal de band tussen Frankrijk en Duitsland verbeteren.
B. Frankrijk zal deze vernedering snel vergeten.
C. Frankrijk zal wraak willen en Duitsland voortaan als rivaal zien.
D. Duitsland zal na deze overwinning onmiddellijk uit elkaar vallen.
Leerdoel
O Ik kan de deelnemende landen aan de Eerste Wereldoorlog noemen (opdracht 4a).
O Ik kan uitleggen waarom de Eerste Wereldoorlog ook wel ‘De Grote Oorlog’ genoemd wordt (opdracht 1).
O Begrippen: rivaliteit, spiegelzaal, de Grote Oorlog,
O Jaartallen: Frans-Duitse oorlog 1871, Eerste wereldoorlog 1914-1918,
Een nieuwe machtsverhouding in Europa
In 1870 en 1871 vochten Frankrijk en verschillende Duitse staten de Frans-Duitse Oorlog uit. Frankrijk verloor.
Op 18 januari 1871 werd in de Spiegelzaal van Versailles het Duitse Keizerrijk uitgeroepen. De keuze voor Versailles was symbolisch. Duitsland liet zijn macht zien in een belangrijk Frans paleis.
Voor Frankrijk voelde dit als een vernedering. Bovendien verloor Frankrijk de gebieden Elzas en een deel van Lotharingen aan Duitsland.
Er ontstond rivaliteit: een strijd tussen landen om macht, invloed, grondgebied en aanzien.
Let op: de Frans-Duitse Oorlog duurde van 1870 tot 1871. Het jaartal 1871 is vooral belangrijk vanwege de Duitse overwinning en de stichting van het Duitse Keizerrijk.
Europa raakt verdeeld
Aan het begin van de twintigste eeuw sloten Europese landen bondgenootschappen. Landen beloofden elkaar te helpen als er oorlog uitbrak.
Er ontstonden twee belangrijke groepen:
De Centralen: Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Later sloten ook het Ottomaanse Rijk en Bulgarije zich aan.
De Geallieerden: Frankrijk, Rusland en Groot-Brittannië. Later vochten onder andere België, Servië, Italië en de Verenigde Staten aan hun kant.
Italië hoorde vóór 1914 bij een bondgenootschap met Duitsland en Oostenrijk-Hongarije, maar bleef in 1914 eerst neutraal. In 1915 ging Italië aan de kant van de Geallieerden meevechten.
Bondgenootschappen moesten landen beschermen, maar hadden ook een gevaarlijk gevolg. Een conflict tussen twee landen kon hierdoor snel veel andere landen meeslepen.
DoordenkerWaarom kunnen bondgenootschappen tegelijk veiligheid én gevaar opleveren?
Waarom de Grote Oorlog?
Mensen noemden de Eerste Wereldoorlog de Grote Oorlog omdat de oorlog groter en verwoestender was dan eerdere oorlogen die zij kenden.
De oorlog was groot door:
Het aantal deelnemende landen.
De miljoenen soldaten die werden ingezet.
De gevechten in Europa, Afrika, Azië en het Midden-Oosten.
De inzet van moderne wapens, zoals machinegeweren, zware artillerie, gifgas, onderzeeërs en vliegtuigen.
De enorme aantallen doden, gewonden en vluchtelingen.
De grote invloed op burgers, economieën en hele samenlevingen.
De naam Grote Oorlog betekent dus niet dat mensen de oorlog goed of geweldig vonden. Groot verwijst naar de schaal, gevolgen en verwoesting.
Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de naam Eerste Wereldoorlog algemeen gebruikt.
Bron Een Britse soldaat schreef in 1916 over de Slag aan de Somme:
“Het geluid was oorverdovend. Overal om ons heen sloegen granaten in. Mannen verdwenen in rook en modder. Het leek alsof de hele wereld in oorlog was.”
De tekst is een bewerkte en verkorte weergave van ervaringen die Britse soldaten in brieven en dagboeken noteerden tijdens de Slag aan de Somme in 1916.
Leg met één gegeven uit de bron uit waarom tijdgenoten de Eerste Wereldoorlog de Grote Oorlog konden noemen.
Zelfstandig werken
Werk op papier of in je schrift:
Verdeel je blad in Centralen en Geallieerden. Plaats minimaal acht deelnemende landen bij de juiste groep.
Leg in vier zinnen uit waarom de Eerste Wereldoorlog de Grote Oorlog wordt genoemd. Gebruik minimaal drie van de volgende woorden in je antwoord: miljoenen, landen, moderne wapens, burgers, wereldwijd, verwoesting.
Klaar? Kies één extra opdracht
A. Leg de begrippen rivaliteit, Spiegelzaal en de Grote Oorlog uit in je eigen woorden.
B. Maak een tijdbalk met 1871, 1914 en 1918 en noteer de gebeurtenissen.
C. Leg uit hoe de Spiegelzaal in 1871 bijdroeg aan de rivaliteit tussen Frankrijk en Duitsland.
D. Bedenk twee meerkeuzevragen over de leerdoelen, elk met vier antwoordmogelijkheden.
8
minute
00
second
Antwoordmodel
Landen: Centralen: Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Ottomaanse Rijk en Bulgarije. Geallieerden: Frankrijk, Rusland, Groot-Brittannië, België en Servië. Italië vocht vanaf 1915 en de Verenigde Staten vanaf 1917 aan geallieerde zijde.
Grote Oorlog: De oorlog werd zo genoemd vanwege de enorme omvang en verwoesting. Veel landen en miljoenen soldaten waren betrokken. Moderne wapens veroorzaakten veel slachtoffers. Ook burgers en gebieden buiten Europa werden getroffen.
A: Rivaliteit is een strijd om macht of invloed. In de Spiegelzaal werd in 1871 het Duitse Keizerrijk uitgeroepen. De Grote Oorlog is een naam voor de Eerste Wereldoorlog vanwege haar enorme schaal en gevolgen.
B: 1871: Duitse Keizerrijk uitgeroepen in de Spiegelzaal. 1914: begin Eerste Wereldoorlog. 1918: einde Eerste Wereldoorlog.
C: De uitroeping van het Duitse Keizerrijk in Versailles was voor Frankrijk vernederend. Duitsland werd machtiger en Frankrijk verloor grondgebied. Hierdoor nam de rivaliteit tussen beide landen toe.
D: Voorbeeld met antwoordmodel
Waarom wordt de Eerste Wereldoorlog ook wel de Grote Oorlog genoemd?
A. Omdat alleen de grootste landen van Europa deelnamen.
B. Omdat de oorlog lang vóór 1914 begon.
C. Omdat veel landen en miljoenen mensen betrokken waren en de oorlog enorme verwoesting veroorzaakte.
D. Omdat Duitsland tijdens de oorlog het grootste land ter wereld was.
Exit Ticket
Vraag 1
Wat betekent rivaliteit?
A.Een strijd om macht of invloed
B. Een afspraak om samen te werken
C. Een periode zonder oorlog
D. Een militair wapen
Vraag 2
Welke landen hoorden bij de Centralen?
A. Frankrijk en Rusland
B. Duitsland en Oostenrijk-Hongarije
C. Groot-Brittannië en België
D. Servië en Italië
Vraag 3
Waarom werd de oorlog de Grote Oorlog genoemd?
A. Alleen grote landen deden mee.
B. De oorlog duurde honderd jaar.
C. De oorlog had een enorme omvang en veroorzaakte veel slachtoffers en verwoesting.
D. Alle gevechten vonden in Duitsland plaats.
Vraag 4
Welke jaartallen horen bij de Eerste Wereldoorlog?
A. 1870 tot 1871
B. 1871 tot 1914
C. 1914 tot 1918
D. 1918 tot 1939
Antwoord
A
B
C
C
POV: jij bent een jonge Europeaan in 1871
Je woont in een gebied waar mensen dezelfde taal spreken en verhalen over hetzelfde verleden vertellen. Toch bestaat jouw volk niet als één zelfstandig land.
Op straat hoor je toespraken: “Mensen met dezelfde taal en cultuur horen bij elkaar!”
Wat zou jij het belangrijkste vinden en waarom?
A. Een eigen nationale staat vormen
B. Trouw blijven aan de bestaande koning of keizer
C. Zorgen voor vrede, ook zonder eigen staat
D. Andere volken dwingen zich bij jouw volk aan te sluiten
Leerdoel
Ik kan omschrijven hoe nationalisme zichtbaar werd in Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië.
Ik kan omschrijven hoe nationalisme op de Balkan tot uiting kwam.
Ik kan uitleggen dat nationalisme zowel nationale eenheid als conflicten tussen volken kon veroorzaken.
Centrale historische vraag
Hoe kon nationalisme in de negentiende eeuw mensen verbinden én tegenover elkaar zetten?
Heden-verleden-vraag
Waarom voelen mensen zich tegenwoordig verbonden met een land, en waarin verschilt dat van het nationalisme in de negentiende eeuw?
Duitsland: nationalisme maakt een nieuw land
Rond 1850 bestond Duitsland nog niet als één land. Er waren tientallen Duitse staten. Veel inwoners spraken Duits en deelden verhalen, muziek en tradities. Nationalisten zeiden daarom: “Wij zijn één Duits volk en horen in één staat.”
De machtigste Duitse staat was Pruisen. Minister-president Otto von Bismarck wilde de Duitse gebieden onder leiding van Pruisen verenigen. Hij gebruikte diplomatie, maar ook oorlogen tegen Denemarken, Oostenrijk en Frankrijk.
In 1871 werd in het paleis van Versailles het Duitse Keizerrijk uitgeroepen. De Pruisische koning Wilhelm I werd Duitse keizer.
Oorzaak en gevolg
Een gezamenlijke taal en cultuur versterkten het Duitse nationalisme.
Het gevolg was de eenwording van Duitsland, maar ook een grote machtsverschuiving in Europa. Frankrijk voelde zich bedreigd en vernederd.
Frankrijk en Groot-Brittannië: trots op de bestaande staat
Frankrijk en Groot-Brittannië bestonden al als staten. Nationalisme hoefde daar dus geen nieuw land te maken. Het werd vooral gebruikt om inwoners trots en trouw te laten zijn aan hun land.
In Frankrijk waren de Franse Revolutie, de vlag en het volkslied belangrijke nationale symbolen. De overheid stimuleerde het gebruik van de Franse taal op scholen. Na de nederlaag tegen Duitsland in 1871 wilden veel Fransen revanche. Vooral het verlies van Elzas-Lotharingen bleef gevoelig.
In Groot-Brittannië werd nationale trots verbonden met de koning of koningin, de marine en het Britse wereldrijk. Veel Britten zagen hun rijk als bewijs dat Groot-Brittannië machtig en succesvol was.
Toch voelde niet iedereen zich onderdeel van één Britse natie. Vooral in Ierland groeide het verlangen naar zelfbestuur of onafhankelijkheid.
Oorzaak en gevolg
Overheden gebruikten onderwijs, symbolen en verhalen om nationale eenheid te versterken.
Dit zorgde voor verbondenheid, maar kon ook leiden tot vijandbeelden, imperialisme en verzet van bevolkingsgroepen die zich niet bij de dominante natie vonden horen.
De Balkan: botsende nationale dromen
De Balkan hoorde in de negentiende eeuw voor een groot deel bij het Ottomaanse Rijk. Ook Oostenrijk-Hongarije beheerste gebieden waar verschillende volken woonden.
Op de Balkan leefden onder anderen Serviërs, Grieken, Bulgaren, Roemenen, Albanezen en andere bevolkingsgroepen. Nationalisten binnen deze groepen wilden zelfbestuur, onafhankelijkheid of uitbreiding van hun nationale staat.
Griekenland, Servië, Roemenië en Bulgarije werden in de loop van de negentiende eeuw zelfstandig of kregen meer zelfstandigheid. Maar de bevolkingsgroepen leefden door elkaar. Daardoor konden verschillende nationalisten hetzelfde gebied opeisen.
Ook Rusland en Oostenrijk-Hongarije bemoeiden zich met de Balkan. Rusland steunde verschillende Slavische volken, terwijl Oostenrijk-Hongarije uitbreiding van Servië probeerde tegen te houden.
Oorzaak en gevolg
Het Ottomaanse Rijk verloor macht, waardoor nationalistische bewegingen kansen kregen.
Het gevolg was het ontstaan van nieuwe staten, maar ook strijd over grenzen en minderheden. Daardoor werd de Balkan een spanningsgebied in Europa.
Bron “De volgende oorlog zal een oorlog op leven en dood zijn. Duitsland moet overwinnen, want anders zal het zijn plaats als grote mogendheid verliezen.”
Maker en datering: Een Duitse nationalistische schrijver, kort voor 1914.
Vraag: Leg met behulp van de bron uit hoe nationalisme rond 1914 de spanningen tussen Europese landen kon vergroten.
Gebruik in je antwoord:
een verwijzing naar de bron;
je kennis over nationalisme in Duitsland of Frankrijk;
je kennis over het nationalisme op de Balkan.
5
minute
00
second
Tegenwoordig zie je nationale verbondenheid bijvoorbeeld bij sportwedstrijden, Koningsdag, nationale herdenkingen, vlaggen en volksliederen.
Vraag
Noem één overeenkomst en één wezenlijk verschil tussen nationale gevoelens tegenwoordig en het nationalisme in de negentiende eeuw.
Zelfstandig werken in stilte
Bron: "Hark! Hark! The Dogs Do Bark!" (Britse spotprentkaart, 1914)
Leg met behulp van de bron én je eigen kennis uit hoe nationalisme rond 1914 zorgde voor trots én spanningen in Europa.
Neem in je antwoord de volgende vier onderdelen op:
Groot-Brittannië: waarop waren veel Britten trots?
Duitsland en Frankrijk: waarom bestond er vijandschap tussen deze landen?
De Balkan: wat wilden Servische nationalisten?
Oostenrijk-Hongarije: leg uit waarom de Servische wensen botsten met de belangen van Oostenrijk-Hongarije.
Voorwaarden:
Schrijf ongeveer zes volledige zinnen.
Gebruik de begrippen: nationalisme, revanche en veelvolkerenstaat.
Snel klaar?
Bekijk de bron opnieuw.
In welk gebied vormde nationalisme rond 1914 het grootste gevaar voor de vrede: in West-Europa of op de Balkan?
Geef:
één argument voor West-Europa;
één argument voor de Balkan;
daarna je eigen conclusie.
10
minute
00
second
Antwoordmodel
Antwoordmodel
In Groot-Brittannië waren veel mensen trots op de koning, de sterke vloot en het Britse wereldrijk. In Duitsland zorgden de eenwording en de groeiende macht voor nationale trots. Frankrijk wilde revanche vanwege de nederlaag tegen Duitsland in 1871 en het verlies van Elzas-Lotharingen. Op de Balkan wilden Servische nationalisten de Zuid-Slavische volken verenigen in een eigen staat. Dit bedreigde Oostenrijk-Hongarije, omdat dit land een veelvolkerenstaat was waarin ook Zuid-Slavische volken leefden. Nationalisme verbond mensen binnen hun eigen volk, maar vergrootte daardoor ook de spanningen tussen landen en bevolkingsgroepen.
Extra opdracht:
Mogelijk antwoord
In West-Europa bestond vijandschap tussen Duitsland en Frankrijk door de oorlog van 1870-1871 en het verlies van Elzas-Lotharingen. Op de Balkan wilden verschillende volken onafhankelijkheid of uitbreiding van hun staat. Dit was extra gevaarlijk, omdat Oostenrijk-Hongarije en Rusland tegengestelde belangen hadden in het gebied. Daarom vormde het nationalisme op de Balkan het grootste directe gevaar voor de vrede.
A. De Oostenrijkse troonopvolger Frans Ferdinand wordt in Sarajevo vermoord door Bosnisch-Servische nationalist Gavrilo Princip.
B. Het Duitse Keizerrijk wordt uitgeroepen in Versailles.
C. De Eerste Wereldoorlog breekt uit.
D. Oostenrijk-Hongarije neemt Bosnië-Herzegovina officieel in bezit.
E. Servië wordt na de Balkanoorlogen groter en machtiger.
Zet de gebeurtenissen in de juiste volgorde.
Blind ranken
Je krijgt vijf uitingen van nationalisme uit de negentiende eeuw.
Opdracht
Rangschik de vijf items van:
Zorgde vooral voor nationale eenheid
tot
Zorgde vooral voor conflict
Blind ranken: eenheid of conflict
Scholen leren alle leerlingen dezelfde taal en nationale geschiedenis.
Blind ranken: eenheid of conflict
Duitse staten worden in 1871 verenigd in één keizerrijk.
Blind ranken: eenheid of conflict
Britse inwoners vieren de macht en omvang van het Britse wereldrijk.
Blind ranken: eenheid of conflict
Servische nationalisten willen dat alle Serviërs in één grote Servische staat leven.
Blind ranken: eenheid of conflict
Frankrijk wil Elzas-Lotharingen na 1871 terugkrijgen van Duitsland.
Uitleg
Gemeenschappelijk onderwijs kon inwoners een gedeelde taal en geschiedenis geven.
De Duitse eenwording bracht veel Duitse staten samen, maar kwam ook door oorlog tot stand.
Het Britse wereldrijk versterkte de Britse trots, maar betekende overheersing voor andere volken.
Het Franse verlangen naar Elzas-Lotharingen versterkte de nationale verbondenheid, maar ook de vijandschap met Duitsland.
Een Groot-Servische staat zou gebieden moeten omvatten waar ook andere bevolkingsgroepen leefden. Dat vergrootte de kans op strijd.
2 kan lager worden geplaatst, omdat de Duitse eenwording door oorlogen werd bereikt.
3 kan op positie 4 of 5 worden geplaatst, omdat het Britse imperialisme voor onderworpen volken geweld en verlies van zelfstandigheid betekende.
4 en 5 kunnen van plaats wisselen wanneer duidelijk wordt uitgelegd welk nationalisme op dat moment het grootste risico op oorlog vormde.
Nationalisme is niet automatisch verbindend of gewelddadig. De gevolgen hangen af van de doelen, de gebruikte middelen en de vraag of verschillende groepen hetzelfde grondgebied opeisen.
Exit Ticket
Vraag 1
Wat betekent rivaliteit?
A.Een strijd om macht of invloed
B. Een afspraak om samen te werken
C. Een periode zonder oorlog
D. Een militair wapen
Vraag 2
Welke landen hoorden bij de Centralen?
A. Frankrijk en Rusland
B. Duitsland en Oostenrijk-Hongarije
C. Groot-Brittannië en België
D. Servië en Italië
Vraag 3
Waarom werd de oorlog de Grote Oorlog genoemd?
A. Alleen grote landen deden mee.
B. De oorlog duurde honderd jaar.
C. De oorlog had een enorme omvang en veroorzaakte veel slachtoffers en verwoesting.
D. Alle gevechten vonden in Duitsland plaats.
Vraag 4
Welke jaartallen horen bij de Eerste Wereldoorlog?
A. 1870 tot 1871
B. 1871 tot 1914
C. 1914 tot 1918
D. 1918 tot 1939
Antwoord
A
B
C
C
Stel: jij bent keizer Wilhelm II
Het is 1900. Jij bent keizer van Duitsland. Duitsland heeft een sterk leger en een snelgroeiende industrie. Toch bezit Groot-Brittannië veel meer koloniën en heeft het de grootste vloot ter wereld.
Veel Duitsers vinden dat hun land ook recht heeft op macht, koloniën en aanzien.
Vraag
Wat zou jij doen?
A. Minder geld uitgeven aan leger en vloot
B. Meer oorlogsschepen bouwen
C. Samenwerken met Groot-Brittannië
D. Geen koloniën meer proberen te veroveren
Leerdoelen en historische vraag
Leerdoelen
Ik kan uitleggen hoe nationalisme, militarisme, economische concurrentie en modern imperialisme de spanningen tussen Europese landen vergrootten.
Ik kan verklaren waarom Europese landen bondgenootschappen vormden en waarom vooral rond Duitsland, Frankrijk en de Balkan gevaarlijke spanningen ontstonden.
Centrale historische vraag
Hoe veranderde trots op het eigen land vóór 1914 in angst, wantrouwen en bondgenootschappen?
Nationalisme wordt een wedstrijd
Aan het einde van de negentiende eeuw waren veel Europeanen trots op hun land. Dat noemen we nationalisme.
Nationalisme hoefde niet direct gevaarlijk te zijn. Het werd wel gevaarlijker toen landen elkaar als concurrenten gingen zien.
Duitsland werd na 1871 snel een sterk industrieland. Duitse fabrieken verkochten steeds meer staal, machines en andere producten. Groot-Brittannië was bang zijn economische voorsprong te verliezen.
Tegelijkertijd gaf militarisme een steeds belangrijkere plaats aan het leger. Veel leiders geloofden dat een sterk leger liet zien dat hun land machtig was. Duitsland en Groot-Brittannië bouwden daarom steeds meer oorlogsschepen.
Zo ontstond een vicieuze cirkel, waar je niet meer uitkomt en die telkens herhaalt:
Meer nationale trots leidde tot meer concurrentie.
Meer concurrentie leidde tot meer wapens.
Meer wapens zorgden voor meer angst en wantrouwen.
Koloniën als bewijs van macht
Bij het modern imperialisme veroverden Europese landen grote gebieden in Afrika en Azië. Zij wilden grondstoffen, afzetmarkten, militaire steunpunten en meer macht.
Koloniën werden ook een symbool van nationale trots. Een groot koloniaal rijk leek te bewijzen dat een land sterk en belangrijk was.
Groot-Brittannië en Frankrijk bezaten grote koloniale rijken. Duitsland was pas in 1871 één land geworden en had minder koloniën. Duitse leiders vonden dat Duitsland ook een plaats onder de wereldmachten verdiende.
Daardoor botsten Europese landen niet alleen in Europa, maar ook in Afrika en Azië. Bij conflicten over bijvoorbeeld Marokko stonden Duitsland en Frankrijk tegenover elkaar.
Modern imperialisme versterkte zo het nationalisme:
Landen wilden niet onderdoen voor hun buren.
Koloniale conflicten zorgden voor vijandbeelden.
Succes in de koloniën werd gevierd als succes van het hele volk.
Bondgenootschappen en brandhaarden
De stichting van het Duitse Rijk in 1871 veranderde het machtsevenwicht in Europa. Duitsland lag centraal, had een grote bevolking en werd economisch en militair sterk.
Frankrijk was na de Frans-Duitse Oorlog van 1870 en 1871 de gebieden Elzas en Lotharingen kwijtgeraakt aan Duitsland. Frankrijk wilde voorkomen dat Duitsland nog machtiger werd.
Duitsland was juist bang om tegelijk door Frankrijk en Rusland te worden aangevallen. Daarom zocht Duitsland bondgenoten.
Rond 1914 waren er twee belangrijke bondgenootschappen:
De Centralen ontstonden rond Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Italië hoorde vóór de Eerste Wereldoorlog bij hun bondgenootschap, maar koos in 1915 de kant van hun tegenstanders.
De Triple Entente bestond uit Frankrijk, Rusland en Groot-Brittannië.
De bondgenootschappen waren bedoeld voor veiligheid. Toch maakten zij een grote oorlog waarschijnlijker. Een conflict tussen twee landen kon bondgenoten meeslepen.
Een extra gevaarlijk gebied was de Balkan. Daar verzwakte het Ottomaanse Rijk. Verschillende volken wilden een eigen staat, terwijl Oostenrijk-Hongarije en Rusland meer invloed in het gebied wilden. Vooral het Servische nationalisme zorgde voor spanning met Oostenrijk-Hongarije.
De Duitse admiraal Alfred von Tirpitz schrijft over de uitbreiding van de Duitse oorlogsvloot:
“Duitsland moest een vloot bezitten die zo sterk was dat zelfs de machtigste tegenstander een aanval gevaarlijk zou vinden. Als Groot-Brittannië Duitsland zou aanvallen, moest het daarbij het risico lopen een groot deel van zijn eigen vloot te verliezen.”
De tekst is vertaald en vereenvoudigd.
Vraag
Leg met een bronelement uit waarom de Duitse vlootpolitiek vóór 1914 voor meer spanning tussen Duitsland en Groot-Brittannië zorgde.
5
minute
00
second
Ook tegenwoordig zoeken landen samenwerking om zich veiliger te voelen. Landen maken afspraken over verdediging, economie of politieke samenwerking.
Vraag
Noem één overeenkomst en één wezenlijk verschil tussen de Europese bondgenootschappen vóór 1914 en internationale samenwerking in het heden.
Zelfstandig werken in stilte
Bron 1: Poker op zee
Toelichting bij Bron 1:
Op deze tekening uit 1909 zie je de Duitse keizer (links) en John Bull, de verpersoonlijking van Groot-Brittannië (rechts). Ze spelen een spelletje poker, maar in plaats van geld zetten ze miniatuur-oorlogsschepen in.
Duitse keizer: "Ik zet drie oorlogsschepen in."
John Bull: "Om te laten zien dat we nog steeds vrienden zijn, doe ik er nog drie bovenop."
Opgaven
In de jaren vóór de Eerste Wereldoorlog was er een enorme wapenwedloop tussen Groot-Brittannië en Duitsland.
Gebruik Bron 1.
a) Leg uit hoe je in de bron een actie-reactie ziet tussen de twee landen. (2p)
b) Noem een andere dieperliggende oorzaak van de Eerste Wereldoorlog (dus niet de wapenwedloop) en leg kort uit waarom dit zorgde voor spanning tussen de Europese landen. (2p)
Als je snel klaar bent:
c) Stel dat een Britse politicus in 1909 deze spotprent (Bron 1) gebruikt in een debat in het parlement. Hij zegt:
"Deze tekening laat precies zien waarom wij simpelweg géén keuze hebben: we moeten wel extra schepen blijven bouwen."
Leg uit hoe deze politicus de spotprent gebruikt om zijn gelijk te bewijzen. (2p)
10
minute
00
second
Antwoordmodel
Vraag a (maximaal 2 punten)
1 pt: De leerling legt uit wat een actie-reactie is: als het ene land iets doet (zoals extra schepen bouwen), reageert het andere land daar meteen op door hetzelfde of nog meer te doen.
1 pt: De leerling koppelt dit aan de bron: de Duitse keizer zet drie schepen in (actie), en John Bull reageert meteen door er ook weer drie bij te doen / hem te overbieden (reactie).
Vraag b (maximaal 2 punten)
1 pt: De leerling noemt een juiste andere oorzaak:
Militarisme
Imperialisme (of: strijd om koloniën)
Nationalisme
Bondgenootschappen
1 pt: De leerling geeft een korte, duidelijke uitleg in eigen woorden:
Militarisme: Landen waren supertrots op hun leger en stonden meteen klaar om te vechten.
Imperialisme: Landen kregen ruzie over wie de meeste landjes/koloniën in Afrika of Azië mocht hebben.
Nationalisme: Landen vonden zichzelf het allerbeste en keken neer op andere volken, wat zorgde voor veel onderlinge haat en rivaliteit.
Bondgenootschappen: Landen spraken af elkaar te helpen bij oorlog. Hierdoor ontstond wantrouwen en wist iedereen dat één klein conflict meteen een grote oorlog kon worden.
Vraag c – Plusvraag (maximaal 2 punten)
1 pt: De leerling legt uit dat de politicus wijst naar Duitsland: zodra Duitsland nieuwe schepen inzet/bouwt, kan Engeland niet achterblijven.
1 pt: De leerling legt uit dat stoppen betekent dat Duitsland de baas op zee wordt. Engeland heeft voor zijn eigen veiligheid dus 'geen keus' en moet wel meedoen aan het spel.
Zet de gebeurtenissen in de juiste volgorde
Gebeurtenissen
A. Duitsland en Groot-Brittannië raken verwikkeld in een vlootwedloop.
B. Het Duitse Rijk wordt gesticht.
C. Frankrijk, Rusland en Groot-Brittannië vormen de Triple Entente.
D. Europese landen veroveren grote delen van Afrika.
E. Duitsland en Oostenrijk-Hongarije zoeken samenwerking.
Vraag
Zet de gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Leg daarna uit hoe gebeurtenis B uiteindelijk bijdroeg aan gebeurtenis C.
Blind ranken
Blind Ranking: wat maakte Europa gevaarlijk?
Je krijgt vijf ontwikkelingen te zien. Rangschik deze van:
Grootste bijdrage aan de spanningen in Europa
totKleinste bijdrage aan de spanningen in Europa
Blind ranken: spanningen in Europa
De stichting van het Duitse Rijk in 1871
Blind ranken: spanningen in Europa
De strijd om koloniën in Afrika en Azië
Blind ranken: spanningen in Europa
De wapenwedloop tussen Duitsland en Groot-Brittannië
Blind ranken: spanningen in Europa
Nationalisme op de Balkan
Blind ranken: spanningen in Europa
De vorming van twee grote bondgenootschappen
Uitleg
De vorming van twee grote bondgenootschappen
Een conflict tussen enkele landen kon hierdoor snel andere landen meeslepen.Nationalisme op de Balkan
Verschillende volken wilden onafhankelijkheid, terwijl grote landen invloed in het gebied wilden houden of uitbreiden.De stichting van het Duitse Rijk
Hierdoor veranderde het machtsevenwicht in Europa en voelde vooral Frankrijk zich bedreigd.De wapenwedloop tussen Duitsland en Groot-Brittannië
Meer oorlogsschepen zorgden voor meer wantrouwen en angst.De strijd om koloniën
Koloniale conflicten vergrootten de rivaliteit, maar leidden vóór 1914 niet direct tot een Europese oorlog.
Alternatieve verdedigbare rangorde
Nationalisme op de Balkan kan ook op nummer 1 staan. De directe aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog ontstond namelijk op de Balkan.
De stichting van het Duitse Rijk kan eveneens hoger worden geplaatst, omdat deze gebeurtenis het Europese machtsevenwicht sterk veranderde.
Een oorlog heeft bijna nooit één oorzaak. De spanning vóór 1914 ontstond door een combinatie van nationalisme, militarisme, imperialisme, economische concurrentie en bondgenootschappen.
Exit Ticket
Vraag 1
Waardoor versterkte economische concurrentie het nationalisme?
A. Landen wilden geen producten meer maken.
B. Economisch succes werd gezien als bewijs dat het eigen land beter en sterker was.
C. Alle Europese landen gingen samenwerken.
D. Fabrieken werden door de legers gesloten.
Vraag 2
Hoe droeg modern imperialisme bij aan spanningen?
A. Landen schaften hun legers af.
B. Europese landen gaven hun koloniën vrijwillig op.
C. Landen streden om grondstoffen, gebieden, invloed en nationaal aanzien.
D. Koloniën werden onafhankelijke bondgenoten van Duitsland.
Vraag 3
Waarom vormden Duitsland en andere Europese landen bondgenootschappen?
A. Zij wilden zich beschermen tegen mogelijke vijanden.
B. Zij wilden alle grenzen in Europa afschaffen.
C. Zij wilden stoppen met internationale handel.
D. Zij wilden hun koloniën aan elkaar geven.
Vraag 4
Waarom was de Balkan vóór 1914 een gevaarlijke brandhaard?
A. Er waren geen verschillende volken of belangen.
B. Alleen Groot-Brittannië had belangstelling voor het gebied.
C. Nationalistische bewegingen en de belangen van grote mogendheden botsten er.
D. Alle landen op de Balkan hoorden bij het Duitse Rijk.
Antwoord
B
C
A
C
POV: jij bent de Duitse keizer
Europa, zomer 1914.
Oostenrijk-Hongarije wil Servië aanvallen. Rusland steunt Servië. Frankrijk is een bondgenoot van Rusland.
Jouw generaals zeggen dat Duitsland snel moet handelen. Als Duitsland wacht, moet het misschien tegelijk tegen Rusland én Frankrijk vechten.
Vraag
Wat doe jij?
A. Ik probeer een vredesoverleg te organiseren
B. Ik steun Oostenrijk-Hongarije, maar val zelf niemand aan
C. Ik mobiliseer het Duitse leger
D. Ik ga Frankrijk direct aanvallen
Leerdoelen en historische vraag
Aan het einde van deze les:
kan ik de aanleiding van de Eerste Wereldoorlog noemen
kan ik de kettingreactie na de moord op Frans-Ferdinand beschrijven
kan ik een motief onderscheiden van een aanleiding
kan ik de begrippen mobilisatie en tweefrontenoorlog gebruiken
Centrale historische vraag
Hoe kon één moord uitgroeien tot een wereldoorlog?
Heden-verleden-vraag
Kan een conflict tussen twee landen tegenwoordig ook andere landen meeslepen?
Een aanslag in Sarajevo
Op 28 juni 1914 bezochten kroonprins Frans-Ferdinand en zijn vrouw Sophie de stad Sarajevo. Sarajevo lag in Bosnië, dat bestuurd werd door Oostenrijk-Hongarije.
Veel Zuid-Slavische nationalisten wilden niet door Oostenrijk-Hongarije bestuurd worden. Zij wilden meer zelfstandigheid of aansluiting bij Servië.
De Bosnisch-Servische nationalist Gavrilo Princip schoot Frans-Ferdinand en Sophie dood.
Zijn motief was nationalisme. Hij wilde een einde maken aan de Oostenrijks-Hongaarse macht in Bosnië.
De moord werd de aanleiding voor de oorlog. Een aanleiding is de gebeurtenis waardoor een conflict op dat moment begint.
Europa als rij dominostenen
Na de moord gaf Duitsland steun aan Oostenrijk-Hongarije. Oostenrijk-Hongarije stelde daarna zware eisen aan Servië.
Servië accepteerde veel eisen, maar niet allemaal. Op 28 juli 1914 verklaarde Oostenrijk-Hongarije Servië de oorlog.
Daarna ontstond een kettingreactie:
Rusland kwam op voor Servië en mobiliseerde
Duitsland verklaarde Rusland de oorlog
Frankrijk steunde Rusland
Duitsland verklaarde Frankrijk de oorlog
Duitsland viel België binnen
Groot-Brittannië kwam België te hulp
Mobilisatie betekent dat een land zijn leger gereedmaakt voor oorlog.
Mobilisatie was gevaarlijk. Legerplannen en treintijden lagen al vast. Zodra de legers in beweging kwamen, werd stoppen steeds moeilijker.
De angst voor twee fronten
Duitsland lag tussen Frankrijk en Rusland. Duitse generaals vreesden daarom een tweefrontenoorlog.
Een tweefrontenoorlog is een oorlog waarbij een land tegelijk aan twee kanten moet vechten.
Het Duitse plan was om eerst Frankrijk snel te verslaan. Daarna kon het Duitse leger naar het oosten om tegen Rusland te vechten.
Duitse troepen trokken via België richting Frankrijk. Begin september 1914 kwamen zij dicht bij Parijs.
Tijdens de Slag bij de Marne stopten Franse en Britse legers de Duitse opmars. Het plan voor een snelle overwinning mislukte.
Daarna groeven beide partijen loopgraven. Een korte oorlog veranderde in een langdurige oorlog met miljoenen soldaten en grote gevolgen voor burgers.
Op 28 juni 1914 werd de Oostenrijkse kroonprins Frans-Ferdinand in Sarajevo doodgeschoten door Gavrilo Princip.
Historici noemen deze moord de aanleiding voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, maar de dader handelde vanuit een specifiek motief.
Leg het verschil uit tussen de aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog en het motief van Gavrilo Princip.
Noem in je antwoord:
Waarom de moord op Frans-Ferdinand de aanleiding was.
Welk motief Gavrilo Princip had voor zijn daad.
Zet de gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde.
A. Duitsland valt België binnen
B. Oostenrijk-Hongarije verklaart Servië de oorlog
C. Gavrilo Princip vermoordt Frans-Ferdinand
D. Rusland mobiliseert zijn leger
E. De Duitse opmars wordt gestopt bij de Marne
F. Duitsland verklaart Rusland de oorlog
Welke gebeurtenis is de aanleiding en welke gebeurtenis maakt de oorlog tot een tweefrontenoorlog voor Duitsland?
Zelfstandig werken in stilte op papier
Bron
Aartshertog Frans-Ferdinand en zijn vrouw Sophie stappen op 28 juni 1914 in de auto bij het stadhuis van Sarajevo, kort voordat zij worden neergeschoten door Gavrilo Princip.
Toetsvraag (3 ptn)
Bekijk de bron en gebruik je kennis over het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog.
De gebeurtenis op de afbeelding geldt in de geschiedschrijving als de aanleiding voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, maar was niet de diepere oorzaak.
a) Leg uit welk motief Gavrilo Princip had om deze aanslag te plegen. (1 pt)
b) Beschrijf de kettingreactie die direct na deze gebeurtenis in de zomer van 1914 ontstond en die leidde tot een Europese oorlog op meerdere fronten. Gebruik in je antwoord de begrippen mobilisatie en tweefrontenoorlog. (2 ptn)
7
minute
00
second
Antwoordmodel
a
Kern van het antwoord:
Princip handelde vanuit nationalistische motieven: hij wilde dat Bosnië zich zou losmaken van Oostenrijk-Hongarije om aan te sluiten bij een onafhankelijk Slavisch koninkrijk (Slavisch nationalisme / strijd tegen de Oostenrijkse overheersing).
1 ptb
Kern van het antwoord (2 van de volgende elementen vereist voor 2 ptn):
1. Ultimatum & Oorlogsverklaring: Oostenrijk-Hongarije stelde eisen aan Servië en verklaarde Servië de oorlog.
2. Bondgenootschappen & Mobilisatie: Rusland schoot Servië te hulp en begon met de mobilisatie van zijn leger, waarna Duitsland (als bondgenoot van Oostenrijk-Hongarije) de oorlog verklaarde aan Rusland en Frankrijk.
3. Escalatie & Tweefrontenoorlog: Door het Duitse Von Schlieffenplan viel Duitsland België en Frankrijk aan om een snelle overwinning te behalen, wat leidde tot het ontstaan van een tweefrontenoorlog (gevechten aan het oostfront tegen Rusland en het westfront tegen Frankrijk/Groot-Brittannië).
(1 pt als slechts één begrip juist is toegepast of de kettingreactie onvolledig is uitgelegd; 2 ptn bij een juiste historische redenering met beide begr
Blind ranken
Je krijgt straks vijf gebeurtenissen te zien.
Rangschik ze van:
grootste bijdrage aan het uitbreken van de wereldoorlog
grote bijdrage
middelgrote bijdrage
kleine bijdrage
kleinste bijdrage
Blind ranken: spanningen in Europa
Nationalisme op de Balkan
Blind ranken: spanningen in Europa
De moord op Frans-Ferdinand
Blind ranken: spanningen in Europa
De wapenwedloop tussen Duitsland en Groot-Brittannië
Blind ranken: spanningen in Europa
De steun van Duitsland aan Oostenrijk-Hongarije
Blind ranken: spanningen in Europa
De Russische mobilisatie
Uitleg
De Russische mobilisatie
De steun van Duitsland aan Oostenrijk-Hongarije
De Duitse aanval op Frankrijk via België
Nationalisme op de Balkan
De moord op Frans-Ferdinand
Uitleg per positie
De Russische mobilisatie maakte van een conflict op de Balkan een directe bedreiging voor Duitsland.
Door de Duitse steun durfde Oostenrijk-Hongarije harder tegen Servië op te treden.
Door de aanval via België raakten Frankrijk, België en Groot-Brittannië direct bij de oorlog betrokken.
Nationalisme zorgde al langer voor spanningen en vormde een motief voor Princip.
De moord was de aanleiding, maar zonder de besluiten van regeringen hoefde de moord niet tot een wereldoorlog te leiden.
Alternatieve verdedigbare rangorde
De Duitse aanval via België kan ook op nummer 1 staan. Die aanval breidde de oorlog sterk uit en zorgde ervoor dat Groot-Brittannië Duitsland de oorlog verklaarde.
Historisch inzicht
Een aanleiding is niet automatisch de belangrijkste oorzaak. Historici onderzoeken ook waarom mensen en regeringen op een gebeurtenis reageerden zoals zij deden.
Centrale historische vraag
Hoe kon één moord uitgroeien tot een wereldoorlog? Leg je antwoord uit in maximaal 4 zinnen.
Exit Ticket
Vraag 1
Wat was de directe aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog?
A. De Slag bij de Marne
B. De moord op Frans-Ferdinand
C. De Russische Revolutie
D. De Duitse mobilisatie
Vraag 2
Wat betekent mobilisatie?
A. Een vredesverdrag ondertekenen
B. Een bondgenootschap beëindigen
C. Een leger gereedmaken voor oorlog
D. Een gebied onafhankelijk maken
Vraag 3
Waarom vreesde Duitsland een tweefrontenoorlog?
A. Duitsland lag tussen Frankrijk en Rusland
B. Duitsland had geen bondgenoten
C. België wilde Duitsland aanvallen
D. Groot-Brittannië steunde Servië
Vraag 4
Welke uitspraak over de Slag bij de Marne is juist?
A. De slag vond plaats op 28 juni 1914
B. De slag zorgde voor de overgave van Rusland
C. De slag stopte de Duitse opmars bij Parijs
D. De slag beëindigde de Eerste Wereldoorlog
Antwoord
B
C
A
C
POV: jij bent een Duitse generaal
Het is augustus 1914. Duitsland raakt in oorlog met Frankrijk én Rusland.
Jij weet:
• Rusland heeft een groot leger, maar mobiliseren kost tijd.
• Frankrijk kan Duitsland vanuit het westen aanvallen.
• Een oorlog op twee fronten is erg gevaarlijk.
• België is neutraal.
Je moet kiezen.
Vraag
Wat zou jij doen?
A. Eerst Rusland aanvallen en daarna Frankrijk.
B. Tegelijk Frankrijk en Rusland aanvallen.
C. Snel Frankrijk verslaan via België en daarna Rusland aanvallen.
D. Alleen Duitsland verdedigen.
Leerdoelen en historische vraag
Aan het einde van deze les:
• kan ik vier redenen geven waarom het Von Schlieffenplan mislukte
• kan ik uitleggen hoe de Eerste Wereldoorlog een loopgravenoorlog werd
• kan ik de begrippen Von Schlieffenplan, artillerie en loopgravenoorlog gebruiken
• kan ik uitleggen waarom de Slag aan de Somme zo veel slachtoffers veroorzaakte
Centrale historische vraag
Waarom veranderde een plan voor een snelle oorlog in een jarenlange loopgravenoorlog?
Heden-verleden-vraag
Waarom kan een militair plan mislukken, zelfs als het vooraf goed lijkt te zijn bedacht?
Het plan van Alfred von Schlieffen
Duitsland lag tussen Frankrijk en Rusland. Duitse generaals waren bang voor een oorlog op twee fronten.
Generaal Alfred von Schlieffen bedacht daarom een plan.
Het Duitse leger moest niet rechtstreeks de sterke Franse grens aanvallen. Het moest via België om het Franse leger heen trekken. Daarna moest het Parijs bedreigen en Frankrijk snel verslaan.
Vervolgens konden de Duitse soldaten naar het oosten reizen om tegen Rusland te vechten.
Het plan werkte alleen als:
• België bijna geen weerstand bood
• Groot-Brittannië zich niet met de oorlog bemoeide
• Rusland langzaam mobiliseerde
• Duitse soldaten snel genoeg konden oprukken en bevoorraad worden
Vier redenen waarom het plan mislukte
Het Von Schlieffenplan mislukte niet door één fout. Meerdere problemen kwamen tegelijk samen.
1. België bood meer weerstand dan verwacht
Duitse generaals dachten dat het leger snel door België kon trekken. Belgische soldaten verdedigden forten, steden en spoorwegen. Daardoor liep het Duitse leger vertraging op.
2. Groot-Brittannië ging meedoen
Duitsland schond de Belgische neutraliteit. Groot-Brittannië verklaarde Duitsland de oorlog en stuurde soldaten naar Frankrijk en België. Duitsland kreeg er dus een extra tegenstander bij.
3. Rusland mobiliseerde sneller dan verwacht
Russische legers vielen eerder dan verwacht Oost-Pruisen binnen. Duitsland stuurde daarom soldaten van het westfront naar het oosten. Hierdoor werd de Duitse aanval op Frankrijk zwakker.
4. De Duitse opmars was te snel voor de bevoorrading
De Duitse soldaten liepen grote afstanden. Paarden, treinen en vrachtwagens konden niet altijd genoeg voedsel, munitie en andere voorraden aanvoeren. De soldaten raakten uitgeput.
In september 1914 stopten Franse en Britse legers de Duitse opmars tijdens de Eerste Slag bij de Marne. Frankrijk was niet verslagen.
Van bewegingsoorlog naar loopgravenoorlog
Na de Eerste Slag bij de Marne probeerden de legers elkaar aan de noordkant voorbij te trekken. Beide legers groeven zich in om hun positie te verdedigen.
Zo ontstond een lange linie van loopgraven. Deze liep van de Noordzee tot aan de grens met Zwitserland.
Een loopgraaf beschermde soldaten tegen kogels en granaatscherven. Voor de loopgraven stonden vaak rollen prikkeldraad.
Tussen de vijandelijke loopgraven lag het niemandsland. Soldaten die dit open gebied overstaken, waren een gemakkelijk doelwit voor mitrailleurs en artillerie.
Artillerie bestaat uit zware kanonnen die granaten over grote afstanden afvuren. Voor een aanval werden vijandelijke loopgraven vaak dagenlang beschoten.
Toch vernietigden deze beschietingen niet altijd het prikkeldraad en de vijandelijke schuilplaatsen. Zodra de aanvallers uit hun loopgraven kwamen, konden de verdedigers hen beschieten.
De verdediging was daardoor meestal sterker dan de aanval. Geen van beide kanten kon gemakkelijk doorbreken.
Zelfstandig werken in stilte op papier
Bron: Uit het dagboek van een Duitse soldaat (september 1914)
"We lopen zwaar achter op ons schema. De Belgen boden bij de grenzen veel meer tegenstand dan verwacht, wat ons dagen vertraging kostte.
Nu we vlak bij Parijs zijn, blijkt dat het Russische leger in het oosten veel sneller paraat staat dan gedacht. Onze generaal heeft meteen duizenden soldaten bij ons weggehaald en per trein naar het oostfront gestuurd.
Vandaag bij de rivier de Marne stuiten we op een felle Franse en Britse tegenaanval. We zijn uitgeput en kunnen niet meer doorbreken. Het bevel is net binnen: we moeten ons terugtrekken en ingraven."
Opgave
Vraag (3 punten)
Het Duitse leger wilde met het Von Schlieffenplan Frankrijk snel verslaan. Bij de Slag bij de Marne (september 1914) mislukte dit plan definitief.
a. Noem twee redenen uit de bron waardoor het Von Schlieffenplan mislukte. (2p)
b. Leg uit waarom het mislukken van het Von Schlieffenplan zorgde voor het ontstaan van een loopgravenoorlog. (1p)
5
minute
00
second
Antwoordmodel
a. Twee redenen uit de bron (max. 2p)
De leerling noemt twee van de volgende redenen uit de bron (1p per juiste reden):
• Onverwachte / felle tegenstand van de Belgen (zorgde voor vertraging)
• Snelle mobilisatie van de Russen (waardoor Duitse troepen naar het oostfront moesten).
• Felle tegenaanval van de Fransen en Britten bij de Marne.
b. Uitleg ontstaan loopgravenoorlog (max. 1p)De leerling legt uit dat de Duitse opmars werd gestopt / een snelle overwinning mislukte, waardoor beide partijen zich gingen ingraven om hun terrein te verdedigen (waardoor het front vastliep).
Bron“We liepen in rijen naar voren. We hadden gehoord dat de Duitse soldaten door de beschietingen dood of verslagen zouden zijn. Maar toen we dichterbij kwamen, begonnen de mitrailleurs te schieten.”
Vereenvoudigde weergave van herinneringen van een Britse soldaat aan de eerste dag van de Slag aan de Somme, 1 juli 1916.
Leg met behulp van de bron uit waarom de artilleriebeschietingen de Britse aanval niet succesvol maakten.
Gebruik in je antwoord:
• een stukje informatie uit de bron
• een historische verklaring
5
minute
00
second
Zet de gebeurtenissen in de juiste volgorde.
A. De Slag aan de Somme veroorzaakt enorme aantallen slachtoffers.
B. Duitsland valt via België Frankrijk aan.
C. Aan het westfront ontstaat een lange linie van loopgraven.
D. De Duitse opmars wordt gestopt bij de Eerste Slag bij de Marne.
E. Alfred von Schlieffen bedenkt een plan voor een oorlog op twee fronten.
Leg daarna uit hoe gebeurtenis D bijdroeg aan gebeurtenis C.
Blind ranken
Je krijgt vijf oorzaken voor het mislukken van het Von Schlieffenplan.
Je weet nog niet welke oorzaak als volgende verschijnt.
Opdracht
Zet iedere oorzaak meteen op een positie van 1 tot en met 5.
1 betekent: deze oorzaak had de meeste invloed.
5 betekent: deze oorzaak had de minste invloed.
Blind ranken
Het Duitse leger kreeg problemen met de bevoorrading.
Blind ranken: spanningen in Europa
België bood meer weerstand dan verwacht.
Blind ranken: spanningen in Europa
Rusland mobiliseerde sneller dan verwacht.
Blind ranken: spanningen in Europa
Groot-Brittannië stuurde soldaten naar Frankrijk en België.
Blind ranken: spanningen in Europa
De Duitse aanval werd gestopt bij de Eerste Slag bij de Marne.
Uitleg
Mogelijke rangorde
De Duitse aanval werd gestopt bij de Eerste Slag bij de Marne.
België bood meer weerstand dan verwacht.
Het Duitse leger kreeg problemen met de bevoorrading.
Rusland mobiliseerde sneller dan verwacht.
Groot-Brittannië stuurde soldaten naar Frankrijk en België.
Uitleg per positie
Bij de Marne werd duidelijk dat Frankrijk niet snel verslagen zou worden. Het belangrijkste doel van het plan was daarmee mislukt.
De Belgische tegenstand vertraagde de Duitse opmars. Daardoor kregen Frankrijk en Groot-Brittannië meer tijd om zich te verdedigen.
Zonder voedsel, munitie en rust kon Duitsland de snelle opmars niet volhouden.
Door de snelle Russische mobilisatie moest Duitsland aandacht en soldaten over twee fronten verdelen.
De Britse soldaten versterkten de verdediging. Het Britse leger was aan het begin van de oorlog nog wel kleiner dan de Franse en Duitse legers.
Alternatieve verdedigbare rangorde
De Belgische tegenstand kan op nummer 1 worden geplaatst. Zonder die vertraging had Duitsland mogelijk sneller kunnen oprukken en was de situatie bij de Marne anders geweest.
Ook de bevoorradingsproblemen kunnen hoger worden geplaatst. Een leger kan niet blijven aanvallen zonder voedsel, munitie en transport.
Historisch inzicht
Grote gebeurtenissen hebben bijna nooit één oorzaak. Oorzaken kunnen elkaar versterken. De Belgische weerstand veroorzaakte bijvoorbeeld vertraging, waarna de bevoorradingsproblemen groter werden en de tegenstanders meer tijd kregen.
Centrale historische vraag
Waarom veranderde een plan voor een snelle oorlog in een jarenlange loopgravenoorlog?
3
minute
00
second
Exit Ticket
Vraag 1
Wat was het belangrijkste doel van het Von Schlieffenplan?
A. Rusland en Frankrijk tegelijk aanvallen.
B. Eerst Frankrijk snel verslaan en daarna Rusland aanvallen.
C. België beschermen tegen een Franse aanval.
D. Alleen de Duitse grenzen verdedigen.
Vraag 2
Welke gebeurtenis zorgde ervoor dat Groot-Brittannië Duitsland de oorlog verklaarde?
A. Rusland mobiliseerde zijn leger.
B. Frankrijk viel Duitsland binnen.
C. Duitsland schond de Belgische neutraliteit.
D. Duitsland gebruikte artillerie.
Vraag 3
Waarom veranderde het westfront in een loopgravenoorlog?
A. Beide kanten wilden niet meer vechten.
B. De verdediging was sterker dan de aanval.
C. De soldaten hadden geen geweren meer.
D. Rusland versloeg Duitsland.
Vraag 4
Waarom leverde de Slag aan de Somme weinig terreinwinst op?
A. De Duitse soldaten waren al vertrokken.
B. De Britten en Fransen gebruikten geen artillerie.
C. De verdedigers zaten beschermd en beschikten over mitrailleurs.
D. De aanval vond in België plaats.
Antwoord
B
C
B
C
