Organisatie palliatieve en terminale zorg

Palliatieve en terminale zorg

Bron: Zorgpad, beroepsgerichte basis, begeleiden in de zorg

1 / 57
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 57 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Palliatieve en terminale zorg

Bron: Zorgpad, beroepsgerichte basis, begeleiden in de zorg

Definitie palliatieve zorg

Definitie volgens de World Health Organization (juli 2015 aangepast)





“Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van zorgvragers (volwassenen en kinderen) en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende aandoening, door het voorkomen en verlichten van lijden, door middel van vroegtijdige signalering en zorgvuldige beoordeling en behandeling van pijn en andere problemen van lichamelijke, psychosociale en spirituele aard.”

Bij palliatieve zorg….

  • Is genezing van de zorgvrager niet het doel, maar een zo hoog mogelijke kwaliteit van leven, waardoor het ziekteverloop mogelijk positief beïnvloed kan worden;

  • is de dood een normaal, natuurlijk proces dat niet vertraagd of versneld wordt;

  • is er aandacht voor lichamelijke én psychische klachten;

  • worden de psychologische en spirituele aspecten in de zorg geïntegreerd benaderd;

  • is er emotionele ondersteuning voor de zorgvrager en zijn naasten om zo actief mogelijk te leven;

  • is er emotionele ondersteuning voor de naasten om te leren omgaan met de ziekte van de zorgvrager en met eigen gevoelens van rouw;

  • wordt, indien nodig, vanuit een team van zorgverleners gewerkt, zodat aan alle noden van zorgvragers en naasten tegemoet kan worden gekomen, zo nodig ook na het overlijden van de zorgvrager (ondersteuning bij verliesverwerking).



Bron: www.agora.nl


Definitie terminale zorg

levensverwachting van minder dan drie maanden



  • Zorg voor de korte tijd die iemand nog rest

  • afscheid nemen en loslaten van het leven centraal

  • geldt voor de zorgvrager maar ook voor zijn naasten.


Definitie terminale zorg

Grondlegster palliatieve zorg

22-06-1918 Barnet

14-07-2006 London

Gaf vorm aan haar overtuiging dat het mogelijk was om de laatste dagen van iemands leven

Sthdeerder Verpleegkunde, Sociaal werker, arts aan de universiteit van Oxford

Werkte in de jaren 50 7 jaren lang in Hospice van de zusters van Barmhartigheid

Samen met Elisabeth Kübler-Ross wordt ze gerekend tot de oprichters van de moderne hospicebeweging en de palliatieve zorg.

Geschiedenis palliatieve en terminale zorg


  • De basis voor palliatieve zorg is rond 1960 in Groot-Brittannië gelegd. Cicely Saunders, een Engelse arts en verpleegkundige legde deze zorgvragers op een aparte zaal om ze goede zorg te kunnen geven. Bijna op hetzelfde moment begon ze met een studie medicijnen om zo echt iets te kunnen betekenen voor palliatieve zorgvragers. Na haar artsexamen heeft Cicely Saunders in 1967 het eerste hospice geopend in Londen.

  • In Nederland  jaren 80  in eerste instantie gericht op oncologische zorgvragers..

  • Nu richt de palliatieve zorg zich op iedereen die een levensbedreigende aandoening heeft.

  • Denk aan: nierfalen, chronische leveraandoeningen, multipele sclerose, ziekte van Parkinson, reumatoïde artritis, neurologische aandoeningen, dementie, aangeboren afwijkingen en resistente tuberculose.

  • Ontstaan van hospice.

  • Het doel is om palliatieve zorg een vast onderdeel te laten worden van de normale zorg.


Bron: www.agora.nl


Palliatieve voorzieningen

Nadat een arts een verklaring afgeeft dat de zorgvrager terminaal is kan deze gebruik maken van de volgende voorziening: ZZP 10 (een combinatie van verpleging, verzorging en begeleiding, gemiddeld 26,5 tot 32,5 uur per week. Een palliatieve voorziening (thuiszorg of hospice) wordt bekostigd vanuit de Zorgverzekeringswet.


Een zorgvrager kan een keuze maken uit verschillende voorzieningen

  • Thuiszorg. De meeste zorgvragers willen in de thuissituatie overlijden. In de thuissituatie wordt vaak een beroep gedaan op de gespecialiseerde en goedopgeleide vrijwilligers van VPTZ (vrijwilligers palliatieve terminale zorg), naast de professionele zorg door de huisarts, thuiszorg en andere zorgverleners.

  • Bijna-thuis-huis. Een kleinschalige voorziening waar 24 uur per dag tijd, aandacht en ondersteuning wordt geboden door goedopgeleide vrijwilligers, samen met beroepsmatige zorgverleners. De zorgvrager houdt zo mogelijk zijn eigen huisarts. De verpleegkundige zorg wordt – net als in de thuissituatie – verzorgd door de beroepsmatige thuiszorg. Meestal wordt ook de nachtzorg uitgevoerd door de beroepsmatige thuiszorg. In meer complexe situaties wordt – net als thuis – de zorg ingeschakeld van gespecialiseerde zorgverleners.

  • High care hospice (HCH). Een (kleinschalige) voorziening waar 24 uur per dag verpleegkundige zorg aanwezig is. Vaak zijn ook andere zorgverleners in dienst (bijvoorbeeld een palliatief arts, geestelijk verzorger of maatschappelijk werker). Een groot deel van de ondersteuning wordt daarnaast geboden door goedopgeleide vrijwilligers. Hiermee hebben HCH’s de expertise in huis om – naast de zorg die ook in bijna-thuis-huizen geboden wordt – extra functies te vervullen, zoals symptoomanalyse bij mensen met complexe problematiek, snel kunnen inspelen op (zeer) complexe zorgvragen, crisisopvang enzovoort.  

  • Palliatieve unit verzorgings- of verpleeghuis. Hier werken vooral verzorgenden en enkele verpleegkundigen samen met een verpleeghuisarts. Soms zijn in deze voorzieningen ook vrijwilligers werkzaam. Deze voorzieningen zijn bedoeld voor alle zorgvragers in de terminale fase.


PaTz-teams

De laatste ontwikkeling is het ontstaan van PaTz-teams.


  • PaTz staat voor Palliatieve Thuiszorg, er is altijd een extern inhoudelijk deskundige uit de palliatieve zorg aanwezig.



Het doel……


  • verbeteren samenwerking tussen huisartsen en wijkverpleegkundigen en daarmee verbetering kwaliteit van de palliatieve zorg in de thuissituatie. ZV ontvangt sneller zorg en deze sluit beter aan bij wensen en behoeften.



Daarnaast…….


  • Evalueert het PaTz-team de ingezette en gegeven zorg.


  • Is er een protocol ontwikkeld wanneer een PaTz-team kan worden ingezet.


  • Uit onderzoek blijkt dat deze aanpak effectief is

  • De komende jaren worden er in heel Nederland PaTz-teams opgericht.


www.patz.nu informatie over de samenwerking rond palliatieve zorg.


Vier dimensies bij palliatieve en terminale zorg

De basis voor de dagelijkse zorg zijn de vier dimensies die bij ieder mens te onderscheiden zijn:


  • de lichamelijke dimensie

  • de psychische dimensie

  • de sociale dimensie

  • de spirituele dimensie


De lichamelijke dimensie

Bij lichamelijke dimensie horen alle lichamelijke verschijnselen die bij de aandoening, het stervensproces en de dood horen.

  • De symptomen van de aandoening staan in eerste instantie het meest op de voorgrond

  • Later komen de meer algemene symptomen van het stervensproces op de voorgrond te staan

  • De levensbedreigende aandoening en de bijbehorende symptomen leiden uiteindelijk tot het overlijden van de zorgvrager

  • Het proces kan lang duren, soms ook situaties waarbij iemand plotseling overlijdt

Symptomen 24 uur voor het overlijden:

oppervlakkiger ademhalen  vermindering werking hart  ernstig zuurstoftekort  toenemend bewustzijnsverlies  reflexen vallen weg  bewegen beperkt mogelijk  verminderde doorbloeding van de hersenen en hartwerking  bloeddruk daalt en een zwakke pols  onrust, verwardheid en/of angst  temperatuurcentrum verstoord waardoor de lichaamstemperatuur gaat stijgen  zorgvrager heeft het warm ondanks dat de huid koud en klam aanvoelt  reutelende ademhaling (vaak vertaald als benauwdheid, maar dat is niet zo) door nauwelijks doorbloeding in de huid ontstaan er lijkvlekken, laagst gelegen lichaamsdelen. (Het bloed zakt uit de haarvaten in het weefsel naar het laagste punt)  ogen zien vaak troebel, verwijde pupillen en starende blik  het gehoor blijft tot het moment van overlijden functioneren  vlak voor het moment van overlijden wordt de ademhaling steeds oppervlakkiger om uiteindelijk te stoppen.


De dood……

  • De ademhaling en de hartslag afwezig

  • Hele lichaam lijkvlekken

  • Lichaamswarmte verdwijnt  koud

  • Spieren zijn maximaal verslapt

  • Door chemische reactie in de spieren ontstaat lijkstijfheid, rigor mortis

  • Eerst in de kaken, oogleden en de nek en verspreidt zich dan verder over het hele lichaam.

  • Na ongeveer 6 uur lichaam volledig stijf

  • Na ongeveer 24 uur beginnen eiwitten de spieren op te lossen waardoor de lijkstijfheid verdwijnt.

  • Na 48 uur is het lichaam weer volledig slap.

  • Het lichaam gaat na het overlijden direct over tot ontbinden, niet direct zichtbaar.

  • Door de overledene te koelen wordt dit proces vertraagd

Klinisch dood Hersen dood

  • Ademhaling en hartslag afwezig maar niet langer dan maximaal 5 tot 10 minuten.

  • Hierdoor zijn de hersenfuncties nog niet of nauwelijks onherstelbaar beschadigd.

  • In principe is reanimatie nog mogelijk.

  • Hoe sneller de reanimatie gestart wordt, hoe groter de overlevingskans is voor de zorgvrager


Biologisch dood

  • ademhaling en hartslag gedurende langere tijd afwezig

  • tijdsduur is geen richtlijn af te geven vanwege verschillende factoren (leeftijd,omgevingstemperstuur)

  • het afwezig zijn van de doorbloeding zijn alle organen en weefsels zo beschadigd dat ze niet meer kunnen functioneren

  • Reanimatie is niet meer mogelijk of is niet succesvol

  • veel gevallen is orgaandonatie niet meer mogelijk

  • arts stelt de dood officieel vast en geeft een akte van overlijden af

  • Hersendood als er met een eeg geen enkele hersenactiviteit meer wordt gemeten

  • De bloedsomloop en ademhaling worden alleen nog in stand gehouden kunstmatige beademing

  • Toetsing landelijk hersendoodprotocol.

  • Hersendood is een juridische status die aangeeft dat de medische hulpmiddelen mogen worden uitgeschakeld en de maatregelen om het lichaam in leven te houden mogen worden gestaakt.

  • In deze situatie is orgaandonatie mogelijk, omdat de organen goed voorzien zijn van zuurstof en voeding.

  • De familie van de zorgvrager moet hier altijd toestemming voor geven ondanks de aanwezigheid van een donorcodicil. Dit is geregeld in de Wet op de orgaandonatie (WOD).


De psychische dimensie

  • emoties en gedrag van een zorgvrager die weet dat hij binnen afzienbare tijd zal overlijden.

  • afscheid nemen van naasten en het leven staan hierbij centraal  loslaten.

  • De manier waarop een zorgvrager hiermee omgaat, noem je coping. Met coping wordt het mechanisme bedoeld waarop iemand met druk en tegenslag omgaat.

  • Ineffectief: de situatie ontwijken

  • Effectief: de situatie onder ogen te zien

  • Vaak hoor je zorgvragers zeggen dat het lijkt alsof de wereld stilstaat. Ze verbazen zich erover dat buiten het leven gewoon verdergaat.







  • De vijf fasen van Kubler Ross hoeven niet in een bepaalde volgorde doorlopen te worden.

  • Bij iedere zorgvrager die levensbedreigend ziek is, zijn over het algemeen de vijf fasen te onderscheiden in de hele palliatieve fase.

  • Een zorgvrager blijft tussen alle vijf fasen heen en weer switchen.

  • Iedere zorgvrager doorloopt op zijn eigen unieke wijze deze fasen en kan altijd weer terugkeren naar een fase die op het oog al afgesloten lijkt.


Angst

  • Veel zorgvragers zijn angstig, redenen zijn verschillend

  • Vaak angst voor de dood; de manier waarop (pijn /stikken), de regie kwijt raken of het onbekende….

  • Soms door negatieve ervaringen van het overlijden van naasten of door verhalen

  • Over de angst in gesprek gaan; angst leren hanteren en accepteren.

  • Religieus vraagstuk: hemel of…

De sociale dimensie

  • Contacten en relaties, sociaal netwerk.

  • Een of enkele personen maar ook uit een grote groep

  • Contacten veranderen het ziek-zijn en het naderend overlijden van de zv staan centraal

  • Soms ongemakkelijke situaties voor sociaal netwerk. Goede vrienden die contact uit de weg gaan of er komen ineens een heleboel ‘vrienden’ langs

  • Vaak begeleiding nodig  loslaten en afscheid nemen van sociale contacten.


De spirituele dimensie

  • vragen over zingeving, religie, verlies van autonomie, de eindigheid van het leven en de vraag waarom dit juist deze zorgvrager overkomt

  • Spiritualiteit is een ander woord voor zingeving

  • Bij spiritualiteit gaat het om de vraag: wat maakt het leven zinvol voor een zorgvrager en waar wordt hij door geïnspireerd?

  • Religie kan een inspiratiebron zijn, maar er zijn ook veel andere inspiratiebronnen waar zorgvragers uit kunnen putten, zoals de natuur.

  • Tijdens de palliatieve fase zijn zingevingsvragen voor zorgvragers van groot belang. De spirituele dimensie is als een soort binnenste voor de andere drie dimensies (zie volgende dia).

  • Dit betekent dat je de spirituele dimensie dus nooit direct kunt bereiken. Het gaat altijd via een andere dimensie. Een voorbeeld is de angst voor de dood. Deze angst gaat bijna altijd samen met de vraag of de zorgvrager het wel goed genoeg gedaan heeft in zijn leven. Deze vraag wordt pas duidelijk en zichtbaar als je in gesprek bent over de angst voor de dood.

Bron: www.pallialine.nl


De balans opmaken; wat heb ik tot nu toe bereikt en hoe kijk ik daarop terug?

De zorgvrager loopt zijn leven vaak na aan de hand van een aantal vragen:


  • Wat is er in de verschillende levensfasen gebeurd?

  • Wat heb ik gedaan in de verschillende levensfasen en waarom op die manier?

  • Heb ik juist gehandeld op dat moment of had ik het anders of beter kunnen doen?

  • Met wat voor gevoel kijk ik terug op mijn leven?

  • Alles wat er in het leven van de zorgvrager is gebeurd, wordt gewogen.

  • Er wordt een lijst gemaakt met alle ervaringen en gebeurtenissen die een zorgvrager in zijn leven heeft meegemaakt en koppelt daar een conclusie aan.

  • Zv kijkt niet alleen terug, maar kijkt ook naar de toekomst. Besef dat ze bij belangrijke gebeurtenissen in toekomst er niet bij zijn. Dit is pijnlijk voor de zv maar ook voor de naasten.

  • De balans opmaken lukt alleen als de zorgvrager hier voldoende tijd voor heeft. De een doet het alleen en de ander heeft hulp nodig.

  • Het komt ook voor dat zorgvragers die altijd onzeker waren, plotseling zelfverzekerd worden en snel de balans op kunnen maken  zij bekijken hun leven door een positieve bril en zijn eigenlijk best tevreden met hun leven.

  • Voor het sociale netwerk kan dit ingewikkeld zijn. Ze herkennen de zorgvrager niet meer en vragen zich soms af of iemand psychisch nog wel in orde is.

  • balans opmaken roept veel emoties op: onverwerkte situaties wil de zorgvrager regelmatig nog oplossen of uitpraten



Existentiële crisis

De zorgvrager vindt dat alles wat hij in zijn leven gedaan heeft, niet langer zinvol is  De zorgvrager heeft het idee dat het er allemaal niet meer toe doet. In zijn beleving heeft hij de essentie gemist.

Dit kan ertoe leiden dat een zorgvrager in een existentiële crisis terechtkomt.

Een existentiële crisis is een situatie waarbij de zorgvrager alle zekerheden die hij in het leven had, volledig kwijt is.

Hierdoor raakt iemand volledig in paniek

Hij weet echt niet meer hoe het verder moet met alles en kan het afzienbare overlijden niet verdragen

Bij een existentiële crisis is deskundige professionele hulp noodzakelijk.

Voor het sociale netwerk en de hulpverleners is dit een indrukwekkende situatie die veel impact heeft op iedereen.

Wetgeving euthanasie

  • Euthanasie is geen normaal medisch handelen. Over euthanasie bestaan vooroordelen en misverstanden in de maatschappij. Bijna iedereen heeft er een idee of mening over. Toch is het voor veel mensen moeilijk om precies te definiëren wat euthanasie is. In de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding wordt euthanasie als volgt omschreven: het op verzoek van een zorgvrager toepassen van levensbeëindiging door een arts.

  • Als een arts openstaat voor het verzoek voor euthanasie en dit uit wil voeren, moet hij voldoen aan de zorgvuldigheidseisen. Zorgvuldigheidseisen zijn eisen die in de wet beschreven staan om de vraag voor euthanasie en de te volgen procedure zorgvuldig te laten verlopen. De arts moet ervan overtuigd zijn dat er sprake is van een vrijwillig verzoek bij ondraaglijk, uitzichtloos lijden waar geen mogelijkheden meer zijn voor behandeling. De arts is verplicht de zorgsituatie te laten beoordelen door een onafhankelijke arts. Als deze arts het eens is met de mening van de behandelend arts, mag de euthanasie plaatsvinden. Het is belangrijk om te weten dat euthanasie een vraag is en geen recht. Een zorgvrager heeft wel het recht om de vraag te stellen. Echter de arts heeft het recht om niet in te gaan op deze vraag. Dit geldt ook voor instellingen en organisaties. Het is dan wel belangrijk dat de zorgvrager met deze vraag wordt doorverwezen naar een arts die wel openstaat voor een vraag om euthanasie.

  • In de palliatieve zorg wordt verschillend gedacht over euthanasie. Dit heeft te maken met de opvattingen die er binnen de palliatieve voorziening heersen over wat goede palliatieve zorg is. Kort gezegd zijn er twee heersende opvattingen:

  • Het toepassen van euthanasie is de meest uitgesproken vorm van palliatieve zorg. De kwaliteit van sterven is net zo belangrijk als de kwaliteit van leven. Als de kwaliteit van leven onhoudbaar is, mag de zorgvrager een verzoek indienen voor euthanasie. De euthanasie wordt dan gezien als een goede kwaliteit van sterven.

  • Het toepassen van euthanasie is geen palliatieve zorg. Als je de symptomen maximaal behandelt, zoals afgesproken in de richtlijnen van de palliatieve zorg, komt er in principe geen verzoek voor euthanasie. Meestal past bij dit uitgangspunt de gedachte dat een mens niet beschikt over leven en dood. Dit is een opvatting die bij verschillende religieuze en spirituele stromingen heerst.

  • Lees meer over wetgeving rondom euthanasie in het thema ‘Wet- en regelgeving in de zorg’, onderwerp ‘Wetten rondom sterven en dood’.


Wens tot euthanasie

Het is belangrijk om open te staan voor de vaak subtiele signalen die een zorgvrager

Als een zorgvrager zich uit gaat spreken voor euthanasie, rapporteer je dit in overleg met zv

I.o.m zv breng je de arts op de hoogte. De procedure is tenslotte vooral een medische procedure.


De overige zorgprofessionals hebben zeker ook een mening over mogelijke euthanasie.

Vrijwel altijd wordt iedereen naar zijn mening gevraagd tijdens een multidisciplinair overleg.

Het is echter de SCEN-arts die de beslissing uiteindelijk neemt om tot euthanasie over te gaan.

Indien nodig kan de procedure rondom een verzoek tot euthanasie snel worden ingewilligd. Terwijl de procedure tot goedkeuring loopt, kan er wel begonnen worden met de voorbereidingen.

Je kunt bijvoorbeeld denken aan het maken van afspraken met de zv en zijn naasten over de tijd tot de euthanasie.

Impact van het verzoek voor euthanasie

  • Een verzoek voor euthanasie heeft veel impact op het sociale netwerk en de professionals. Het is een verzoek dat veel emoties op kan roepen. Het is dan belangrijk om goed je grenzen te bewaken als professional. Natuurlijk heeft een verzoek tot euthanasie impact op jou als persoon. Hier spelen ook jouw persoonlijke opvattingen een belangrijke rol. Dit is vrijwel niet te scheiden van jou als professional. Soms krijg je het verzoek om aanwezig te zijn bij de euthanasie. Dit betekent dat je de zorgvrager begeleidt en ondersteunt in zijn laatste uren tot na zijn overlijden. Verder kun je de arts assisteren bij de euthanasie door bijvoorbeeld materialen aan te geven of klaar te leggen. Het is echter belangrijk om te weten dat de arts de medicatie zelf toe moet dienen. Deze handeling mag een verpleegkundige nooit doen.
    Op basis van gewetensbezwaren mag je weigeren om bij een euthanasie aanwezig te zijn. Het is wel goed om hier van begin af aan duidelijk over te zijn naar de arts en collega’s. Indien nodig kun je dit ook met de zorgvrager en zijn sociale netwerk bespreken

Aandachtspunten bij verzoek voor euthanasie

  • Belangrijke aandachtspunten bij een verzoek voor euthanasie zijn:

  • Spreek met elkaar af hoe je alle uitingen van de zorgvrager over euthanasie verwerkt in het zorgdossier.

  • Licht de arts in op het moment dat de vraag om euthanasie gaat spelen bij de zorgvrager. De arts kan dan het gesprek aangegaan met de zorgvrager meestal samen met de verpleegkundige. Soms spreekt de arts alleen met de zorgvrager.

  • Een verzoek om euthanasie kan een reden zijn om een moreel beraad te houden. Bij een moreel beraad worden ethische vragen besproken om zo tot een ethisch verantwoord antwoord te komen.

  • Het is belangrijk om goed je eigen grenzen te bewaken bij een verzoek om euthanasie. Door de emoties die door dit verzoek worden opgeroepen, is dit soms moeilijk.

  • De arts die door de behandelend arts in consult is geroepen, is een SCEN-arts. SCEN staat voor Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland. Dit zijn artsen die geschoold zijn in het beoordelen van een verzoek om euthanasie.

  • Na het overlijden komt de gemeentelijke lijkschouwer om te schouwen. Er is tenslotte sprake van een niet-natuurlijke dood. Deze arts schrijft een rapportage en stuurt deze naar de officier van justitie. Deze bepaalt of het lichaam vrij mag worden gegeven.

  • Officieel mag een lichaam dat niet is vrijgegeven nog niet worden verzorgd. In de praktijk geeft de gemeentelijke lijkschouwer meestal toestemming om het lichaam al wel te verzorgen vóór het vrijgeven ervan door de officier van justitie.

  • Na de euthanasie is het belangrijk om met alle professionele betrokkenen het proces te evalueren. Dit gebeurt op een later moment ook met de naasten van de overleden zorgvrager.

  • De naasten die bij de zorgvrager aanwezig zijn bij de euthanasie, hebben na het overlijden de tijd en ruimte nodig om afscheid te nemen. Stem de verpleegkundige interventies en andere stappen, zoals het inschakelen van de begrafenisondernemer, goed af met de nabestaanden.


Model palliatieve en terminale zorg

Een zorgvrager die ongeneeslijk ziek is en zal komen te overlijden, gaat vier fasen door. Het model palliatieve en terminale zorg beschrijft deze vier fasen: ziektegerichte palliatie, symptoomgerichte palliatie, palliatie in de stervensfase en nazorg en rouw. Elke fase heeft zijn eigen kenmerken.

  • De palliatieve fase begint meestal als duidelijk wordt dat genezing niet meer mogelijk is. Dit punt is bij zorgvragers met een oncologische aandoening meestal goed te markeren, maar bij chronische aandoeningen, bijvoorbeeld longaandoeningen of hartfalen, is dit veel moeilijker vast te stellen


  • Een hulpmiddel om het startpunt van de palliatieve fase aan te duiden, is de ‘surprise question’: verwacht je dat deze zorgvrager over een jaar nog in leven is? Is het antwoord nee, dan is de palliatieve fase aangebroken. De palliatieve fase wordt in het model van Lynn en Adamson onderverdeeld in vier verschillende fasen


palliatieve fase wordt in het model van Lynn en Adamson onderverdeeld in vier verschillende fasen

Ziektegerichte palliatie

  • Tijdens de palliatieve en terminale fase staan in het begin de symptomen centraal die horen bij de aandoening.

  • Het doel is om het lijden draaglijk te maken en de zorgvrager een goede kwaliteit van leven te bieden.

  • Deze fase is meestal redelijk stabiel en kan een aantal maanden of nog langer duren.

  • Op het moment dat de zorgvrager symptomen gaat krijgen die te maken hebben met het naderende overlijden, komen deze symptomen centraal te staan.

  • Vaak zie je dat de symptomen die bij de aandoening horen, op dat moment wat naar de achtergrond verdwijnen.


Symptoomgerichte palliatie

Tijdens de palliatieve en terminale fase zijn er veel verschillende symptomen mogelijk. Deze kun je in twee groepen onderverdelen:


  • symptomen die bij de ziekte of aandoening horen, bijvoorbeeld passageklachten bij slokdarmkanker of verlies van het bewustzijn bij een hersentumor;

  • symptomen die niet bij de ziekte of aandoening horen maar wel bij de palliatieve en terminale fase, bijvoorbeeld vermoeidheid of gewichtsverlies


  • Symptomen die vaak voorkomen tijdens de palliatieve en terminale fase hebben veel invloed op de kwaliteit van leven van de palliatieve zorgvrager.


  • Het behandelen van hinderlijke symptomen gaat vaak redelijk goed meer kwaliteit van leven.


  • Er zijn symptomen die niet of nauwelijks te behandelen zijn, bijvoorbeeld jeuk of de hik er wordt onderzoek gedaan om ook deze symptomen beter te kunnen behandelen.



Alle symptomen worden behandeld volgens de richtlijnen zoals vermeld op www.pallialine.nl. Hier kun je ook als verpleegkundige goede adviezen vinden. Het opvolgen hiervan draagt bij aan het professionele karakter van de palliatieve zorg en de kwaliteit van de geleverde zorg

Palliatie in de stervensfase

Palliatie in de stervensfase is gericht op kwaliteit van het stervensproces en het overlijden

zorg richt zich niet alleen op de zorgvrager maar ook op zijn naasten

Voor beiden geldt dat het moment van het ultieme loslaten nu is begonnen

Dit is een intensief en emotioneel proces voor iedereen die hierbij betrokken is.

Tijdens de stervensfase zijn er drie belangrijke hulpmiddelen om de zorgvrager, zijn naasten en de professionele hulpverlener te ondersteunen:


  • zorgpad stervensfase

  • richtlijnen rondom versterven en abstinerend handelen

  • richtlijn palliatieve sedatie


Zorgpad stervensfase


In de palliatieve zorg is met wetenschappelijk onderzoek veel kennis opgedaan over de terminale fase. Het valt op dat, ondanks de vele verschillende aandoeningen, veel symptomen overeenkomen tijdens de terminale fase. Met behulp van de kennis die is opgedaan in hospices in Groot-Brittannië, is er een document ontwikkeld om te gebruiken tijdens en na de terminale fase. In Nederland is dit document als basis gebruikt om het zorgpad stervensfase te ontwikkelen. Dit zorgpad is specifiek gericht op de situatie in Nederland. Er bestaan drie verschillende versies die steeds meer gebruikt worden in de verschillende sectoren. (ziekenhuis, thuiszorg, verpleeghuis)


Het zorgpad stervensfase bestaat uit: een zorgplan

checklist

evaluatieformulier, in een document.


Doel zorgpad:

  • draagt bij aan kwaliteit van zorg voor de palliatieve zorgvrager

  • vermindert de last van symptomen tijdens de terminale fase

  • verbetert de communicatie met de zorgvrager en zijn sociale netwerk

  • verbetert en stimuleert de multidisciplinaire samenwerking


Nazorg en rouw

  • Na het overlijden van de zorgvrager is het belangrijk om aandacht te hebben voor de nabestaanden

  • Op het moment dat de zorgvrager is overleden, breekt er vaak een hectische tijd aan voor de nabestaanden.

  • Tijdens deze fase is het belangrijk dat iemand de nabestaande ondersteunt in het nemen van beslissingen rondom de uitvaart en alle andere zaken die van belang zijn na het overlijden.

  • De verpleegkundige maakt hier vaak een start mee, waarna de dit snel wordt overgenomen door de begrafenisondernemer.

  • Pas na de begrafenis of crematie komt er ruimte voor rouw. Rouw is het verwerken van het verlies van een dierbare.

  • Meestal wordt er ongeveer zes weken na de begrafenis of crematie een afspraak gemaakt om als verpleegkundige met de nabestaanden het proces rondom het overlijden te evalueren en af te sluiten.

Palliatief redeneren in palliatieve en terminale zorg

In de palliatieve en terminale zorg is het van belang dat er op een eenduidige manier gewerkt en gedacht wordt. Dit maakt de professionele samenwerking transparant en concreet. Dit is belangrijk om kwaliteit van zorg te geven waarbij de totale zorgvrager met de vier dimensies centraal staat.

  • In de gezondheidszorg, met name in het algemeen ziekenhuis, wordt veel gebruikgemaakt van klinisch redeneren.

  • Klinisch redeneren is een methode om eenduidig en volgens een stappenplan tot handelen te komen in een situatie rond een zorgvrager. Dit maakt overleg met andere disciplines makkelijker en je verantwoordt hiermee het professioneel handelen.

  • De palliatieve zorg heeft een eigen vorm van klinisch redeneren ontwikkeld. Palliatief redeneren is een stappenplan om multidisciplinair op een eenduidige manier te werken en beleid af te spreken.

  • Het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) heeft het palliatief redeneren ontwikkeld. Palliatief redeneren draagt bij aan de kwaliteit van zorg, maar is vooral bedoeld om de zorgvrager een betere kwaliteit van leven en sterven te kunnen bieden. De methodiek ondersteunt zorgverleners op praktische wijze bij het eenduidig en zo snel en volledig mogelijk in kaart brengen van mogelijke en bestaande problemen en na te denken over een mogelijke behandeling.
    In het medisch en verpleegkundig dossier wordt het palliatief redeneren op een systematische wijze gerapporteerd. Deze verslaglegging in het dossier van de zorgvrager is belangrijk voor een goede communicatie en overdracht tussen de verschillende zorgverleners die betrokken zijn bij de zorgverlening.

  • Het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) heeft ter ondersteuning van het palliatief redeneren verschillende hulpmiddelen ontwikkeld. Een voorbeeld van een hulpmiddel is een draaischijf waar de vier fasen van het palliatief redeneren benoemd worden met vragen die je daarbij kunt stellen. Het IKNL heeft ook kaarten ontwikkeld waar symptomen zijn uitgewerkt aan de hand van het palliatief redeneren en gebaseerd op de palliatieve richtlijnen.

Uitgangspunten van palliatief redeneren

  • Uitgangspunten van het palliatief redeneren:

  • Tijdens het palliatief redeneren wordt rekening gehouden met de wensen van de zorgvrager en zijn sociale netwerk en waar zij de prioriteit leggen.

  • De stappen van het palliatief redeneren zijn herkenbaar voor alle betrokkenen: de zorgvrager, zijn sociale netwerk en de professionals.

  • De te bespreken symptomen/problemen worden vanuit alle vier de dimensies benaderd: de lichamelijke, psychische, sociale en spirituele dimensie.

  • Er wordt rekening gehouden met mogelijke veranderingen in de toekomst.

  • De gemaakte afspraken, uitkomsten en de evaluaties worden duidelijk beschreven.

  • De besluitvorming verloopt snel, zorgvuldig en is toetsbaar.

  • Palliatief redeneren verloopt altijd in vier fasen.


De vier fasen van palliatief redeneren

Het palliatief redeneren verloopt altijd volgens de volgende vier fasen:

  1. Breng de problematiek in kaart.

  2. Vat de problematiek en het beleid samen.

  3. Maak afspraken over de evaluatie van het beleid.

  4. Stel het beleid zo nodig bij en blijf evalueren.


Zie de tabel ‘Vier fasen van palliatief redeneren’ voor de verschillende fasen en activiteiten in deze fasen.


Multidisciplinair werken in palliatieve en terminale zorg

In de palliatieve zorg wordt altijd multidisciplinair gewerkt. Naast disciplines kom je ook een groot aantal vrijwilligers tegen. Alles is gericht op samenwerking om kwaliteit van zorg te kunnen garanderen. Het uiteindelijke doel is natuurlijk om voor de zorgvrager en zijn sociale netwerk de kwaliteit van leven en overlijden zo hoog mogelijk te laten zijn.

Multidisciplinair werken in palliatieve en terminale zorg

In de palliatieve zorg wordt altijd multidisciplinair gewerkt. Naast disciplines kom je ook een groot aantal vrijwilligers tegen. Alles is gericht op samenwerking om kwaliteit van zorg te kunnen garanderen. Het uiteindelijke doel is natuurlijk om voor de zorgvrager en zijn sociale netwerk de kwaliteit van leven en overlijden zo hoog mogelijk te laten zijn

De rol van de verpleegkundige in de palliatieve en terminale zorg

In de palliatieve zorg speelt de verpleegkundige een belangrijke rol. De verpleegkundige zorg is in principe 24 uur gedurende 7 dagen per week beschikbaar. De verpleegkundige heeft het meeste contact met de zorgvrager en zijn naasten. Dit maakt de drempel laag om vragen, onzekerheden en andere zaken met haar te delen. Naast de coördinerende rol geeft dit de verpleegkundige een centrale rol in de zorgverlening.
De taken en rollen van de verpleegkundige zijn uitgeschreven in een competentiebeschrijving. Deze is opgesteld door de beroepsvereniging Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN), onderdeel palliatieve verpleegkunde. Deze beroepsvereniging organiseert regelmatig scholing en geeft een eigen nieuwsbrief uit. Verder vertegenwoordigt de V&VN bij verschillende overleggen de verpleegkundigen in de palliatieve zorg

Verpleegkundige competenties


  • Vakinhoudelijk handelen. De verpleegkundige palliatieve zorg integreert haar vakinhoudelijke kennis en vaardigheden en een professionele attitude in de zorg aan palliatieve zorgvragers.

  • Communicatie. De verpleegkundige palliatieve zorg communiceert met palliatieve zorgvragers en hun naasten om de kwaliteit van palliatieve zorg te waarborgen.

  • Samenwerking. De verpleegkundige palliatieve zorg werkt effectief samen binnen een multidisciplinair team ten behoeve van optimale palliatieve zorg.

  • Kennis en wetenschap. De verpleegkundige palliatieve zorg waarborgt de kwaliteit van haar beroep door een continue ontwikkeling van haar eigen deskundigheid en levert een bijdrage aan de deskundigheidsbevordering van anderen en wetenschappelijke onderbouwing van haar beroep.

  • Maatschappelijk handelen. De verpleegkundige palliatieve zorg gebruikt op een verantwoorde wijze haar expertise en invloed ten voordele van de gezondheid en het welzijn van palliatieve zorgvragers en hun naasten, de gemeenschap en de Nederlandse bevolking.

  • Organisatielidmaatschap. De verpleegkundige palliatieve zorg draagt als organisatielid bij aan de continuïteit en effectiviteit van de palliatieve zorg binnen de zorginstelling en de gezondheidszorg.

  • Professionaliteit. De verpleegkundige palliatieve zorg handelt ethisch en integer volgens professionele standaarden.

  • Bron: www.iknl.nl, competentiebeschrijving voor de verpleegkundige in de palliatieve zorg


Disciplines in palliatieve en terminale zorg

Kwalitatief hoogwaardige palliatieve zorg staat of valt met multidisciplinair werken. Een goede samenwerking is hierbij essentieel. Veel palliatieve voorzieningen zijn kleinschalig. Dit betekent dat er over het algemeen maar een of twee personen van een discipline aan de voorziening verbonden zijn. De beschikbaarheid van maar een zorgverlener kan de zorg kwetsbaar maken. De zorgverlener is niet altijd beschikbaar of bij ziekte en vakantie zelfs helemaal niet bereikbaar. Bij veel palliatieve voorzieningen zijn dan ook afspraken gemaakt over een mogelijke vervangende zorgverlener. Dit is belangrijk om de continuïteit van zorg te kunnen waarborgen. Zeker ook in acute situaties waar snel ondersteuning en/of zorg nodig is. Door de kleinschaligheid zijn de lijnen kort, waardoor iedereen meestal laagdrempelig bereikbaar is. Hierdoor is het vaak mogelijk om hulpverlening of zorg op zeer korte termijn te organiseren en beschikbaar te hebben voor de zorgvrager. Zie de tabel ‘Meestvoorkomende andere disciplines in palliatieve en terminale zorg’

Vrijwilligers in palliatieve en terminale zorg

Palliatieve zorg zonder vrijwilligers is ondenkbaar. Dit is het directe gevolg van de financiering van de palliatieve zorg en de gewenste kleinschaligheid van de palliatieve voorzieningen. Door de huidige financiering is er te weinig geld beschikbaar om alle werkzaamheden door betaalde krachten te laten verrichten. Het gevolg is dat er meestal met een klein verpleegkundig team gewerkt wordt. Het is dan onmogelijk om alle dagelijkse werkzaamheden uit te laten voeren door de verpleegkundige. Om die reden wordt ervoor gekozen om vrijwilligers in te zetten voor eenvoudige werkzaamheden waarbij ze ondersteund worden door verpleegkundigen. De meeste vrijwilligers worden ingezet voor de dagelijkse zorg bij de zorgvragers. Ze ondersteunen zorgvragers bij het wassen, aankleden en eten. Daarnaast helpen ze de zorgvragers en naasten waar nodig. Verder zijn er vrijwilligers actief bij het voorbereiden en serveren van het ontbijt, de lunch en het diner. Weer andere vrijwilligers ondersteunen bij de administratieve en huishoudelijke werkzaamheden. Vaak is er ook een tuin aanwezig bij de palliatieve voorziening die wordt onderhouden met behulp van vrijwilligers.
Het werven en selecteren van vrijwilligers verloopt soepel. In tegenstelling tot andere sectoren in de gezondheidszorg heeft de palliatieve zorg geen enkel probleem om vrijwilligers te werven. Mensen voelen zich geroepen door eigen ervaringen met palliatieve zorg of vanuit een verpleegkundige of verzorgende achtergrond om als vrijwilliger in de palliatieve zorg te gaan werken. Desondanks zie je ook veel jongere vrijwilligers die dit werk naast hun studie of baan gaan doen. Zij hebben vaak verschillende redenen om dit werk te gaan doen. Het is dan ook mogelijk voor de palliatieve voorzieningen om te selecteren bij de vrijwilligers die dit werk willen gaan doen.

Aansturing van de vrijwilligers

De verpleegkundige draagt de eindverantwoordelijkheid en is belast met de aansturing van de vrijwilligers in de zorg en de coördinatie van zorg. Vrijwilligers worden verder aangestuurd door een coördinator van de vrijwilligers die in dienst is bij de palliatieve voorziening. Vrijwilligers die de verpleegkundige assisteren bij de zorg voor zorgvragers, volgen vrijwel altijd een cursus om dit werk te kunnen doen. Verder is het werk van de vrijwilliger zeker niet vrijblijvend. Er wordt een rooster gemaakt met wanneer er een of meerdere vrijwilligers aanwezig moeten zijn. De vrijwilliger heeft zich meestal verplicht om een dagdeel per week aanwezig te zijn. Indien dit een keer niet mogelijk is, is de vrijwilliger er zelf verantwoordelijk voor dat dit dagdeel door een andere vrijwilliger wordt overgenomen.

Vrijwilligers in een bijna-thuis-huis

  • De vrijwilligers in een bijna-thuis-huis (low care hospice) verdelen met elkaar alle werkzaamheden aangestuurd door een of meerdere coördinatoren. De coördinatoren hebben meestal een verpleegkundige achtergrond en zijn alleen tijdens kantoortijden aanwezig. De aanwezigheid van vrijwilligers is noodzakelijk voor de dagelijkse gang van zaken. Zonder deze vrijwilligers kan het hospice niet bestaan. Vaak zie je dat vrijwilligers al jarenlang werkzaam zijn bij het hospice. Het is vaak een hecht team geworden dat goed met elkaar samenwerkt.

Vrijwilligers in de palliatieve thuiszorg

  • In de palliatieve thuiszorg wordt ook veel gebruikgemaakt van vrijwilligers. Zij worden vooral ingezet om mantelzorgers en/of het sociale netwerk te ontlasten. Verder worden vrijwilligers ook ingezet bij zorgvragers die niet of nauwelijks een sociaal netwerk hebben, maar er toch voor kiezen om thuis te willen overlijden. In de praktijk worden deze vrijwilligers veel ingezet in de nacht, zodat de mantelzorger een ongestoorde nachtrust heeft. Voor de mantelzorger en de zorgvrager betekent dit veel. Het belangrijkste is dat hierdoor de zorgvrager in staat gesteld wordt om thuis te kunnen overlijden. De mantelzorger is ervan verzekerd dat er voor de zorgvrager adequate zorg is. Ook wordt de mantelzorger wakker gemaakt wanneer dit nodig is. Dit geeft rust en vertrouwen. Vaak zie je dat een klein groepje vrijwilligers in onderling overleg de dagen verdelen waardoor er continuïteit ontstaat, wat voor alle partijen prettig is. Dit gebeurt altijd in overleg met de coördinator.
    De inzet van vrijwilligers in de thuiszorg wordt gecoördineerd door de Vrijwilligers Palliatieve Terminale Zorg (VPTZ). Dit is een landelijke vereniging die over vrijwel het hele land verspreid is.


Ethiek in palliatieve en terminale zorg

  • De zorg aan palliatieve en terminale zorgvragers is intensieve en totale zorg. Het raakt alle dimensies van het leven en vraagt veel van de verpleegkundige. Hierdoor kunnen er tijdens de zorg aan palliatieve en/of terminale zorgvrager veel dilemma’s ontstaan en kan ethiek een rol spelen.

  • Een dilemma is een situatie waar meer mogelijkheden zijn, maar bij iedere keuze zijn er voor- en nadelen. Het is nooit helemaal goed of helemaal fout. Vaak spelen dilemma’s in een specifieke situatie rondom een zorgvrager. Soms is er een dilemma waar meerdere zorgvragers bij betrokken zijn.


Vier waarden bij palliatieve en terminale zorg

In de palliatieve en terminale zorg zijn vier waarden die een belangrijke rol spelen.

  1. Respect voor autonomie: er is respect voor het recht van de zorgvrager om zelf te bepalen wat er met hem gebeurt.

  2. Niet schaden: een behandeling of beslissing mag een zorgvrager of zijn sociale netwerk geen schade toebrengen.

  3. Weldoen: het handelen moet het welzijn van de zorgvrager en zijn sociale netwerk goeddoen of bevorderen.

  4. Rechtvaardigheid: zorg en middelen worden eerlijk verdeeld


Ethische dilemma’s

Het is belangrijk om gevoelig te worden voor ethische dilemma’s in de palliatieve en terminale zorg. Hierdoor ben je in staat om deze te herkennen en te benoemen. Dit lukt door jezelf vragen te stellen of jouw professionele handelen goed is voor de zorgvrager en zijn sociale netwerk maar ook voor jezelf. De basis voor al deze ethische dilemma’s bestaat altijd uit twee verschillende vragen:

  • Wat is in deze situatie goede zorg?

  • Wat is in deze situatie goed om te doen?

Verder is het belangrijk om jouw handelen te toetsen aan de standaarden van goede zorg. Hierbij kun je denken aan de beroepscode of de palliatieve richtlijnen.
Een ander belangrijk hulpmiddel bij het leren omgaan met ethische dilemma’s in de palliatieve en terminale zorg zijn de verschillende vormen van overleg. In de palliatieve en terminale zorgt komt het regelmatig voor dat je als verpleegkundige alleen werkt samen met vrijwilligers. Dat maakt het soms lastig om dilemma’s te bespreken of om even te overleggen. Het achteraf bespreken of je handelen ethisch verantwoord was, is leerzaam. Dit zorgt er ook voor dat je jouw ethische gevoeligheid steeds verder ontwikkelt. Dit zorgt voor een goede kwaliteit bij het uitvoeren van zorg. Dit maakt je handelen integer en ethisch verantwoord.


Moreel beraad

Een bijzondere vorm van ethische dilemma’s bespreken in de palliatieve en terminale zorg is moreel beraad. Moreel beraad is een overleg waarbij een ethisch dilemma centraal staat. Een moreel beraad kan alleen met het verpleegkundig team plaatsvinden maar zeker ook multidisciplinair of met vrijwilligers. Het is mogelijk om een actueel ethisch dilemma te bespreken maar ook een situatie uit het verleden kan worden besproken. De ethische dilemma’s kunnen heel verschillend zijn. Het kan een dilemma zijn dat te maken heeft met de directe patiëntenzorg, maar ook een dilemma dat te maken heeft met de beroepsuitoefening van de verpleegkundige discipline of andere disciplines in de palliatieve en terminale zorg. Een moreel beraad wordt over het algemeen begeleid door een geestelijk verzorger of een ethicus. Een moreel beraad in de palliatieve zorg is goed verlopen als er overeenstemming is bereikt over de oplossing waar iedereen achter kan staan. De procedure van het moreel beraad en de rol van de verpleegkundige is beschreven in de tabel ‘Procedure moreel beraad in de palliatieve en terminale zorg’