HC Steden en Burgers
HC Steden en Burgers
Dit jaar
- P1: HC Steden en burgers + tijdvakken 1-6
- P2: HC China en HC Verlichting + tijdvakken 7-8
- P3: HC Duitsland + tijdvakken 9-10
- 3 SE-toetsen (weging 1, herkansbaar) bepalen cijfer.
- Centraal examen op vrijdag 14 mei 2027 van 13.30-16.30 uur
Verwachtingen
- Op tijd in de les, voorbereid en met Feniks leer-werkboek mee + schrift.
- Extra optie is een laptop, maar een schrift is altijd nodig.
- Veel oefenen met vaardigheden, met iedere les uitleg, maar niet te veel.
- Volg een banduur als je het moeilijk vindt. Schrijf je in en doe dit ruim op tijd voor de toetsweek.
Leerdoel les 1
KA 13: De opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving.
Leerdoel: Ik kan aan de hand van de casus Atrecht drie economische oorzaken toelichten die de overgang van een agrarische naar een landbouwstedelijke samenleving mogelijk maakten.
Stel:
Een dorp van 2.000 inwoners groeit binnen honderd jaar uit tot een stad van 30.000 inwoners.
Vraag
Welke economische ontwikkelingen zouden zo'n groei mogelijk kunnen maken?
Noem minstens twee oorzaken.
Waarom kon Atrecht groeien?
1. Hogere landbouwproductiviteit
Door betere landbouwmethoden steeg de opbrengst.
Er ontstonden voedseloverschotten.
Daardoor hoefde niet iedereen meer boer te zijn.
Meer mensen konden zich richten op handel en ambacht.
2. Schapenhouderij en lakennijverheid
Rond Atrecht werd veel wol geproduceerd.
Ambachtslieden maakten hiervan laken.
De textielnijverheid zorgde voor werkgelegenheid en inkomsten.
Atrecht groeide uit tot een centrum van lakennijverheid.
3. Groei van handel
Handelaren uit Atrecht sloten aan op internationale handelsnetwerken.
Via jaarmarkten waren er verbindingen met Frankrijk en Noord-Italië.
Goederen, geld en informatie konden zich over grotere afstanden verplaatsen.
Daardoor ontstond opnieuw een stedelijke economie.
Idealen en praktijk
Voor handelaren en ambachtslieden bood de groei kansen:
meer inkomen
meer vrijheid
meer economische invloed
Maar de groei bracht ook nieuwe verschillen:
rijke kooplieden kregen steeds meer macht
zij organiseerden zich in gilden
door leningen aan edelen kregen zij invloed op het stadsbestuur
gewone ambachtslieden hadden veel minder macht
Rond 1300 ontstonden hierdoor spanningen tussen rijke patriciërs en gewone ambachtslieden.
Vergelijking met nu: Ook tegenwoordig zijn succesvolle steden vaak verbonden met internationale handelsnetwerken. Denk aan Rotterdam, Singapore of Shanghai. De economische belangen van verbindingen en specialisatie bestaan nog steeds.
Bron "Door de hoge landbouwproductiviteit en de schapenhouderij in de regio veroverde Atrecht een centrale plaats in de lakennijverheid. Handelaren vonden aansluiting op een handelsnetwerk dat zich via jaarmarkten in Frankrijk uitstrekte tot de Italiaanse stadstaten." Bewerkt naar de historische context Steden en burgers in de Lage Landen.
Vraag 1 Noem twee economische oorzaken voor de groei van Atrecht die in de bron worden genoemd.
Vraag 2 Leg uit hoe deze oorzaken bijdragen aan het ontstaan van een agrarisch-urbane samenleving.
Vraag 3 Leg uit waarom deze bron bruikbaar is voor onderzoek naar de economische groei van Atrecht, maar minder bruikbaar voor onderzoek naar sociale ongelijkheid in de stad.
Vraag 1
Waarom leidde een stijgende landbouwproductie tot stedelijke groei?
Vraag 2
Waarom was de lakennijverheid belangrijk voor Atrecht?
Vraag 3
Leg uit waarom handel een voorwaarde was voor stedelijke groei.
Zelfstandig lezen en opdracht
Lees blz 236 in Feniks vanaf het kopje Stedengroei en stadsrechten tot en met het kopje Atrecht. Maak vervolgens opdracht 1 op bladzijde 241.
minute
second
Start Ticket
Vraag 1
Welke economische ontwikkeling maakte voedseloverschotten mogelijk?
A Kruistochten
B Hogere landbouwproductiviteit
C Gilden
D Stadsrechten
Vraag 2
Welk product maakte Atrecht beroemd?
A Graan
B Haring
C Laken
D Zout
Vraag 3
Waarom waren jaarmarkten belangrijk?
A Zij verspreidden christendom
B Zij verbonden handelsgebieden met elkaar
C Zij vervingen stadsrechten
D Zij maakten feodalisme sterker
Vraag 4
Welke drie economische oorzaken horen bij de groei van Atrecht?
A Landbouwproductiviteit, lakennijverheid en handel
B Feodalisme, kruistochten en centralisatie
C Reformatie, absolutisme en handel
D Staatsvorming, gilden en democratie
Stel dat Leeuwarden zelf alle belastingen mocht houden, eigen rechters mocht benoemen en zelf wetten mocht maken.
Waarom zou dat aantrekkelijk zijn?
Schrijf twee voordelen op.
Leerdoel les 2
KA 14: De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.
Leerdoel: Ik kan aan de hand van een historische bron beschrijven hoe privileges de zelfstandigheid van Vlaamse steden vergrootten.
Hoe werden Vlaamse steden steeds zelfstandiger?
Vanaf de elfde eeuw groeide de bevolking van Europa sterk.
Ook handel en ambacht namen toe.
Daardoor groeiden steden zoals:
Atrecht
Gent
Brugge
Ieper
Vlaanderen werd één van de meest verstedelijkte gebieden van Europa.
Waarom werden steden rijk?
handel in laken en wol
contacten met Engeland, Frankrijk en Italië
groei van markten
opkomst van een geldeconomie
Rijke kooplieden organiseerden zich in gilden.
Steeds meer stadsbewoners werden economisch onafhankelijk van de adel.
Privileges
Steden kregen privileges van een vorst of heer.
Belangrijke privileges waren:
eigen rechtspraak
eigen bestuur
eigen belastingen
marktrechten
verdedigingsmuren bouwen
Hierdoor werden steden zelfstandiger.
Meer zelfstandigheid betekende meer macht
Meer zelfstandigheid betekende meer macht
Door privileges kregen stedelingen invloed op bestuur en economie.
In veel steden kwamen rijke kooplieden in het stadsbestuur terecht.
Zij werden patriciërs genoemd.
Maar niet iedereen profiteerde
patriciërs hadden veel invloed
ambachtslieden hadden minder macht
boeren hadden meestal geen politieke invloed
Hier ontstonden spanningen.
In Vlaanderen kwamen ambachtslieden regelmatig in opstand tegen de stedelijke elite. Een bekend voorbeeld is de
Guldensporenslag (1302)
Daar versloegen Vlaamse ambachtslieden en boeren een ridderleger van de Franse koning.
Vergelijking met nu
Rond 1300: alleen een kleine elite bestuurde steden
vrouwen hadden geen bestuurstaken
de meeste inwoners hadden geen politieke invloed
In Nederland in 2026 mogen vrijwel alle volwassenen stemmen.
Bron
"Wij verlenen aan de burgers van onze stad het recht om een eigen schepenbank te vormen. Ook mogen zij jaarlijks hun bestuurders kiezen en markt houden binnen de stadsmuren. Niemand mag zonder toestemming van het stadsbestuur belasting heffen binnen de stad." (Bewerkt naar een middeleeuwse stadsrechtverlening)
Vraag 1 Noem twee privileges uit de bron.
Vraag 2 Leg uit hoe deze privileges de zelfstandigheid van de stad vergroten.
Vraag 3 Leg uit waarom deze bron bruikbaar is om de positie van de stedelijke burgerij te onderzoeken.
Vraag 1 Waarom leidde de groei van handel tot de opkomst van een stedelijke burgerij?
Vraag 2 Waarom wilden landsheren soms privileges geven aan steden?
Vraag 3 Leg uit waarom privileges zowel economisch als politiek belangrijk waren.
Zelfstandig lezen en opdracht
Lees blz 239 in Feniks vanaf het kopje Sociale groepen tot en met het kopje Strijd om de macht in de stad. Maak vervolgens opdracht 5 op bladzijde 241.
minute
second
Guldensporenslag
Groei van handel in Vlaanderen
Ontstaan van stadsrechten
Groei van Brugge als handelsstad
Opkomst van koopliedengilden
Start Ticket
Vraag 1
Wat waren privileges?
A. Verplichtingen van boeren
B. Rechten die steden kregen
C. Belastingen voor handelaren
D. Kerkelijke regels
Vraag 2
Waardoor werden Vlaamse steden rijk?
A. Mijnbouw
B. Lakenhandel en ambacht
C. Kruistochten
D. Visserij
Vraag 3
Waarom maakten privileges steden zelfstandiger?
A. Omdat steden daardoor minder inwoners kregen
B. Omdat steden meer bevoegdheden kregen
C. Omdat steden afhankelijker werden van de adel
D. Omdat steden geen handel meer dreven
Vraag 4
Welke uitspraak past het best bij KA 14 De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden?
A. Adel kreeg steeds meer macht in steden.
B. Steden verloren hun eigen bestuur.
C. Stedelingen kregen steeds meer invloed en zelfstandigheid.
D. Handel speelde geen rol bij stedelijke groei.
Antwoorden
B
B
B
C
In veel steden bepalen tegenwoordig gekozen gemeentebesturen het beleid.
Stel dat in jouw gemeente alleen de rijkste inwoners mogen meebeslissen.
Wat zou daarvan het gevolg kunnen zijn?
Wie zouden zich benadeeld voelen?
Hoe zouden zij kunnen proberen meer invloed te krijgen?
Leerdoel
KA 14: De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.
Leerdoel: Ik kan de oorzaak en de politieke gevolgen van de Guldensporenslag (1302) benoemen voor de machtsverhoudingen tussen patriciërs en ambachtslieden.
Begrippen: bedelorde, begijnhof, hospitaal, het gemeen
De groei van de middeleeuwse stad
De groei van de middeleeuwse stad
Vanaf de elfde eeuw groeide de bevolking sterk.
Meer landbouwopbrengsten
Meer handel
Meer ambacht
Meer geldverkeer
Vlaanderen werd een van de meest verstedelijkte gebieden van Europa.
In steden zoals Brugge verdienden kooplieden veel geld met handel in laken.
De rijkste kooplieden werden patriciërs.
Zij bestuurden de stad
Zij hadden politieke macht
Zij werkten vaak samen met adel en vorsten
Het gewone volk werd het gemeen genoemd.
Daaronder vielen onder andere:
ambachtslieden
kleine handelaars
arbeiders
Tussen beide groepen ontstonden spanningen over bestuur, belastingen en arbeidsomstandigheden.
De Guldensporenslag van 1302
De Franse koning wilde meer macht krijgen in Vlaanderen.
Veel Vlaamse patriciërs steunden Frankrijk.
Veel ambachtslieden waren daar tegen.
In 1302 vochten Vlaamse ambachtslieden en boeren bij Kortrijk tegen een Frans ridderleger.
Tegen alle verwachtingen in wonnen de Vlamingen. Dit is bekend komen te staan als de Guldensporenslag.
Politieke gevolgen:
Ambachtslieden bewezen dat zij een machtsfactor waren.
Patriciërs konden niet langer volledig alleen besturen.
In verschillende Vlaamse steden kregen ambachtsgilden meer invloed op het stadsbestuur.
De macht werd meer verdeeld tussen stedelijke groepen.
Dit past dus goed bij het kenmerkend aspect: De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.
Link naar video
minute
second
Belangrijke begrippen
Het gemeen
De gewone stedelijke bevolking.
Vooral ambachtslieden, kleine handelaren en arbeiders.
Bedelorde
Religieuze orde die leefde van giften.
Bijvoorbeeld franciscanen en dominicanen.
Begijnhof
Woonplaats voor religieuze vrouwen die geen kloostergelofte aflegden.
Hospitaal
Instelling voor zieken, armen en reizigers.
Bonum commune
Latijn voor algemeen belang.
Het idee dat bestuurders rekening moeten houden met het welzijn van alle stedelingen.
Vragen
Waarom waren steden aantrekkelijk voor mensen van het platteland?
Waarom probeerden patriciërs een adellijke levensstijl over te nemen?
Waarom was de overwinning van ambachtslieden opvallend in 1302?
Zet de gebeurtenissen in de juiste volgorde
A. Spanningen tussen patriciërs en ambachtslieden nemen toe.
B. Vlaamse ambachtslieden winnen de Guldensporenslag.
C. Handel en ambacht zorgen voor groeiende steden.
D. Ambachtsgilden krijgen meer invloed op het bestuur.
E. Rijke kooplieden ontwikkelen zich tot patriciërs.
Heden-verleden
Stelling
"De Guldensporenslag was een stap richting meer politieke inspraak."
Bespreek:
Welke argumenten ondersteunen deze stelling?
Welke groepen profiteerden hiervan?
Kun je dit al democratie noemen?
Start Ticket
Vragen
Wat was een belangrijke oorzaak van de spanningen in Vlaamse steden?
A De handel verdween
B Ambachtslieden hadden alle macht
C Patriciërs hadden veel macht en rijkdom
D De adel mocht geen steden bezoeken
Wie behoorden tot het gemeen?
A Adel
B Geestelijkheid
C Koningen
D Gewone stedelingen
Wanneer vond de Guldensporenslag plaats?
A 1066
B 1204
C 1302
D 1453
Wat was een politiek gevolg van de Guldensporenslag?
A Meer invloed voor ambachtsgilden
B Einde van de steden
C Meer macht voor Frankrijk
D Afschaffing van de handel
Stel:
Een burgemeester geeft een groep ondernemers het recht om zelf hun markt te organiseren, belastingen te innen en regels op te stellen.
Vraag
Wie krijgt hierdoor meer macht?
de burgemeester
de ondernemers
alle inwoners evenveel
Leg je keuze uit.
Leerdoel
Ik kan met behulp van twee primaire bronnen de verschuivende machtsverhoudingen tussen de adel, de koning en de opkomende burgerij beredeneren.
Kenmerkend aspect 13: De opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving.
Kenmerkend aspect 14: De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.
Begrippen
bonum commune
koopmansgilde
aristocratisering
privileges
Van adel naar handel
Rond 1000 woonde ongeveer 90% van de bevolking op het platteland. Adel en geestelijkheid hadden de meeste macht.
Vanaf de elfde eeuw groeide de landbouwproductie. Daardoor ontstonden overschotten die verkocht konden worden. Handel en ambacht namen toe en steden groeiden snel.
Rijke kooplieden organiseerden zich in koopmansgilden. Zij beschermden hun handelsbelangen en verzamelden economische macht.
In steden als Atrecht en Brugge gebruikten rijke kooplieden hun rijkdom zelfs om invloed te krijgen op het stadsbestuur. Soms leenden zij geld aan edelen en werden daardoor politiek belangrijker
Macht verschuift naar de stad
Steden kregen steeds vaker privileges of stadsrechten. Daarmee mochten burgers bijvoorbeeld eigen rechtspraak organiseren of belasting heffen. Hierdoor werden steden zelfstandiger.
De stedelijke elite ging bestuurstaken uitvoeren die vroeger vooral bij adel of geestelijkheid lagen. Zij ontwikkelden het idee van het bonum commune: bestuur moest het algemeen belang van de stedelingen dienen.
Tegelijk wilden rijke burgers steeds meer lijken op de adel. Zij kochten land, droegen adellijke kleding en namen adellijke gewoonten over. Dit noemen we aristocratisering.
De macht van de adel verdween dus niet, maar werd gedeeld met een nieuwe groep: de stedelijke burgerij.
minute
second
Bron 1 (stadsrecht)
"De burgers van deze stad mogen voortaan zelf schepenen kiezen. Zij mogen eigen recht spreken en hun markt organiseren zonder inmenging van de landsheer."
Bron: stadsrecht, twaalfde eeuw.
Bron 2 (koopmansgilde)
"Wij, leden van het koopmansgilde, zullen elkaar beschermen tijdens handel en gezamenlijk optreden tegen wie onze handelsrechten schendt."
Bron: gildebepaling, dertiende eeuw.
Vragen
Welk voordeel krijgt de stedelijke burgerij volgens bron 1?
Welk belang van de kooplieden blijkt uit bron 2?
Beredeneer met behulp van beide bronnen waardoor de macht van de burgerij toenam ten koste van adel of landsheer.
Lees blz 239 van Feniks
Waarom leidde de groei van handel tot meer politieke invloed voor kooplieden?
Leg uit waarom aristocratisering zowel een teken van verandering als continuïteit was.
Waarom was het idee van het bonum commune belangrijk voor stedelijke bestuurders?
Exit Ticket
Vraag 1
Welke ontwikkeling droeg het meest direct bij aan de groei van de stedelijke burgerij?
A De uitbreiding van hofstelsel en horigheid
B Het ontstaan van handelsnetwerken tussen steden
C De versterking van de feodale adel
D De afname van landbouwproductie
Vraag 2
Waarom waren stadsrechten belangrijk voor de machtspositie van burgers?
A Ze maakten steden volledig onafhankelijk van vorsten.
B Ze zorgden ervoor dat adel geen grond meer bezat.
C Ze gaven steden bestuurlijke en juridische zelfstandigheid.
D Ze verplichtten kooplieden om samen te werken met de adel.
Vraag 3
Welke conclusie past het best bij het begrip aristocratisering?
A Burgers verwierpen de cultuur van de adel volledig.
B Adel en burgerij gingen steeds meer op elkaar lijken.
C Burgerij verloor invloed aan de geestelijkheid.
D Ambachtslieden kregen dezelfde positie als edelen.
Vraag 4
Wat laat het ontstaan van het bonum commune het beste zien?
A Dat stedelingen een gezamenlijk belang begonnen te formuleren.
B Dat koningen hun macht in steden uitbreidden.
C Dat handel in de Lage Landen afnam.
D Dat privileges vooral economische voordelen opleverden.
Exit Ticket
B
C
B
A
In veel steden bepalen tegenwoordig gekozen gemeentebesturen het beleid.
Stel dat in jouw gemeente alleen de rijkste inwoners mogen meebeslissen.
Wat zou daarvan het gevolg kunnen zijn?
Wie zouden zich benadeeld voelen?
Hoe zouden zij kunnen proberen meer invloed te krijgen?
Vroege Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
Leenstelsel
Domeinstelsel
Christendom
1000 - 1500
500 - 1000
Steden
Handel en geld
Centralisatie
Adel minder macht
Betere landbouwtechnieken
Leg uit hoe ontwikkelingen in de landbouw in de Middeleeuwen zorgde voor bevolkingsgroei.
Noem twee ontwikkelingen die ervoor zorgen dat handel in de Middeleeuwen steeds makkelijker werd.
Geef met behulp van de bron twee redenen waarom het Graafschap Vlaanderen een van de meest verstedelijkte gebieden werd.
Lezen in je boek
Lees
Exit ticket les 1
Ik kan uitleggen hoe landbouwvernieuwingen en bevolkingsgroei vanaf de 11e eeuw hebben geleid tot verstedelijking in Vlaanderen, door het herkennen van concrete veranderingen in productie en bevolkingsaantallen.Ik kan uitleggen hoe landbouwvernieuwingen en bevolkingsgroei vanaf de 11e eeuw hebben geleid tot verstedelijking in Vlaanderen, door het herkennen van concrete veranderingen in productie en bevolkingsaantallen.
Stel je voor: Je bent een reiziger in het jaar 1250 en je komt aan in een Vlaamse stad. Schrijf een kort verslag (ca. 5-7 zinnen) waarin je beschrijft wat je ziet en hoe de stad zich heeft ontwikkeld.
Gebruik minstens twee elementen die te maken hebben met landbouw of bevolkingsgroei.
Snel klaar?
Teken een eenvoudige plattegrond van een Vlaamse stad rond 1250. Geef aan: Waar landbouwproducten binnenkomen, Waar de markt is, Waar ambachtslieden werken, Waar nieuwe woonwijken ontstaan
minute
second
Antwoordmodel
Noem minstens twee elementen die te maken hebben met landbouw of bevolkingsgroei.
Geef aan hoe deze elementen invloed hebben op het stadsleven.
Voorbeelden van elementen die genoemd kunnen worden:
Landbouwvernieuwingen: drieslagstelsel, betere werktuigen, hogere opbrengsten.
Bevolkingsgroei: meer mensen trekken naar steden, ontstaan van nieuwe, grotere woonplaatsen.
Stedelijke ontwikkeling: markten, ambachten, stadsuitbreiding.
Handel en specialisatie: overschotten worden verhandeld, beroepsgroepen (bakker, slager, smid) ontstaan.
Leerdoel
Les 2 – Handel, geld en netwerken
Ik kan beschrijven hoe handel, geldgebruik en internationale netwerken zoals jaarmarkten en Italiaanse stadstaten hebben bijgedragen aan stedelijke groei, met Atrecht als voorbeeld.
Kernbegrippen: handel, monetaire economie, jaarmarkten, Atrecht
Leg uit waarom jaarmarkten belangrijk waren voor de handel.
Hieronder staan vier gevolgen van de groeiende zelfstandigheid van steden. Geef per gevolg aan of het gaat om een economisch, sociaal, cultureel of politiek-bestuurlijk gevolg. A. Steden kregen ruzie met lokale vorsten, wat soms uitliep op een heuse veldslag. B. Steden organiseerden jaarmarkten, waar kooplieden vanuit de wijde omtrek naartoe kwamen om te handelen. C. Steden organiseerden zelf voorzieningen, zoals weeshuizen, voor mensen die hulp nodig hadden. D. Steden ontwikkelden een eigen munt, waardoor er veel verschillende munten in omloop kwamen.
Sleep de gebeurtenissen in de goede volgorde, zodat een oorzaak-gevolgketen ontstaat voor het ontstaan van steden.
Verbeteringen in de landbouw
Bevolkingsgroei en meer handel
Handelaren vestigen zich in de buurt van jaarmarkten
Steden krijgen stadsrechten
voordeel stad
voordeel landheer
geld betalen in ruil voor stadsrechten
zelf kunnen rechtspreken ipv wachten op landheer
geld voor een huurleger en hofhouding
jaarmarkten organiseren en tol heffen
Wie heeft welk voordeel van stadsrechten?
Leerdoel les 3
Ik kan uitleggen hoe stadsrechten stedelingen zelfbestuur gaven en hoe gilden en kredietverlening aan edelen de stedelijke autonomie versterkten.
Kernbegrippen: stadsrechten, gilden, krediet, autonomie
Maak met behulp van twee voorbeelden duidelijk dat Atrecht en het omliggende platteland niet zonder elkaar konden en elkaar bovendien economisch versterkten. Denk aan de wisselwerking tussen voedsel en grondstoffen.
Gebruik bron 3. Deze beschrijving is bruikbaar voor een onderzoek naar de Vlaamse economie in de twaalfde eeuw. Toon dit aan door: aan te geven dat de beschrijving past bij de economische positie van Vlaanderen in die tijd, en uit te leggen welke voorwaarde voor succesvol handeldrijven je aan de beschrijving kunt ontlenen.
Exit ticket les 2
Beschrijf hoe jaarmarkten, geldgebruik en internationale netwerken hebben bijgedragen aan de groei van steden zoals Atrecht. Gebruik ten minste twee kernbegrippen in je uitleg.
Extra opdracht voor snelle leerlingen
Zoek kort uit:
Wat was de rol van Italiaanse stadstaten (zoals Genua of Venetië) in de handel?
Hoe zou Atrecht hiervan kunnen hebben geprofiteerd?
Kun je een voorbeeld geven van een product of handelsroute?
OF
Teken een eenvoudige handelskaart met Atrecht, een jaarmarkt en een Italiaanse stad. Geef aan wat er verhandeld wordt en hoe geld een rol speelt.
minute
second
Antwoordmodel
Jaarmarkten: benoem dat deze kooplieden uit verschillende regio’s aantrokken en zorgden voor economische activiteit. Geldgebruik: leg uit dat geld als ruilmiddel handel makkelijker maakte en specialisatie mogelijk maakte.
Internationale netwerken: geef aan dat steden zoals Atrecht verbonden waren met andere handelsplaatsen in Europa. Gevolg voor stedelijke groei: meer handel → meer werk → meer mensen → stadsuitbreiding.
Voor snelle leerlingen:
Rol van Italiaanse stadstaten: Genua en Venetië waren belangrijke centra voor handel in luxeproducten zoals zijde, specerijen en glas. Ze hadden toegang tot handelsroutes met het Midden-Oosten en Azië.
Profijt voor Atrecht: Italiaanse kooplieden reisden naar jaarmarkten in Noord-Frankrijk en Vlaanderen, waaronder Atrecht. Hierdoor kreeg Atrecht toegang tot internationale producten en netwerken.
Voorbeeld product/route: Specerijen uit Azië via Venetië → jaarmarkt in Champagne → verhandeld in Atrecht. Geld werd gebruikt om deze transacties te vergemakkelijken. Elementen die op de kaart kunnen staan: Atrecht als handelsstad in Vlaanderen.. Jaarmarkt in Champagne als tussenstation.. Venetië of Genua als bron van luxeproducten. Pijlen die handelsroutes aangeven. Producten: specerijen, zijde, wol. Geldsymbool bij markten om het gebruik van geld aan te geven.
Zet in de goede tijdsvolgorde van boven naar beneden.
Je bent meester en mag zelfstandig aan het werk
Je wordt poorter (officieel burger) van de stad Dordrecht
Je gaat als leerling bij een meester aan het werk
Je legt een meesterproef af
Je wordt gezel
Een anekdote: Zie tekstballon voor anekdote: 3p Licht deze anekdote toe door: - aan te geven welke economische verandering Margaretha in Brugge bevorderde met het verlenen van de privileges en - te beredeneren welk economisch en welk politiek bezwaar de poorters van Brugge hadden tegen het verlenen van de privileges.
Je concludeert dat het stadsrecht van Beverwijk past bij ontwikkelingen in de late middeleeuwen. 5 Ondersteun deze conclusie door uit te leggen: met artikel 4 welk kenmerk uit de late middeleeuwen je met het stadsrecht kunt illustreren, en met artikel 5 op welke wijze het stadsrecht de relatie versterkt tussen Beverwijk en het verzorgingsgebied.
In 1280 bepaalde het stadsbestuur van Brugge dat ambachtslieden die zich wilden vestigen in de stad en hun ambacht wilden uitoefenen, zich moesten laten inschrijven als poorter in aanwezigheid van hun toekomstige meester en het gildebestuur. Met deze voorwaarde beschermden zowel het stadsbestuur als het bestuur van het gilde hun eigen belang. Geef voor het stadsbestuur en voor het bestuur van het gilde apart aan welke redenering zij hierbij volgden.
In 1224 besloot Johanna van Constantinopel, de gravin van Vlaanderen, om de eerste vijftig mannen die zich in de Vlaamse stad Kortrijk wilden vestigen om wol te bewerken levenslang vrij te stellen van diverse belastingen. Historici beweren dat Johanna met dit besluit grotere Vlaamse steden als Brugge wilde beconcurreren. Ondersteun deze bewering door uit te leggen op welke wijze Johanna met dit besluit ook haar eigen politieke positie verstevigde.
Start ticket les 4
Stel je voor: je bent een stedeling in een snelgroeiende stad rond het jaar 1350. Je merkt dat jullie stad steeds meer invloed krijgt.
Wat betekent het voor jou dat de stad stadsrechten heeft?
Hoe dragen gilden en kredietverlening aan edelen bij aan de groeiende autonomie van jouw stad?
Instructie:
Schrijf een beknopt antwoord van 4-6 zinnen in je schrift.
Gebruik de begrippen: stadsrechten, gilden, krediet, autonomie.
Denk vanuit het perspectief van een stedeling.
minute
second
Antwoordmodel
Antwoordmodel:
Dankzij de stadsrechten mag onze stad zelf recht spreken, belasting innen en een stadsbestuur kiezen. Dat geeft ons veel meer zeggenschap dan dorpen zonder rechten. Gilden organiseren het werk en beschermen de belangen van ambachtslieden, waardoor we sterker staan tegenover edelen. Doordat edelen geld lenen van de stad, worden ze afhankelijk van ons. Zo groeit onze autonomie en kunnen we steeds meer zelf bepalen.
Wat zijn voorbeelden van stadsrechten, en wat moesten steden doen in ruil voor stadsrechten?
Stadsrecht
In ruil voor stadsrecht
Een stadsmuur bouwen
Soldaten leveren in oorlog
Zelf wetten maken
Zelf markten organiseren
Belasting betalen
Is iedere stelling juist of onjuist?
JUIST
ONJUIST
Een stad met stadsrechten mocht zichzelf besturen.
Alleen de koning van een land kon stadsrechten aan een stad verlenen.
Een stad met stadsrechten mocht haar eigen munt slaan.
In een middeleeuwse stad woonden vooral boeren.
In ruil voor stadsrechten betaalde een stad belasting aan de heer van het gebied.
Leerdoel les 4
Les 4 – Sociale spanningen en Guldensporenslag
Ik kan analyseren hoe spanningen tussen patriciërs en ambachtslieden in Vlaamse steden leidden tot conflicten zoals de Guldensporenslag in 1302.
Kernbegrippen: patriciërs, ambachtslieden, Guldensporenslag
Atrecht
hoge landbouwproductiviteit en schapenhouderij
centrale plaats in de lakennijverheid
internationale handel
kooplieden stadsbestuur
Eerste ver ontwikkelde stad in de Nederlanden
grotere kloof tussen patriciërs en het gemeen
In 1301 zou de Franse koningin Johanna tijdens een bezoek aan Brugge zich hebben geërgerd aan de 'onmatige pracht en praal van de Brugse vrouwen' en hebben uitgeroepen: "Ik dacht dat alleen ik koningin was en ik vind er hier honderden." De koningin geeft met haar uitroep kritiek op een verandering in de levensstijl van de Brugse patriciërs in de late middeleeuwen. Geef aan dat de kritiek van de koningin een politieke en een sociale achtergrond had.
De vijf mannen worden veroordeeld op grond van wetten die het stadsbestuur kort daarvoor heeft aangenomen. Geef aan: bij welke ontwikkeling in de verhouding tussen burgers en het stadsbestuur de veroordeling van de mannen past, en dat de leden van het stadsbestuur een politiek en een economisch motief hebben voor het aannemen van wetten die leiden tot deze veroordelingen.
Zet de volgende gebeurtenissen op de juiste volgorde van tijd in de tijdbalk:
1
2
3
4
5
A goede contacten Vlaanderen - Engeland
B landbouwoverschot
C steden krijgen stadsrechten
D Guldensporenslag
E patriciërs krijgen macht in het stadsbestuur
Leerdoel les 5
Les 5 – Economische zwaartepunten
Ik kan verklaren waarom Brugge rond 1300 een economische en sociale sleutelrol speelde, door de ligging, innovatie, handels- en sociale functies te benoemen.
Kernbegrippen: Beurs, Bonum commune, Moderne devotie
Waarom Brugge rond 1300 zo belangrijk was
Ligging:
Brugge lag dicht bij de Noordzee en was via het Zwin bereikbaar voor zeeschepen
Verbinding met Hanzesteden en Zuid-Europa
Innovatie:
Eerste internationale beurs (familie Van der Beurze)
Wisselbrieven en kredietsystemen → minder risico voor kooplieden
Handelsfunctie:
Brugge als doorvoerhaven voor wol, laken, specerijen
Stapelmarkt: goederen werden opgeslagen en verhandeld
Sociale en culturele rol van Brugge
Gilden en koopmansnetwerken:
Bescherming van belangen, kwaliteitscontrole
Groeiende macht voor gilden
Bonum commune:
Handel moest ook het algemeen belang (Bonum commune) dienen
Investeringen in stadsinfrastructuur en armenzorg
Moderne Devotie:
Religieuze beweging die soberheid en onderwijs stimuleerde
Invloed op stedelijke cultuur en scholing
Begijnhoven (zie afbeelding)
Brugge: sleutelstad in Europa
Strategische ligging → toegang tot zee en handelsroutes
Innovaties in handel en financiën → groeiende welvaart
Sociale dynamiek → gilden, religieuze bewegingen, onderwijs
Brugge = motor van Europese handel in de 14e eeuw
In 1224 besloot Johanna van Constantinopel, de gravin van Vlaanderen, om de eerste vijftig mannen die zich in de Vlaamse stad Kortrijk wilden vestigen om wol te bewerken levenslang vrij te stellen van diverse belastingen. Historici beweren dat Johanna met dit besluit grotere Vlaamse steden als Brugge wilde beconcurreren. Ondersteun deze bewering door uit te leggen op welke wijze Johanna met dit besluit ook haar eigen politieke positie verstevigde.
Een anekdote: Zie tekstballon voor anekdote: Licht deze anekdote toe door: - aan te geven welke economische verandering Margaretha in Brugge bevorderde met het verlenen van de privileges en - te beredeneren welk economisch en welk politiek bezwaar de poorters van Brugge hadden tegen het verlenen van de privileges.
Gebruik bron 2 Leg uit dat alle functies van het hospitaal passen bij het principe van bonum commune.
Gebruik bron 3 Gilden vervulden verschillende functies. Leg telkens met een verwijzing naar de bron uit hoe taken aan de orde komen op economisch gebied en op het gebied van bonum commune.
Leg uit welke twee overeenkomsten er zijn tussen de bedelorden, de Moderne Devotie en de reformatie door in te gaan op hun religieuze uitgangspunten en hun houding ten aanzien van de Kerk.
Gebruik bron 4. Stel: een onderzoek naar de beweging van de begijnen heeft twee onderzoeksgebieden: 1 De verspreiding van de beweging van de begijnen in Europa. 2 De motieven van vrouwen om toe te treden tot de beweging van de begijnen. De bron wordt alleen gebruikt voor de eerste deelvraag. Verklaar dit door: aan te geven dat je de bron kunt gebruiken voor het eerste onderzoeksgebied, en uit te leggen dat de bron minder betrouwbare informatie bevat voor het tweede onderzoeksgebied.
Geestelijken als Van Heisterbach zijn positief over de mulieres religiosae, maar streven ernaar deze vrouwen in begijnhoven te laten wonen. Verklaar dit streven door: met bron aan te geven welke bijdrage de mulieres religiosae volgens Van Heisterbach kunnen leveren aan het religieuze leven van stedelingen en zonder bron uit te leggen welke ontwikkeling in de geloofsbeleving van stedelingen de geestelijkheid onder controle wil houden door de mulieres religiosae in begijnhoven te laten wonen.
Exit ticket
Vraag 1
Welke factor was het belangrijkst voor Brugge’s economische groei rond 1300?
A. De aanwezigheid van de Moderne Devotie
B. De ligging aan het Zwin en toegang tot zee
C. De oprichting van de VOC
D. De uitvinding van de stoommachine
(Kies het juiste antwoord en leg in 1 zin uit waarom.)
Vraag 2 (open)
Leg in maximaal 2 zinnen uit wat het begrip Bonum commune betekent en hoe dit zichtbaar was in Brugge.
Vraag 3 (open)
Noem één innovatie in Brugge rond 1300 die handel veiliger of makkelijker maakte, en leg kort uit waarom.
Vraag 4 (reflectie)
Waarom denk je dat religieuze bewegingen zoals de Moderne Devotie invloed hadden op het stedelijke leven?
minute
second
Antwoordmodel
Vraag 1: juiste antwoord = B, handel was toegankelijk en nam toe hierdoor.
Vraag 2: algemeen belang → investeringen in stad, armenzorg
Vraag 3: beurs, wisselbrieven
Vraag 4: stimuleerde onderwijs, soberheid, sociale zorg
Leerdoel les 6
Particularisme en Bourgondische centralisatie
Ik kan uitleggen hoe stedelijk particularisme botste met Bourgondische centralisatiepolitiek en wat dit betekende voor stedelijke autonomie.
Kernbegrippen: particularisme, Bourgondische hertogen, centralisatie
Is deze bron een voorbeeld centralisatie of juist van particularisme? Leg je antwoord uit.
Gebruik de bron. De Grote Raad zal zowel oog hebben voor particularisme, als voor centralisatie. Verduidelijk dat, door uit te leggen: - welke groep binnen de Grote Raad zich in zal zetten voor het particularisme; - welke groep binnen de Grote Raad zich in zal zetten voor maatregelen die centralisatie bevorderen
Maak de juiste combinaties.
senaat
limes
consul
Germanen
Augustus
Volk ten noorden van de Romeinse limes.
Belangrijkste functie in de Romeinse Republiek
Grens van het Romeinse Rijk.
Romeinse keizer.
Hier werden belangrijke beslissingen genomen in het Romeinse Rijk.
Grieken
Romeinen
adel
ambtenaren
centraal
decentraal
huurleger
per leen
centralisatie
landelijk
leenmannen
particularisme
Centralisatie
Particularisme
Het streven naar zoveel mogelijk zelfbestuur
Plakkaten die gelden voor alle Nederlanden
Een gerechtshof dat beslist over alle Nederlanden
Regeren vanuit Brussel
Het behouden van privileges
Alles bij het oude laten
Lees de bron. Het verhaal is een voorbeeld van het kenmerkend aspect: 'Staatsvorming en centralisatie.' Leg uit waarom. (2pt)
Exit ticket
Vraag 1 (meerkeuze)
Wat is particularisme?
A. Het streven naar één centraal bestuur
B. Het behouden van eigen privileges en autonomie door steden en gewesten
C. Het invoeren van gelijke wetten in alle gewesten
D. Het idee dat handel het algemeen belang moet dienen
(Kies het juiste antwoord en leg in 1 zin uit waarom.)
Vraag 2 (open)
Waarom wilden de Bourgondische hertogen centraliseren? Noem twee redenen.
Vraag 3 (open)
Leg in maximaal 2 zinnen uit waarom particularisme en centralisatie moeilijk samengingen.
Vraag 4 (reflectie)
Wat betekende de Bourgondische centralisatiepolitiek voor de autonomie van steden?
minute
second
Antwoordmodel
Vraag 1: juiste antwoord = B
Vraag 2: efficiënter bestuur, meer belastinginkomsten, politieke eenheid
Vraag 3: steden wilden privileges behouden, hertogen wilden uniformiteit
Vraag 4: minder stedelijke macht, meer centraal gezag
Leerdoel les 7
Ik kan beschrijven hoe Karel V en Filips II probeerden het protestantisme terug te dringen en hoe dit stedelijke verhoudingen beïnvloedde.
Kernbegrippen: Reformatie, Karel V, Filips II, stedelijke verhoudingen
Een bewering: de Pragmatieke Sanctie van Karel V past in het bestuursbeleid van de Habsburgers. Toon de juistheid van deze bewering aan door: - (zonder bron) de kern van het bestuursbeleid van de Habsburgers aan te geven en - aan te geven dat deze bron daarbij past.
Geef aan op welke twee verschillende manieren de katholieke kerk met dit decreet de protestantse reformatie wil tegengaan, waarbij je telkens je antwoord ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.
Gebruik bron 3. Bij deze bron passen twee beweringen: -De Reformatie heeft in 1580 Friesland bereikt. - Met deze bepalingen kiezen de Staten van Friesland partij in de Opstand. Toon de juistheid van beide beweringen aan, telkens met een verwijzing naar de bron.
Economisch
Politiek-bestuurlijk
Cultureel
Vaste centrale belastingen
Centralisatiepolitiek
Kettervervolgingen
Landvoogd
Reformatie
Centralisatie
Particularisme
Wat hoort bij wat?
Een centraal bestuur
Bestuur bij gewesten zelf
Filips de Goede
Eigen wetten en regels in gewest
Statenvergaderingen
Eigen munten
Geen centralisatie
Centralisatie
Privileges
Ieder gewest dezelfde belastingen
Ieder gewest zijn eigen bestuur.
Karel V en Filips II
1 hoofdstad: Brussel
Willem van Oranje
Voordelen van een centraal bestuur voor Filips II
Ambtenaren waren niet meer nodig.
De adel in de Nederlanden zou meer macht krijgen.
Filips II zou beter met de adel kunnen samenwerken.
Filips II zou beter met de adel kunnen samenwerken.
Filips II zou meer macht krijgen.
Overal zouden dezelfde regels gelden.
Maak de juiste combinaties
Wereldeconomie
Stapelmarkt
Stadhouder
Gewestelijke Staten
Een economie waarin landen van over de hele wereld producten aan elkaar verkopen.
(in de Republiek) Legeraanvoerder tijdens de Republiek.
Het bestuur van een gewest in de Republiek.
Plaats waar goederen bijeengebracht en opgeslagen worden. Vandaaruit worden ze weer verhandeld.
de opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving
de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden
het begin van staatsvorming en centralisatie
Exit ticket
Vraag 1 (meerkeuze)
Wat was een belangrijk middel van Karel V om het protestantisme tegen te gaan?
A. Het toestaan van godsdienstvrijheid
B. Het invoeren van plakkaten tegen ketters
C. Het afschaffen van de inquisitie
D. Het sluiten van kloosters
Vraag 2 (open)
Noem één maatregel van Filips II tegen het protestantisme en leg kort uit waarom dit tot spanningen leidde.
Vraag 3 (open)
Hoe beïnvloedden deze maatregelen de stedelijke verhoudingen? Noem twee gevolgen.
Vraag 4 (reflectie)
Had meer religieuze tolerantie de Opstand kunnen voorkomen? Waarom wel/niet?
minute
second
Antwoordmodel
Vraag 1: juiste antwoord = B
Vraag 2: voorbeeld: inquisitie, Spaanse troepen → angst en weerstand
Vraag 3: religieuze verdeeldheid, economische onrust, politieke spanningen
Vraag 4: discussiepunt
Leerdoel les 8
Ik kan uitleggen hoe de Opstand en de oprichting van de VOC in 1602 de economische positie van Hollandse steden versterkten.
Kernbegrippen: Opstand, VOC, economische migratie
Hoe versterkte de Opstand de Hollandse economie?
Breuk met Spanje:
Geen belastingafdracht meer aan de koning
Meer autonomie voor steden
Migratie:
Economische migratie: veel Vlaamse kooplieden en ambachtslieden naar Holland
Nieuwe kennis en kapitaal → bloei van handel en nijverheid
Religieuze tolerantie:
Aantrekkelijk voor ondernemers en bankiers van protestantse en joodse komaf uit andere landen
De oprichting van de VOC (1602)
VOC = Verenigde Oost-Indische Compagnie
Monopolie op handel met Azië
Aandelen → kapitaal uit heel Holland
Gevolgen:
Amsterdam wordt financieel centrum
Grote winsten → investeringen in scheepsbouw, pakhuizen, grachten: handelskapitalisme
Gevolgen voor Hollandse steden
Amsterdam = stapelmarkt van Europa
Groei van scheepswerven, banken, verzekeringen
Handel → stedelijke elite rijker → culturele bloei (Gouden Eeuw).
Graan uit het Oostzeegebied belangrijkste handelswaar: moedernegotie
Gebruik bron 4. Een bewering: Uit de bron blijkt dat koning Lodewijk IX streeft naar centralisatie. Ondersteun deze bewering met twee argumenten.
Zet in chronologische volgorde:
1
2
3
4
Margaretha van Parma wordt landvoogdes
De Beeldenstorm
Het Smeekschrift
Hagenpreken
Onderstaande zinnen gaan over oorzaken en gevolgen van het Smeekschrift der Edelen. Sleep de zinnen naar de juiste plaats:
Oorzaken:
Gevolgen:
De vervolgingen van de inquisitie.
Filips II treedt hard op tegen protestanten.
Spanjaarden ingezet in Nederlandse bestuur ten koste van edelen
Er worden hagenpreken gehouden, die uiteindelijk leiden tot de Beeldenstorm
Leerdoel les 8
Ik kan uitleggen hoe de Opstand en de oprichting van de VOC in 1602 de economische positie van Hollandse steden versterkten.
Kernbegrippen: Opstand, VOC, economische migratie
Hoe versterkte de Opstand de Hollandse economie?
Breuk met Spanje:
Geen belastingafdracht meer aan de koning
Meer autonomie voor steden
Migratie:
Economische migratie: veel Vlaamse kooplieden en ambachtslieden naar Holland
Nieuwe kennis en kapitaal → bloei van handel en nijverheid
Religieuze tolerantie:
Aantrekkelijk voor ondernemers en bankiers van protestantse en joodse komaf uit andere landen
De oprichting van de VOC (1602)
VOC = Verenigde Oost-Indische Compagnie
Monopolie op handel met Azië
Aandelen → kapitaal uit heel Holland
Gevolgen:
Amsterdam wordt financieel centrum
Grote winsten → investeringen in scheepsbouw, pakhuizen, grachten: handelskapitalisme
Gevolgen voor Hollandse steden
Amsterdam = stapelmarkt van Europa
Groei van scheepswerven, banken, verzekeringen
Handel → stedelijke elite rijker → culturele bloei (Gouden Eeuw).
Graan uit het Oostzeegebied belangrijkste handelswaar: moedernegotie
➤ Lees de zes gebeurtenissen en zet ze in de juiste tijdsvolgorde
vroeger
Republiek wordt opgericht
De geuzen nemen Den Briel in.
Antwerpen ingenomen door Spanjaarden
De Unie van Utrecht wordt opgericht.
De Beeldenstorm raast door de Nederlanden
De noordelijke Staten zweren Filips II af als hun landsheer.
Spanjaarden
Opstandelingen
Calvinistisch
Hertog van Alva
Tiende Penning
Beeldenstorm
Bloedplakkaat
Graaf van Egmont en van Horne
Raad van Beroerten
Geuzen
Gebruik bron 1 De verovering van Antwerpen door de Spanjaarden had gevolgen op de korte termijn en gevolgen op de lange termijn voor het inwonertal en voor de economie van Antwerpen. – Leg uit dat de gevolgen voor de Spanjaarden negatief en onbedoeld waren. – Leg met behulp van de grafiek uit of de langetermijnontwikkeìing in Antwerpen pas in 1585 inzette, of al eerder.
De bron toont een belangrijke economische ontwikkelingen in de Republiek. Leg dat uit door: a. het kenmerkend aspect te noemen dat bij deze bron past of deze te omschrijven b. aan te tonen dat de bron een goed voorbeeld is van de werkwijze van de VOC in Azië,
Op 12 mei 1585 boden de Staten-Generaal aan de Engelse koningin Elizabeth de soevereiniteit over de Nederlanden aan. Geef aan dat dit besluit mede een gevolg was van: de uitvaardiging van het Plakkaat van Verlatinge en de Spaanse belegering van Antwerpen.
Gebruik bron De stad Antwerpen neemt vanaf 1585 een belangrijke plaats in als onderwerp van propaganda tijdens de periode van de Opstand. Geef aan welke propagandaboodschap over Antwerpen hier wordt afgebeeld, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Gebruik bron 9. Stel: je gebruikt deze tabel om meer te weten te komen over de handel van de Republiek met het Oostzeegebied. Je weet dat de meeste schepen uit Amsterdam komen. Met deze gegevens trek je de volgende conclusie: Uit de producten die naar het Oostzeegebied uitgevoerd worden, blijkt de stapelmarktfunctie van Amsterdam. Ondersteun deze conclusie met een gegeven uit de tabel.
In de zeventiende eeuw bloeit de handel in de Republiek. Licht dit toe door: - een verwijzing naar de bron uit te leggen dat het beleid van de Republiek de bloei van de handel bevordert
Gebruik bron 3. In 1602 wordt in de Republiek de handelsonderneming VOC opgericht. Geef aan: welk kenmerkend aspect van de zeventiende eeuw past bij de oprichting van de VOC, en waardoor deze instructie het doel van de VOC ondersteunt, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
bron 1
bron 2
VRAAG 1
Gebruik bron 1 en bron 2
– Een gevolg van de situatie in de landbouw in de kustgewesten was dat visserij en handel werden bevorderd. Leg dat uit.
– Leg met de bronnen uit dat het succes van de moedernegotie werd veroorzaakt door de geografische ligging van Amsterdam
Gebruik bron 5. Een interpretatie: Met deze penning wil het bestuur van Leiden een propagandaboodschap overbrengen. Ondersteun deze interpretatie door: zonder bron aan te geven wat het belang van het jaagpad voor Leiden is, en met bron uit te leggen welke politieke propagandaboodschap door het bestuur van Leiden wordt overgebracht.
Sleep de begrippen naar de juiste vorm van handel
moedernegotie
VOC
WIC
specerijen
graanhandel
kaapvaart
Oostzeegebied
Driehoekshandel
Indonesië
Exit ticket
Vraag 1 (meerkeuze)
Wat was een belangrijk gevolg van de oprichting van de VOC in 1602?
A. De Spaanse koning kreeg meer macht in Holland
B. De Opstand eindigde direct
C. De handel met Azië werd verboden
D. Amsterdam werd een belangrijk financieel centrum
Vraag 2 (open)
Noem één manier waarop de Opstand de economische positie van Hollandse steden versterkte.
Vraag 3 (open)
Noem één manier waarop de VOC bijdroeg aan de economische groei van Hollandse steden.
Vraag 4 (reflectie)
Had de economische bloei ook zonder de VOC kunnen plaatsvinden? Waarom wel/niet?
minute
second
Antwoordmodel
Vraag 1: juiste antwoord = D
Vraag 2: meer autonomie, migratie van kooplieden, religieuze tolerantie
Vraag 3: monopoliehandel, kapitaal via aandelen, scheepsbouw
Antwoordmodel voor discussie:
Ja: Handel met Europa en migratie waren al sterke groeifactoren.
Nee: VOC zorgde voor enorme kapitaalinjectie en wereldwijde handelspositie.
Leerdoel les 9
Oorlogseconomie en vrijheden
Ik kan beschrijven hoe regenten de oorlogseconomie organiseerden en waarom particularisme en gewetensvrijheid als voorwaarden voor welvaart golden.
Kernbegrippen: oorlogseconomie, regenten, gewetensvrijheid
Hoe organiseerden regenten de oorlogseconomie?
Oorlogseconomie:
Belastingen verhoogd om oorlog te financieren
Investeringen in scheepsbouw en handel → geld voor leger
Regenten:
Stedelijke elite beheerst handel én politiek
Winst uit handel gebruikt voor oorlog → wederzijds belang
Waarom was particularisme belangrijk?
Particularisme:
Steden wilden eigen privileges behouden
Autonomie in belastingen en handel → stimuleerde ondernemerschap
Gevolg:
Lokale belangen vaak belangrijker dan centraal gezag
Toch samenwerking in oorlog noodzakelijk
Gewetensvrijheid en economische groei
Gewetensvrijheid:
Geen volledige godsdienstvrijheid, maar wel ruimte voor privé-uiting van geloof
Gevolg:
Aantrekkelijk voor migranten (Vlamingen, Joden, Hugenoten)
Nieuwe kennis, kapitaal en handelsnetwerken → versterking economie
a. Wat was de aanleiding voor de komst van de familie De Pré naar de Republiek? b. Leg uit of deze bron goed past bij het volgende kenmerkende aspect: de bijzondere plaats in staatskundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek (gebruik gegevens uit de bron in je uitleg)
Leerdoel les 9
Oorlogseconomie en vrijheden
Ik kan beschrijven hoe regenten de oorlogseconomie organiseerden en waarom particularisme en gewetensvrijheid als voorwaarden voor welvaart golden.
Kernbegrippen: oorlogseconomie, regenten, gewetensvrijheid
Leerdoel les 10
Les 10 – Internationale context en migratie
Ik kan uitleggen hoe internationale conflicten zoals de Dertigjarige Oorlog de Republiek ruimte gaven voor economische groei en migratie.
Kernbegrippen: Dertigjarige Oorlog, migratie, wereldhandel
Leerdoel les 11
Ik kan beschrijven hoe Amsterdam uitgroeide tot economisch centrum door de stapelmarkt, beurs en grachtengordel.
Kernbegrippen: Amsterdam, stapelmarkt, koopmansbeurs, grachtengordel
Oorlogseconomie en vrijheden
Oorlogseconomie: Regenten organiseerden belastingen, leningen en VOC/WIC om oorlog te financieren
Particularisme: Gewesten behielden autonomie → steun voor oorlog ondanks verdeeldheid
Gewetensvrijheid: Aantrekkelijk voor migranten (Hugenoten, Joden) → kennis en kapitaal
Internationale context en migratie
Dertigjarige Oorlog (1618-1648): verzwakking Habsburgse concurrenten
Republiek profiteert: handel via neutrale positie → groei wereldhandel
Migratie: vaklieden en kooplieden trekken naar de Republiek → versterking economie
Amsterdam als economisch centrum
Stapelmarkt: Goederen uit heel Europa opgeslagen en verhandeld
Koopmansbeurs (1602): Financieel centrum → aandelenhandel VOC
Grachtengordel: Stadsuitbreiding voor handel en elite → symbool van rijkdom
In 1585 werd door de Staten van Holland besloten om Maurits van Oranje wel tot stadhouder te benoemen, maar om hem niet de titel 'Graaf van Holland' te verlenen. Licht dit besluit toe door: - aan te geven welke continuïteit de Staten van Holland wilden uitdragen met het benoemen van Maurits tot stadhouder en - een bestuurlijke verklaring te geven om Maurits niet de titel 'Graaf van Holland' te verlenen.
Gebruik de bron Bij deze gebeurtenis passen twee beweringen: 1 Uit het aannemen van de Scherpe Resolutie blijkt dat het particularisme in de Republiek nog stevig verankerd was. 2 De Scherpe Resolutie was voor stadhouder Maurits onaanvaardbaar. Ondersteun beide beweringen
Stadhouder en regenten werkten samen in het bestuur van de Republiek, maar stelden vaak ook hun eigen belangen voorop. Zij hadden echter regelmatig tegengestelde belangen. Leg dit uit.
In de eerste helft van de zeventiende eeuw werden veel Duitse migranten als soldaat in het leger van de Republiek aangenomen, waarbij de voorkeur uitging naar calvinisten. In de tweede helft van de zeventiende eeuw werkten veel Duitse migranten bij de groeiende oorlogsvloot van de Republiek. Geef een politiek-militaire verklaring voor: het vertrekken van migranten uit juist het Heilige Roomse Rijk in de eerste helft van de zeventiende eeuw, en de voorkeur voor calvinisten als soldaat in het leger van de Republiek in de eerste helft van de zeventiende eeuw, en de groei van de oorlogsvloot van de Republiek in de tweede helft van de zeventiende eeuw.
Licht de bron toe, door uit deze vier gegevens: A. één gegeven te kiezen en daarmee aan te geven wat de bijzondere plaats in staatkundig opzicht van de Republiek was en B. een ander gegeven te kiezen en daarmee de bloei in cultureel opzicht van de Republiek zichtbaar te maken.
Met dit schilderij kun je een aantal kanten van het bijzondere karakter van de Republiek in de Gouden Eeuw laten zien. Geef aan waardoor dit schilderij past bij: - de moedernegotie en - het burgerlijk karakter van de Republiek en - de culturele bloei van de Republiek.
Exit ticket
Vraag 1 (meerkeuze)
Wat was een kenmerk van de oorlogseconomie in de Republiek?
A. Alle handel werd stilgelegd om oorlog te financieren
B. Regenten verloren hun macht aan de koning
C. Belastingen en handel werden ingezet om oorlog te bekostigen
D. Gewetensvrijheid werd afgeschaft
(Kies het juiste antwoord.)
Vraag 2 (open)
Noem één manier waarop regenten de oorlogseconomie organiseerden.
Vraag 3 (open)
Waarom waren particularisme en gewetensvrijheid gunstig voor de welvaart van de Republiek? Noem minimaal één reden per begrip.
Vraag 4 (reflectie)
Had de Republiek zonder gewetensvrijheid dezelfde economische bloei gekend? Waarom wel/niet?
minute
second
Antwoordmodel
Vraag 1: juiste antwoord = C
Vraag 2: belastingen verhogen, investeren in scheepsbouw, handel stimuleren
Vraag 3: particularisme → ondernemerschap; gewetensvrijheid → migratie en kapitaal
Vraag 4: Ja: Handel en ligging waren al sterke factoren
Nee: Migranten brachten kennis, kapitaal en netwerken die cruciaal waren
Moedernegotie
Stadhouder is legeraanvoerder
Macht bij de gewesten
Gouden
Eeuw
Rembrandt
VOC
Gewetensvrijheid
Republiek: staatkundig
Onderwerpen schilderijen zijn burgerlijk
Raadspensionaris
Burgers kopen kunst
Koloniën
Staten-Generaal
Amsterdam: handelsstad
Republiek: economisch
Republiek: Cultureel
Leerdoel les 12
Ik kan uitleggen hoe de stadhouderloze periode, oligarchisering en politieke spanningen bijdroegen aan de crisis van 1672 en de moord op de gebroeders De Witt.
Kernbegrippen: oligarchisering, stadhouderloze periode, De Witt
Stadhouderloze periode 1650-1672
Na overlijden Willem II (1650): géén stadhouder in o.a. Holland
Acte van Seclusie (1654): Willem III uitgesloten (Holland)
Eeuwig Edict (1667): stadhouderschap afgeschaft in Holland. Scheiding stadhouder & kapitein-generaal (opperbevelhebber leger)
Regent Johan de Witt als raadpensionaris (afbeelding) → nadruk op koopvaart & vloot
Weetje: Het Eeuwig Edict heette “eeuwig”, maar werd in 1672 alweer teruggedraaid.
Oligarchisering van het bestuur
Regenten‑elite (vroedschappen) → coöptatie (zelfaanvulling en zelfverrijking)
Weinig burgerparticipatie → afstand tussen bestuur en bevolking
“Ware Vrijheid”: macht bij steden/gewesten, zonder stadhouder
Weetje: In Amsterdam domineerden families als De Graeff en Bicker (afbeelding) generaties lang het stadsbestuur.
Staatsgezinden ↔ oranjegezinden/prinsgezinden
Staatsgezinden (De Witt): stedelijke regenten, handel, geen stadhouder
Oranjegezinden: Oranje als militair leider & symbool eenheid
Polarisatie via pamfletten, preken, stedelijke netwerken en afbeeldingen, zoals hiernaast van Willem III in een stilleven.
Rampjaar 1672
Aanvallen door Frankrijk, Engeland, Münster, Keulen
Handel en scheepvaart ontwricht. Paniek en vluchtkapitaal
Hollandse Waterlinie redt kerngebied.
Spreuk “volk redeloos, regering radeloos, land reddeloos” wordt populair
Weetje: De Waterlinie zette polders bewust onder water: te diep om te lopen, te ondiep om te varen.
Staatsgezinden
Prinsgezinden
<-- Machtstrijd -->
aanhang
Leiding
leiding
aanhang
personen
personen
het gemeen
Regenten (en vooral Holland)
Staten Generaal + raadpensionaris
Stadhouder
Maurits en Willem III
Oldenbarnevelt en Johan de Witt
Gebruik bron 6. Met dit pamflet kun je een politiek conflict illustreren dat in 1672 speelt in de Republiek. Toon dit aan door: de politieke tegenstelling uit die tijd te noemen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en aan te geven op welk politiek probleem de Amsterdamse burgers in dit pamflet kritiek leveren.
Leerdoel les 13
Ik kan analyseren hoe mercantilisme en het Rampjaar 1672 leidden tot het einde van de Gouden Eeuw en machtsverschuiving naar Londen.
Kernbegrippen: mercantilisme, Rampjaar 1672, Londen
Start ticket
Vraag 1 – Welke maatregel hoort bij de stadhouderloze periode in Holland?
A. Oranje als kapitein-generaal
B. Eeuwig Edict schaft stadhouderschap af
C. Actieve rol van Willem III in bestuur
D. Volksverkiezingen voor regenten
Vraag 2 – Leg in 2–3 zinnen uit hoe oligarchisering en polarisatie (staatsgezinden ↔ oranjegezinden) bijdroegen aan de moord op de gebroeders De Witt in 1672. Gebruik een korte oorzaak-gevolgketen.
Vraag 3 – Bron A: Oranjegezind pamflet (1672, Den Haag), anoniem, noemt Johan de Witt “verrader” en pleit voor sterk leiderschap onder Oranje. Is deze bron betrouwbaar/onbetrouwbaar en bruikbaar/niet bruikbaar om de moord te verklaren? Licht kort toe.
Vraag 4 – Actualiteit
Noem 1 overeenkomst en 1 verschil tussen de polarisatie in 1672 en een huidige politieke crisis (bijv. leiderschap, media, vertrouwen).
minute
second
Antwoordmodel
Vraag 1: B – Eeuwig Edict (1667) schafte stadhouderschap in Holland af.
Vraag 2 (voorbeeld):
Oorzaak-gevolg: Oligarchisering → onvrede bij bevolking → oranjegezinde propaganda versterkt vijandbeeld → Rampjaar-paniek → moord op De Witts.
Vraag 3 (CSE):
Context: 1672 = crisissituatie, polarisatie.
Source: pamflet, anoniem, belanghebbend → betrouwbaarheid beperkt.
Evidence: beschuldigingen zonder bewijs → bruikbaar voor inzicht in stemming/propaganda, niet voor feitelijke reconstructie.
Vraag 4 (voorbeeld):
Overeenkomst: Polarisatie + rol media (pamfletten toen, sociale media nu).
Verschil: Nu rechtsstaat en instituties bieden meer bescherming. Snelheid en bereik veel groter.
Mercantilisme en het knellen van de Nederlandse handel
Economisch systeem: rijkdom = hoeveelheid edelmetaal (goud en met name zilver)
Doel: export > import → handelsoverschot
Overheden stimuleren nationale handel, beschermen eigen markt (tarieven, monopolie)
Voorbeeld: Colbert (foto) in Frankrijk, Engelse Navigation Acts (1651)
Actualiteit: Hoe lijkt het huidige protectionisme (bijv. VS-China handelsoorlog) op mercantilisme?
Weetje: Het woord ‘mercantilisme’ komt van het Latijnse mercari = handelen.
Het Rampjaar en de kwetsbaarheid van de Republiek
1672: Oorlog met Frankrijk, Engeland, Münster en Keulen
Economische klap: handel stil, scheepvaart bedreigd
Politieke crisis: moord op De Witt, terugkeer Oranje
Gevolg: einde economische dominantie → Londen groeit als financieel centrum
Weetje: In 1672 werd de uitspraak ‘het volk redeloos, de regering radeloos, het land reddeloos’ populair
Einde stadhouderloze periode
Willem III wordt stadhouder. Eeuwig Edict teruggedraaid
Sterkere militaire focus en centraler leiderschap
Lange termijn: oorlog tot 1678, later Glorious Revolution (1688)
Weetje: Willem III werd in 1689 ook koning van Engeland, Schotland en Ierland.
Naar Londen: nieuwe spelregels
Na 1688: Engelse financiële vernieuwingen → publieke schuld (1693), Bank of England (1694).
Lloyd’s coffee house → centrum voor maritieme verzekering.
Gevolg: Londen groeit uit tot financieel wereldcentrum, Amsterdam verliest voorsprong.
Actualiteit: In 2024 werd Londen opnieuw Europa’s grootste aandelenhandelshub, na een periode waarin Amsterdam bovenaan stond na de Brexit (2016).
Interessant feitje: De Bank of England haalde in 11 dagen £1,2 miljoen op bij 1.268 investeerders (1694).
a. Wat is volgens de bron een belangrijke oorzaak van het mercantilisme? b. Bedreef de Republiek met haar steun voor de VOC ook een vorm van mercantilisme?
Stadhouder
Raadspensionaris
Adel
Regenten
Van Oldenbarnevelt
Maurits
Prinsgezinden
Staatsgezinden
Willem III
Johan de Witt
Landsadvocaat
Legeraanvoerder
Gebruik de bron Vanaf het Rampjaar is er in de Republiek discussie gevoerd over de vraag of Johan de Witt het land heeft uitgeleverd aan Frankrijk. Stel: je onderzoekt deze kwestie en je concludeert dat deze briefwisseling bruikbaar is voor een onderzoek naar de betrekkingen tussen Johan de Witt en Frankrijk. 2p Noem twee argumenten voor de betrouwbaarheid van de informatie uit deze briefwisseling voor je onderzoek.
Exit ticket
Vraag 1 (meerkeuze)
Wat was een kenmerk van de oorlogseconomie in de Republiek?
A. Alle handel werd stilgelegd om oorlog te financieren
B. Regenten verloren hun macht aan de koning
C. Belastingen en handel werden ingezet om oorlog te bekostigen
D. Gewetensvrijheid werd afgeschaft
(Kies het juiste antwoord.)
Vraag 2 (open)
Noem één manier waarop regenten de oorlogseconomie organiseerden.
Vraag 3 (open)
Waarom waren particularisme en gewetensvrijheid gunstig voor de welvaart van de Republiek? Noem minimaal één reden per begrip.
Vraag 4 (reflectie)
Had de Republiek zonder gewetensvrijheid dezelfde economische bloei gekend? Waarom wel/niet?
minute
second
Antwoordmodel
Vraag 1: juiste antwoord = C
Vraag 2: belastingen verhogen, investeren in scheepsbouw, handel stimuleren
Vraag 3: particularisme → ondernemerschap; gewetensvrijheid → migratie en kapitaal
Vraag 4: Ja: Handel en ligging waren al sterke factoren
Nee: Migranten brachten kennis, kapitaal en netwerken die cruciaal waren
Tijdvak 1-3
Leerdoel les 14
Levenswijze en overgang
Ik kan uitleggen hoe de overgang van jagen en verzamelen naar landbouw en eerste steden plaatsvond, met concrete voorbeelden van veranderingen in levenswijze.
Kernbegrippen: jagers-verzamelaars, landbouw, eerste steden
Levenswijze van jagers-verzamelaars
Kenmerken:
Nomadisch (trekken rond)
Kleine groepen (familiebanden)
Voedsel: jagen, vissen, verzamelen
Geen schrift, geen vaste huizen
Actualiteit: Hoe leven nog bestaande jagers-verzamelaars
Weetje: 99% van de menselijke geschiedenis leefden mensen als jagers-verzamelaars.
De landbouwrevolutie
Ontstaan landbouw: ca. 10.000 v.Chr. (Vruchtbare Sikkel)
Domesticatie: planten (graan), dieren (geiten, schapen)
Gevolg:
Sedentair bestaan (vaste woonplaatsen)
Opslag van voedsel → bevolkingsgroei
Weetje: Tarwe en gerst waren de eerste gecultiveerde gewassen.
Eerste steden
Voorwaarden (zoals vaker in de geschiedenis): landbouwoverschotten en bevolkingsgroei → specialisatie → handel
Kenmerken:
Sociale gelaagdheid
Bestuur en religie
Ontstaan van schrift
Voorbeeld: Uruk (Mesopotamië) in de afbeelding. Circa 4000 vc en nu (veel onderzoek).
Weetje: Uruk had rond 3000 v.Chr. al ca. 40.000 inwoners.
De levenswijze van j-v
Ontstaan van landbouw(samenlevingen)
Ontstaan stedelijke gemeenschappen
Nomadisch bestaan
Bezit werd belangrijk; één kreeg meer bezit dan een ander.
Dieren werden gedomesticeerd
Sedentaire leefwijze
Specialisatie
Hiërarchische samenlevingen
Onderdeel van de natuur
Duidelijke rolverdeling
Dorpen waren autarkisch
Sociale ongelijkheid
Elite
Belastingen
Schrift
De levenswijze van jagers-verzamelaars
Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen
Rond het jaar 10.000 v.Chr. ontstaan er in het Midden-Oosten stedelijke gemeenschappen. Dit heeft allerlei gevolgen. Geef per gebeurtenissen aan of ze bij politieke, sociale of economische veranderingen horen.
Economisch gevolg
Politiek gevolg
Sociaal gevolg
Er ontstaat (ruil)handel
Er ontstaan wetboeken
De positie van 'koning' ontstaat
Men leert veel nieuwe mensen kennen
Er ontstaan nieuwe middelen van bestaan
Er ontstaan verschillen in aanzien en macht
Maak de vraag die hieronder staat
Gebruik bron 1. Je concludeert dat Ur in 1750 voor Christus een vroeg-stedelijke gemeenschap is, onder andere omdat uit de bron blijkt dat er sprake is van handel. Ondersteun je conclusie door voor twee andere kenmerken van een vroeg-stedelijke gemeenschap aan te tonen dat ze in de bron naar voren komen.
Vul het schema op de juiste manier in.
Monniken en Ridders
Steden en Staten
1000-1500
1500-1600
Oudheid
Vroege Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
Vroegmoderne tijd
Ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat
Ontstaan v/d eerste stedelijke gemeenschappen
Ontstaan en de verspreiding van de islam
Begin van staatsvorming en centralisatie
Begin van de Europese overzeese expansie
De levenswijze van de jager-verzamelaars
Het ontstaan van de landbouw en landbouwsamenlevingen
Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.
Uit de elite kwam één leider naar voren die meestal rekening hield met een adviesraad van aanzienlijke mannen.
Mensen begrepen dat er met een tekening op een rotswand iets anders kon worden bedoeld dan zichtbaar was.
Vakmensen waren gespecialiseerd in een ambacht.
Bezit werd belangrijk, sommige mensen verwierven meer bezit dan anderen.
Mensen kregen een sedentaire leefwijze.
Vanaf omstreeks 5000 v.c. werden dieren ook gebruikt voor beweking van het land.
Het waren nomaden: ze hadden geen vaste woonplaats en zwierven om voedsel te vinden.
Leg uit waarom deze bron te maken heeft met een landbouwsamenleving en niet met een samenleving van jager-verzamelaars.
Exit ticket
Vraag 1
Wat is een belangrijk verschil tussen jagers-verzamelaars en landbouwers?
A. Jagers-verzamelaars leefden in steden
B. Landbouwers waren nomadisch
C. Landbouwers leefden op één plek en konden voedsel opslaan
D. Jagers-verzamelaars gebruikten schrift
Vraag 2
Noem twee veranderingen in levenswijze door de overgang naar landbouw.
Vraag 3
Leg in 2–3 zinnen uit waarom landbouw leidde tot het ontstaan van eerste steden.
Vraag 4
Noem 1 overeenkomst en 1 verschil tussen de gevolgen van de landbouwrevolutie en de gevolgen van de industriële revolutie.
minute
second
Antwoordmodel
V1: C
V2: Voorbeelden: mensen werden sedentair, voedseloverschotten, domesticatie van dieren, ontstaan sociale gelaagdheid, nieuwe werktuigen.
V3: Landbouw → overschotten → specialisatie (ambachten, handel) → bestuur en religie → steden.
V4:
Overeenkomst: Beide revoluties veranderden economie en samenleving ingrijpend.
Verschil: Landbouwrevolutie = overgang naar agrarisch bestaan; industriële revolutie = overgang naar industrie en machines.
Jager-verzamelaars
Boeren
Einde prehistorie
Leerdoel les 15
Ik kan beschrijven hoe in Athene wetenschappelijk denken en burgerschap ontstonden, met voorbeelden van democratische praktijken.
Athene: Polis en burgerschap
Athene was een polis, een stadstaat met eigen wetten en bestuur
Burgerschap gold alleen voor vrije mannen met Atheense ouders
Burgers hadden taken zoals deelnemen aan de volksvergadering, rechtspraak en het leger
Actualiteit: Hoe belangrijk is burgerparticipatie vandaag? Hoe hoog was de opkomst bij de laatste verkiezingen?
Weetje: Slechts ongeveer tien procent van de inwoners was burger, vrouwen en slaven niet
Democratische praktijken
Directe democratie: burgers stemden zelf over wetten en besluiten
Volksvergadering (Ecclesia) besliste over oorlog, financiën en wetgeving
Veel functies werden verloot om eerlijkheid te waarborgen, bijvoorbeeld in de Raad van 500 (dagelijks bestuur)
Ostracisme: burgers konden iemand voor tien jaar verbannen met potscherven (afbeelding)
Actualiteit: Hoe verschilt directe democratie van onze vertegenwoordigende democratie?
Wetenschappelijk denken
Filosofen zoals Socrates, Plato en Aristoteles zochten verklaringen met rede en observatie
Wetenschappelijk denken verving mythologische verklaringen via de goden
Voorbeelden: Aristoteles bestudeerde natuur en logica, Pythagoras wiskunde
De Griekse wetenschap en filosofie werd een inspiratiebron voor de Romeinen en tijdens de Renaissance, bijvoorbeeld: De School van Athene van Rafael (afbeelding)
Weetje: Filosofie betekent letterlijk liefde voor wijsheid
Maak de goede combinaties tussen het begrip en de betekenis.
cultuur
kolonie
stadstaat
democratie
directe democratie
indirecte democratie
Lees de bron. Perikles noemt in deze rede twee belangrijke kenmerken van de Atheense democratie. - Welke twee belangrijke kenmerken zijn dat?
Atheense democratie
Moderne democratie
Slepen
Stemmen op een plein.
Stemmen in hokje.
Politieke partijen
Eerste en tweede kamer.
Duidelijk verstaanbaar
Vrouwen stemmen ook
In 514 voor Christus doodden de Atheense burgers Harmodios en Aristogeiton de alleenheerser Hipparchos. Enkele jaren daarna besloot het stadsbestuur op het centrale plein in Athene standbeelden van Harmodios en Aristogeiton te plaatsen en legde vast dat elk jaar offers moesten worden gebracht bij deze beelden. Licht dit besluit toe door: aan te geven welk politiek motief het Atheense stadsbestuur had om beelden van juist deze mannen te laten plaatsen, en uit te leggen dat door te laten offeren bij de beelden het stadsbestuur het denken over politiek in de stadstaat beïnvloedde.
Gebruik bron 1. Met zijn vraag over het verlenen van burgerschap wil Aristoteles een probleem aan de orde stellen. Geef aan: met bron welk probleem Aristoteles aan de orde stelt, en zonder bron waardoor dit probleem onder de toenmalige Atheense burgers voor onrust kan zorgen.
Exit ticket
Vraag 1
Wat was een kenmerk van de Atheense democratie?
A. Burgers kozen vertegenwoordigers
B. Alle volwassenen mochten stemmen
C. Veel functies verloot om machtsmisbruik te voorkomen
D. Slaven hadden ook stemrecht
Vraag 2
Noem twee kenmerken van burgerschap in Athene
Vraag 3
Leg in twee tot drie zinnen uit hoe wetenschappelijk denken in Athene verschilde van mythologische verklaringen
Vraag 4
Noem één overeenkomst en één verschil tussen Atheense democratie en onze democratie nu
minute
second
Antwoordmodel
Vraag 1: C
Vraag 2: Alleen vrije mannen met Atheense ouders, deelname aan volksvergadering, rechtspraak en leger
Vraag 3: Wetenschappelijk denken zocht verklaringen met rede en observatie in plaats van goden en mythes, het was het begin van filosofie en wetenschap
Vraag 4:
Overeenkomst: Burgers hebben invloed op wetten en bestuur
Verschil: Toen directe democratie en loting, nu vertegenwoordigende democratie en verkiezingen
Monarchie
Aristocratie
Tirannie
Democratie
Filosoof Aristoteles over de wetenschap: "De mens werd eerst tot de beoefening van de wetenschap gebracht door de verwondering; dit geldt trouwens nu nog. Eerst verwondert hij zich over de meest voor de hand liggende problemen. Nadien verbaast hij zich geleidelijk over grotere raadsels, als de verschijnselen van de maan en de zon, en de oorsprong van het heelal. Wie echter verbaasd is en vragen stelt, is overtuigd van zijn eigen onwetenheid. Als derhalve de mens zijn aandacht besteedde aan de wetenschap om uit zijn onwetendheid te geraken, dan is het ook duidelijk dat hij streefde naar kennis omwille van de kennis zelf, en niet uit nuttigheidsoverwegingen."
De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat
De groei van het Romeins imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidt
De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur
De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa
De ontwikkeling van het jodendom en christendom als eerste monotheïstische godsdiensten
Leerdoel les 16
Ik kan uitleggen hoe het Romeinse rijk groeide en hoe de Grieks-Romeinse cultuur zich verspreidde en botste met Germaanse en religieuze tradities.
Groei van het Romeinse rijk
Van stadstaat naar wereldrijk tussen 500 v.Chr. en 117 n.Chr.
Sterke legers, wegen, recht en bestuur maakten uitbreiding mogelijk
Controle over Middellandse Zeegebied (Mare Nostrum) en grote delen van Europa
Actualiteit: Hoe beïnvloeden grote machtsblokken vandaag cultuur en economie?
Weetje: Het Romeinse wegennet was meer dan 80.000 km lang en delen bestaan nog steeds
Verspreiding van Grieks-Romeinse cultuur
Romanisering: Latijn, recht, steden, badhuizen, amfitheaters
Griekse invloed: kunst, filosofie, wetenschap → mengcultuur
Botsingen vaak bij natuurlijke grenzen zoals de Rijn
Germaanse tradities (eigen recht, stamverband)
Christendom groeit ondanks vervolging
Weetje: Het Colosseum in Rome bood plaats aan 50.000 toeschouwers
Botsingen en veranderingen
Germaanse invallen vanaf 3e eeuw → druk op grenzen. Veel wisselingen: 26 keizers in 50 jaar
Christendom: toegestaan door Constantijn (313), staatsgodsdienst onder Theodosius (380)
Gevolg: Grieks-Romeinse cultuur blijft basis, maar mengt met Germaanse en christelijke tradities
Actualiteit: Hoe botsen tradities en religies vandaag in multiculturele samenlevingen?
Weetje: Het Edict van Thessalonica (380) maakte het christendom staatsgodsdienst
Leg uit waarom deze bron past bij het begrip Romanisering. Laat zien in je antwoord (met behulp van de bron) dat je weet wat Romanisering betekent.
De Romeinse consul en historicus Tactius schrijft in de 1e eeuw na Christus over de Germanen: "Wanneer zij niet ten strijde trekken brengen zij een klein deel van de dag door met jagen, het grootste deel met ledigheid, zich overgevend aan slapen en eten. De moedigsten en oorlogszuchtigsten doen helemaal niets; zij laten de zorg voor huis en haard en akkers over aan de vrouwen, de grijsaards en de zwakkeren uit de familie..."
De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat
De groei van het Romeins imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidt
De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur
De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa
De ontwikkeling van het jodendom en christendom als eerste monotheïstische godsdiensten
Gebruik bron 1. Deze bron beschrijft twee manieren waarop de consolidatie van het Romeinse imperium plaatsvindt. Geef aan welke twee manieren dat zijn.
Lees en maak onderstaande vraag. Zorg dat je zo compleet mogelijk antwoord, inclusief verwijzingen naar de gegevens.
Plaats gebeurtenissen in chronologische volgorde
1
2
3
4
5
6
Augustus wordt eerste Romeinse keizer
Ontstaan van irrigatielandbouw
Ontstaan van de democratie in Athene
Steeds meer Germanen vestigen zich in het Romeinse Rijk
Ontstaan feodale stelsel
Einde van het West-Romeinse Rijk
Zet de zinnen in de juiste volgorde van tijd.
Begin met de gebeurtenis die het langst geleden is.
Keizer Diocletianus splitst het Romeinse Rijk in een west en een oostelijk deel.
Het Oost-Romeinse Rijk valt uiteen.
Het West-Romeinse Rijk valt uiteen.
De eerste keizer komt in Rome aan de macht.
Karel de Grote wordt gekroond tot keizer.
Als de Romeinen een gebied veroverden had dat voor- en nadelen voor de bewoners.
voordeel
nadeel
Aan de handel met de Romeinen was geld te verdienen
Veel inwoners werden tot slaaf gemaakt
Mensen in de veroverde gebieden namen gewoontes en gebruiken van de Romeinen over
Het volk kon zelf geen beslissingen meer nemen; dat deden de Romeinen
De Romeinen zorgden ervoor dat jouw land niet door anderen werd aangevallen
De Romeinen namen het bestuur van een gebied over
Een conclusie: Uit dit bronfragment kun je concluderen dat de val van het Romeinse Rijk wordt veroorzaakt door zowel politieke als militaire ontwikkelingen binnen het Romeinse Rijk. Ondersteun beide delen van de conclusie met de bron
West-Romeinse rijk
Oost-Romeinse rijk
Goed te verdedigen
Slecht te verdedigen
Rijk
(welvarend)
Arm
Hoofdstad
Rome
Hoofdstad
Constantinopel
Einde 476
Einde 1453
4.5 De val van het Romeinse rijk had verschillende oorzaken en gevolgen. Sleep de oorzaken en gevolgen bij elkaar.
Oorzaken
Gevolgen
Romeinse wegen verdwijnen
Volksverhuizingen
Epidemieën
Steden verdwijnen
Weinig internationale handel
Deling van het Romeinse rijk
Minder geschreven bronnen
Exit ticket
Vraag 1
Wat was een kenmerk van de Atheense democratie?
A. Burgers kozen vertegenwoordigers
B. Alle volwassenen mochten stemmen
C. Veel functies verloot om machtsmisbruik te voorkomen
D. Slaven hadden ook stemrecht
Vraag 2
Noem twee kenmerken van burgerschap in Athene
Vraag 3
Leg in twee tot drie zinnen uit hoe wetenschappelijk denken in Athene verschilde van mythologische verklaringen
Vraag 4
Noem één overeenkomst en één verschil tussen Atheense democratie en onze democratie nu
minute
second
Antwoordmodel
Vraag 1: C
Vraag 2: Alleen vrije mannen met Atheense ouders, deelname aan volksvergadering, rechtspraak en leger
Vraag 3: Wetenschappelijk denken zocht verklaringen met rede en observatie in plaats van goden en mythes, het was het begin van filosofie en wetenschap
Vraag 4:
Overeenkomst: Burgers hebben invloed op wetten en bestuur
Verschil: Toen directe democratie en loting, nu vertegenwoordigende democratie en verkiezingen
Gebruik bron 1. Met deze Romeinse kopie van de beelden kun je twee kenmerkende aspecten uit de tijd van de Romeinse Oudheid illustreren. Noem deze twee kenmerkende aspecten.
Vul het schema op de juiste manier in.
Monniken en Ridders
Steden en Staten
1000-1500
1500-1600
Oudheid
Middeleeuwen
Middeleeuwen
Vroegmoderne tijd
Noem 2 oorzaken voor de val van het Romeinse Rijk die je ziet op de bron.
Grieken
Romeinen
Zeus
Jupiter
Toga
Latijns
Grieks
Badhuizen
Olympische spelen
Democratie
Keizerrijk
Plaats gebeurtenissen in chronologische volgorde
1
2
3
4
5
6
Augustus wordt eerste Romeinse keizer
Ontstaan van irrigatielandbouw
Ontstaan van de democratie in Athene
Steeds meer Germanen vestigen zich in het Romeinse Rijk
Ontstaan feodale stelsel
Einde van het West-Romeinse Rijk
Zet de zinnen in de juiste volgorde van tijd.
Begin met de gebeurtenis die het langst geleden is.
Keizer Diocletianus splitst het Romeinse Rijk in een west en een oostelijk deel.
Het Oost-Romeinse Rijk valt uiteen.
Het West-Romeinse Rijk valt uiteen.
De eerste keizer komt in Rome aan de macht.
Karel de Grote wordt gekroond tot keizer.
West-Romeinse rijk
Oost-Romeinse rijk
Goed te verdedigen
Slecht te verdedigen
Rijk
(welvarend)
Arm
Hoofdstad
Rome
Hoofdstad
Constantinopel
Einde 476
Einde 1453
4.5 De val van het Romeinse rijk had verschillende oorzaken en gevolgen. Sleep de oorzaken en gevolgen bij elkaar.
Oorzaken
Gevolgen
Romeinse wegen verdwijnen
Volksverhuizingen
Epidemieën
Steden verdwijnen
Weinig internationale handel
Deling van het Romeinse rijk
Minder geschreven bronnen
Als de Romeinen een gebied veroverden had dat voor- en nadelen voor de bewoners.
voordeel
nadeel
Aan de handel met de Romeinen was geld te verdienen
Veel inwoners werden tot slaaf gemaakt
Mensen in de veroverde gebieden namen gewoontes en gebruiken van de Romeinen over
Het volk kon zelf geen beslissingen meer nemen; dat deden de Romeinen
De Romeinen zorgden ervoor dat jouw land niet door anderen werd aangevallen
De Romeinen namen het bestuur van een gebied over
Een conclusie: Uit dit bronfragment kun je concluderen dat de val van het Romeinse Rijk wordt veroorzaakt door zowel politieke als militaire ontwikkelingen binnen het Romeinse Rijk. Ondersteun beide delen van de conclusie met de bron
Zet de groei en val van het Romeinse Rijk in de juiste volgorde
1
2
3
4
5
6
7
Leerdoel les 17 en 18
Ik kan uitleggen hoe het hofstelsel en feodale verhoudingen ontstonden na de val van het Romeinse rijk.
Ik kan beschrijven hoe de samenleving in West-Europa veranderde naar een zelfvoorzienende agrarische cultuur en hoe het bestuur werd georganiseerd.
De val van het Romeinse Rijk en de gevolgen
In 476 n.Chr. viel het West-Romeinse Rijk door o.a. invallen van Germaanse stammen.
Centrale macht verdween → chaos, onveiligheid en economische achteruitgang.
Steden liepen leeg, handel stortte in, mensen trokken naar het platteland om als aan een domein gebonden horigen te werken voor een landheer
Weetje:
De term "middeleeuwen" werd pas later bedacht en betekent letterlijk "middelste eeuwen" – tussen oudheid en renaissance.
Het hofstelsel (domeinstelsel)
Horige boeren leefden op domeinen van edelen of geestelijken.
In ruil voor bescherming werkten ze op het land van de heer.
Domein = zelfvoorzienend (autarkisch): eigen voedsel, ambachten, rechtspraak.
Actualiteit:
In crisissituaties (zoals bij natuurrampen) wordt zelfvoorzienend leven weer populair.
Weetje:
Sommige domeinen hadden hun eigen munt, molen en zelfs rechtbank.
Feodale verhoudingen
Koningen gaven land (leen) aan edelen (leenmannen/vazallen) in ruil voor trouw en militaire steun.
Vazallen konden zelf ook weer land uitlenen → feodale piramide.
Macht werd verdeeld over vele lokale heren → versnippering van gezag.
Weetje:
Sommige leenmannen werden machtiger dan de koning zelf!
Filmtip:
The Last Kingdom (Netflix) – laat goed zien hoe lokale machtsstructuren werkten in de vroege middeleeuwen.
Feodalisme
Hofstelsel
Horigen
Domein
Economie
Politiek
Leenheer
Trouw / macht
Autarkisch
Feodalisme
Hofstelsel
Besturen en rechtspreken
Leenheren
Horigen
Leenmannen
Raad en daad
Herendiensten
Zelfvoorzienend
Domein
Achterleenmannen
Economisch systeem
Politiek systeem
Eed van trouw
Zet in de juiste chronologische volgorde
1
2
3
4
Het Frankische rijk raakt versnipperd
Val van het West-Romeinse Rijk
Ontstaan van het leenstelsel
Leenmannen gaan hun land doorlenen
Gebruik de bron. Twaalf jaar nadat Karel de Grote tot keizer is gekroond, laat hij deze munt slaan. Twee interpretaties: 1 Karel suggereert een bepaalde politieke continuïteit. 2 Karel streeft naar eenheid in zijn rijk. Geef aan: - welke politieke continuïteit Karel met de voorkant van de munt suggereert, en - welke boodschap Karel wil overbrengen door het suggereren van deze politieke continuïteit, en - dat Karel met de achterkant van de munt streeft naar eenheid in zijn rijk.
Beantwoord de vraag in de bijlage
Exit ticket
1. Meerkeuzevraag:
Wat was een belangrijk gevolg van het verdwijnen van centrale macht na de val van het Romeinse Rijk?
A. Groei van steden
B. Toename van handel
C. Ontstaan van zelfvoorzienende domeinen
D. Sterkere centrale regering
2. Open vraag:
Leg in je eigen woorden uit wat het verschil is tussen het hofstelsel en het feodale stelsel.
3. Open vraag:
Waarom was het hofstelsel aantrekkelijk voor boeren in de vroege middeleeuwen?
4. Verbinding verleden-heden:
Kun je een voorbeeld noemen van een moderne situatie waarin mensen afhankelijk zijn van lokale leiders of structuren, net als in het feodale systeem?
minute
second
Antwoordmodel
1. C
2. Hofstelsel = economisch systeem (boeren werken op domein van heer); feodale stelsel = politiek systeem (koning leent land uit aan edelen).
3. Boeren kregen bescherming in ruil voor werk, wat belangrijk was in een onveilige tijd.
4. Bijvoorbeeld: tijdens natuurrampen of oorlogen vertrouwen mensen op lokale hulporganisaties of burgemeesters.
Leerdoelen les 19
Ik kan beschrijven hoe het christendom en de islam zich verspreidden in Europa en het Midden-Oosten, met aandacht voor missionering en verovering.
Ik kan uitleggen hoe het conflict tussen wereldlijke en geestelijke macht leidde tot de investituurstrijd en kruistochten.
Verspreiding van religies
Christendom verspreidde zich in de Vroege Middeleeuwen via missionarissen (bijv. Bonifatius) en politieke steun van koningen zoals Karel de Grote.
Islam verspreidde zich snel via veroveringen en handelsroutes vanaf de 7e eeuw.
Religie werd een bindmiddel in opkomende rijken (Karolingische rijk, kalifaten).
Religie en macht raakten verweven: koningen en kaliefen gebruikten religie om gezag te legitimeren.
Weetje: De islam bereikte Spanje al in 711 via de Moren en bleef tot 1492 de dominante religie in Spanje, totdat de katholieken het land veroverden tijdens de Reconquista.
Wereldlijke vs. geestelijke macht
Paus vs. keizer: wie mag bisschoppen benoemen? → Investituurstrijd (11e eeuw).
Paus Gregorius VII vs. keizer Hendrik IV: excommunicatie en boetetocht naar Canossa.
Geestelijke macht claimde onafhankelijkheid van wereldlijke leiders.
Conflict leidde tot machtsverschuivingen en versterking van pauselijke autoriteit.
Weetje: De boetetocht van Hendrik IV in 1077 naar Canossa duurde drie dagen in de sneeuw.
Kruistochten als gevolg
Paus Urbanus II riep in 1095 op tot Eerste Kruistocht: religie als mobiliserende kracht.
Kruistochten als uiting van religieus fanatisme én politieke strategie.
Christelijke ridders trokken naar Jeruzalem om ‘heilige plaatsen’ te bevrijden.
Kruistochten versterkten pauselijke invloed en brachten contact tussen culturen.
Actualiteitskoppeling: Huidige spanningen rond Jeruzalem en religieuze claims: voor Jodendom, Christendom en Islam heilige stad.
Filmtip: Kingdom of Heaven (2005) – over de kruistochten, met historische context.
Je wilt een presentatie geven over de economische situatie in het Frankische Rijk in de tijd van Karel de Grote en je vindt deze bron. Beoordeel in hoeverre: • de bron bruikbaar is voor je presentatie (2p); • de bron een representatief beeld geeft van de economische situatie in het Frankische Rijk in de tijd van Karel de Grote. (4p)
Gebruik de bron. Deze oproep tot strijd tegen de Albigenzen past bij verschillende kenmerkende aspecten van de middeleeuwen. Geef aan: op welke wijze de paus bestuurlijke verhoudingen uit de vroege middeleeuwen inzet tegen graaf Raymond, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerk uit de vroege middeleeuwen, en met een gebeurtenis uit de late middeleeuwen met welke strijd de paus de oorlog tegen de Albigenzen vergelijkt.
Gebruik bron 2. Stel: je doet onderzoek naar de strijd om Antiochië tijdens de Eerste Kruistocht. Je hebt twee onderzoeksgebieden: 1 Het verloop van de strijd om Antiochië. 2 De legitimatie voor de strijd tegen de Turken. Leg uit dat de bron: minder bruikbare informatie bevat voor je eerste onderzoeksgebied en meer bruikbare informatie bevat voor je tweede onderzoeksgebied.
Gebruik de bron In de tijd van Urbanus - is het voor gelovigen heel belangrijk een bedevaart te maken naar het Heilige Land; - strijden overal in Europa feodale heren met elkaar om de macht. Leg van elk van deze verschijnselen uit dat het voor de paus een motief kan zijn geweest om op te roepen tot een kruistocht.
Lees de tekst 'Oorzaken van de kruistochten'. Sleep de uitspraken naar naar juist of onjuist.
Juist
Onjuist
Door op te roepen tot de kruistochten presenteerde de paus zich als leider van de christelijke wereld.
Kruisvaarders geloofden dat ze een heilige oorlog voerden waarmee ze hun ziel redden.
Een oorzaak van de kruistochten was de uitbreiding van de handel tussen Europa en het Midden-Oosten.
De kruistochten waren onderdeel van een algemene expansie van christelijk Europa.
Als gevolg van de oproep van de paus deed de Byzantijnse keizer een verzoek om hulp tegen de Turken.
4. Zet in chronologische volgorde:
1
2
3
4
5
6
De reconquista is voltooid
Paus Urbanus II roept op tot een kruistocht
Jeruzalem wordt ingenomen door de kruisvaarders
Begin van de Derde Kruistocht
Jeruzalem wordt ingenomen door Saladin
Edessa wordt heroverd door de Turken
Exit ticket
1. Meerkeuzevraag:
Wat was een belangrijk gevolg van de investituurstrijd?
A. De versterking van pauselijke macht
B. De verspreiding van de islam in Europa
C. De val van het West-Romeinse Rijk
D. De stichting van het Byzantijnse Rijk
2. Open vraag:
Leg uit hoe missionering en verovering beide hebben bijgedragen aan de verspreiding van religies.
3. Open vraag:
Waarom leidde het conflict tussen paus en keizer tot de kruistochten?
4. Verleden-heden vraag:
Kun je een voorbeeld geven van een hedendaags conflict waarin religie en politieke macht botsen?
minute
second
Antwoordmodel
1. Meerkeuzevraag: A
2. Open vraag 1: Missionering verspreidde religie vreedzaam via prediking, verovering zorgde voor snelle uitbreiding door militaire macht.
3. Open vraag 2: De paus wilde zijn gezag versterken en gebruikte de kruistochten om religieuze eenheid en macht te vergroten.
4. Verleden-heden vraag: Bijvoorbeeld de rol van religie in de politiek van Iran of discussies over abortuswetgeving in de VS.
Leerdoelen les 20
Ik kan uitleggen hoe het begin van Europese overzeese expansie plaatsvond en welke motieven en gevolgen daarbij een rol speelden.
Ik kan beschrijven hoe het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance leidde tot nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
Ik kan uitleggen hoe de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid tot uiting kwam in kunst en wetenschap.
Europese expansie en ontdekkingsreizen
Europese landen begonnen vanaf de 15e eeuw met overzeese reizen (Portugal, Spanje).
Motieven: economische winst (specerijen, goud), religieuze verspreiding (christendom), politieke macht.
Gevolgen: kolonisatie, uitwisseling van goederen en ziektes, slavernij, wereldhandel.
Weetje: Columbus dacht dat hij India had bereikt, vandaar de naam "Indianen" voor de inheemse bevolking van Amerika.
Afbeelding: Kaart van de ontdekkingsreizen (15e-16e eeuw).
Renaissance en mensbeeld
Renaissance = wedergeboorte van klassieke idealen (vanaf 14e eeuw in Italië).
Mensbeeld verandert: mens centraal, nieuwsgierig, zelf nadenken.
Wetenschap komt los van religie, observatie en experiment worden belangrijk.
Weetje: Leonardo da Vinci was zowel kunstenaar als wetenschapper – hij ontwierp o.a. een vliegmachine.
Afbeelding: De Vitruviusman van Leonardo da Vinci.
Oriëntatie op de Oudheid
Humanisten zoals Erasmus bestudeerden Griekse en Romeinse teksten.
Kunstenaars lieten zich inspireren door klassieke vormen en idealen.
Architectuur en wetenschap grijpen terug op klassieke voorbeelden.
Actualiteitskoppeling: Invloed van klassieke bouwkunst op moderne gebouwen (denk aan musea, overheidsgebouwen).
Weetje: De koepel van het Capitool in Washington is geïnspireerd op het Pantheon in Rome.
Afbeelding: Pantheon
Tijdvak 3
Tijdvak 4
centralisatie
hofstelsel
feodale stelsel
kerstening
gildes
kruistochten
eerste banken
Islam komt op
Karel de Grote
herendiensten
Investituurstrijd
stadsrechten
De Portugese prins Hendrik de Zeevaarder (1394-1460) besloot: 1 deel te nemen aan de belegering van de islamitische havenstad Ceuta in Afrika. 2 te investeren in de ontwikkeling van nieuwe scheepstypen en navigatie-instrumenten, zoals het karveel en het kwadrant. 3 een fort te laten bouwen op het Afrikaanse eiland Arguin. Een bewering: Deze besluiten van Hendrik de Zeevaarder passen bij één middeleeuwse en bij twee zestiende eeuwse ontwikkelingen. Ondersteun deze bewering door per besluit aan te geven bij welke ontwikkeling die past.
Gebruik bron 3. Je concludeert dat er in de specerijenhandel in de zestiende eeuw sprake is van continuïteit en van verandering. Licht dit toe door: een voorbeeld van continuïteit en een voorbeeld van verandering in de specerijenhandel te noemen en een kenmerkend aspect van de zestiende eeuw te noemen dat past bij deze verandering.
Gebruik bron 2, de School van Athene van schilder Rafael. Leg uit dat dit schilderij uit de renaissance komt door twee kenmerken van het schilderij te noemen waaraan je dit kunt zien.
Gebruik bron 3. De werkwijze van Hadrianus Junius past bij de manier van onderzoek doen die ontstaat in de zestiende eeuw. Geef hiervoor twee verschillende argumenten.
Exit ticket
1. Meerkeuzevraag:
Wat was géén motief voor Europese ontdekkingsreizen?
A. Economische winst
B. Religieuze verspreiding
C. Klimaatverandering
D. Politieke macht
2. Open vraag:
Leg uit hoe het veranderende mensbeeld tijdens de renaissance leidde tot nieuwe wetenschappelijke inzichten.
3. Open vraag:
Noem een voorbeeld van hoe de klassieke Oudheid zichtbaar is in moderne kunst of architectuur.
4. Verleden ↔ heden:
Welke invloed heeft het koloniale verleden vandaag de dag nog op internationale verhoudingen?
minute
second
Antwoordmodel
1. C.
2. Mensen gingen zelf nadenken, observeren en experimenteren, wat leidde tot nieuwe wetenschappelijke methodes.
3. Voorbeeld: gebruik van zuilen en koepels in moderne gebouwen.
4. Invloed: discussies over racisme, restitutie van kunst, economische ongelijkheid.
Tijdvak 3
Tijdvak 4
centralisatie
hofstelsel
feodale stelsel
kerstening
gildes
kruistochten
eerste banken
Islam komt op
Karel de Grote
herendiensten
Investituurstrijd
stadsrechten
De Portugese prins Hendrik de Zeevaarder (1394-1460) besloot: 1 deel te nemen aan de belegering van de islamitische havenstad Ceuta in Afrika. 2 te investeren in de ontwikkeling van nieuwe scheepstypen en navigatie-instrumenten, zoals het karveel en het kwadrant. 3 een fort te laten bouwen op het Afrikaanse eiland Arguin. Een bewering: Deze besluiten van Hendrik de Zeevaarder passen bij één middeleeuwse en bij twee zestiende eeuwse ontwikkelingen. Ondersteun deze bewering door per besluit aan te geven bij welke ontwikkeling die past.
Gebruik bron 3. Je concludeert dat er in de specerijenhandel in de zestiende eeuw sprake is van continuïteit en van verandering. Licht dit toe door: een voorbeeld van continuïteit en een voorbeeld van verandering in de specerijenhandel te noemen en een kenmerkend aspect van de zestiende eeuw te noemen dat past bij deze verandering.
Gebruik bron 4. Twee conclusies over het boek van Leonardo Bruni: 1 Bruni keurt een politieke ontwikkeling uit de late middeleeuwen af. 2 Bruni loopt vooruit op een culturele ontwikkeling in de tijd van de renaissance. Leg beide conclusies uit, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verschillend kenmerkend aspect. Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
Tekst
Magelhaes
Columbus
Vasco Da Gama
Willem Barentsz
Bartholomeus Diaz
Welke uitspraken over Columbus zijn juist?
Juist
Onjuist
Columbus geloofde dat je Azië kon bereiken door naar het westen te varen.
Columbus maakte vier ontdekkingsreizen: drie naar Amerika en een naar Azië.
Columbus’ succes zorgde ervoor dat veel Spanjaarden naar de Nieuwe Wereld reisden.
Columbus voer als eerste Europeaan naar Brazilië.
Columbus werkte als kapitein voor de koning en koningin van Portugal.
Diaz
Vasco da Gama
Columbus
Magellaes
16e eeuw
17e eeuw
18e eeuw
Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme, wereldeconomie
Europese overzeese expansie
Uitbouw Europese overheersing, plantagekoloniën, trans-Atlantische slavenhandel
Gebruik bron 2, de School van Athene van schilder Rafael. Leg uit dat dit schilderij uit de renaissance komt door twee kenmerken van het schilderij te noemen waaraan je dit kunt zien.
Gebruik bron 3. De werkwijze van Hadrianus Junius past bij de manier van onderzoek doen die ontstaat in de zestiende eeuw. Geef hiervoor twee verschillende argumenten.
Gebruik bron 4. In de zeventiende eeuw mogen kooplieden uit de Republiek zich van het bestuur in Japan alleen vestigen op het afgeschermde eiland Deshima. De Hollanders leggen zich neer bij deze bepaling. Leg dit uit door: met bron te verklaren dat het Japanse bestuur bepaalt dat Hollanders zich alleen op Deshima mogen vestigen, en zonder bron te verklaren waardoor de Hollanders zich neerleggen bij deze bepaling, waarbij je het antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw.
Ontdekkingsreizen
De Reformatie
Renaissance
Luther
Columbus
Da Vinci
Conquistadores
Uomo universalis
Aflaat
sleep de k.a's en de tijden naar het juiste tijdvak
Tijdvak 5 Ontdekkers en hervormers
Tijdvak 6
Regenten en vorsten
handelskapitalisme en ontstaan wereldeconomie
De Nederlandse Opstand
1600 - 1700
1500 - 1600
Bloei van Nl Republiek in politiek, economie en cultuur
De Reformatie
De Europese overzeese expansie
hernieuwde oriëntatie klassieke erfgoed
Tijdvak 6 (Regenten en Vorsten)
1600-1700
Tijdvak 4 (Steden en Staten) 1400-1500
Tijdvak 5 (Ontdekkers en Hervormers) 1500-1600
de opkomst van handel en ambacht legde de basis voor het herleven van een agrarischurbane samenleving
de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden
het begin van staatsvorming en centralisatie
het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de
geestelijke macht het primaat behoorde te hebben
de expansie van de christelijke wereld, onder andere in de vorm van de kruistochten
het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe
wetenschappelijke belangstelling
de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid
het begin van de Europese expansie overzee
wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
de wetenschappelijke revolutie
. de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel
opzicht van de Nederlandse Republiek
Met de gegevens uit de bron kan worden aangetoond dat Ghiberti in meerdere opzichten past bij de Renaissance. Leg dit uit door twee onderdelen van de Renaissance te noemen en bij elk onderdeel aan te geven welk gegeven over Ghiberti daarbij past. Let op: je mag een gegeven maar één keer gebruiken.
Deze bron past bij de Renaissance. Toon dit aan met een verwijzing naar een kenmerkend aspect van die tijd.
Willem van Oranje vermoord
De Vrede van Münster
Unie van Utrecht
De noordelijke Nederlanden zweren Filips II af als koning
De Noordelijke Nederlanden worden een republiek
Chronologie: Sleep de gebeurtenissen van vroeger naar later.
Vroeger
Later
De Vrede van Münster wordt gesloten.
Wapenstilstand begint tussen Spanje en De Republiek.
De WIC wordt opgericht.
De VOC wordt opgericht.
Het Rampjaar.
De Nederlanden roepen zichzelf uit tot Republiek.
Leerdoelen les 21
Reformatie en kerksplitsing
Ik kan analyseren hoe de protestantse Reformatie leidde tot de splitsing van de christelijke kerk in West-Europa.
Kernbegrippen: Reformatie, Luther, calvinisme, kerksplitsing
Nederlandse Opstand
Ik kan beschrijven hoe het conflict in de Nederlanden leidde tot de stichting van een Nederlandse staat.
Kernbegrippen: Opstand, Willem van Oranje, Unie van Utrecht, Republiek
Reformatie: Oorzaken en gevolgen
Kritiek op de katholieke kerk: aflaten, rijkdom, corruptie
Luther (1517): 95 stellingen, sola fide, sola scriptura
Calvinisme: predestinatie, sobere levensstijl
Gevolg: kerksplitsing → protestanten vs katholieken
Weetje: Luther wilde oorspronkelijk geen nieuwe kerk stichten
Afbeelding: Luther spijkert 95 stellingen op de kerk in Wittenberg (1517)
Geef aan op welke twee verschillende manieren de katholieke kerk met dit decreet de protestantse reformatie wil tegengaan, waarbij je telkens je antwoord ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.
Politieke impact van de Reformatie
Boekdrukkunst versnelt verspreiding ideeën
Vorsten kiezen religieuze kant → religieuze oorlogen
In de Nederlanden: spanningen tussen katholieken en protestanten
Beeldenstorm (1566) als uiting van religieuze en sociale onvrede
Weetje: De Reformatie leidde indirect tot meer geletterdheid door Bijbelvertalingen
Afbeelding: Verdeling van christelijke stromingen in 1600
Uit de bron blijkt dat de autoriteiten van Delft aanhangers zijn van de Reformatie. Leg dit uit
Gebruik bron 4. Twee gegevens: 1 Sommige historici beweren dat de Beeldenstorm in Gent een gepland oproer is, andere historici denken dat het gaat om een spontane uitbarsting. 2 Van Vaernewijck houdt zijn dagboek in de jaren na de Beeldenstorm geheim. Leg uit, telkens met een verwijzing naar de bron: - welke visie op de Beeldenstorm in Gent (gegeven 1) je met deze bron het best kunt ondersteunen en - dat je de beslissing van bestuurder Van Vaernewijck om zijn dagboek geheim te houden (gegeven 2), kunt verklaren vanuit de komst van Alva.
Nederlandse Opstand en staatsvorming
Willem van Oranje: leider van de opstand tegen Filips II
Unie van Utrecht (1579): samenwerking van opstandige gewesten
Acte van Verlatinghe (1581): afzwering van Filips II
Republiek der Verenigde Nederlanden (1588): geen monarchie, maar statenbond
Weetje: De Acte van Verlatinghe wordt gezien als een vroege onafhankelijkheidsverklaring
Afbeelding: Gebieden in de Nederlanden na ondertekening Unie van Utrecht
Leg uit hoe dit fragment uit de Unie van Utrecht laat zien dat de opstandige gewesten streefden naar samenwerking zonder centralisatie. Gebruik in je antwoord: - de inhoud van de bron - je kennis over de politieke situatie in de Nederlanden rond 1579 - het kenmerkende aspect: het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat
1579
1581
1585
1588
1566
Beeldenstorm
Unie van Utrecht
Acte van Verlatinghe
Afsluiting Antwerpen
Uitroepen Republiek
Zet in de juiste volgorde van de tijd.
1
2
3
4
De Nederlandse Opstand
Beeldenstorm
Vervolgen van Ketters
De Reformatie
Exit ticket
1. Meerkeuzevraag:
Wat was een belangrijk gevolg van de Reformatie voor de Nederlanden?
A. De oprichting van de katholieke kerk
B. De stichting van een monarchie
C. Religieuze spanningen die leidden tot opstand
D. De terugkeer van Filips II
2. Open vraag:
Leg uit hoe de ideeën van Luther en Calvijn invloed hadden op de Nederlandse Opstand.
3. Open vraag:
Waarom was de Unie van Utrecht een belangrijk moment in de Nederlandse geschiedenis?
4. Verleden-heden vraag:
Kun je een voorbeeld geven van een moderne beweging die, net als de Nederlandse Opstand, streeft naar onafhankelijkheid?
minute
second
Antwoordmodel
1. Antwoord: C
2. Voorbeeldantwoord: De kritiek op de katholieke kerk leidde tot religieuze verdeeldheid. Protestanten in de Nederlanden voelden zich onderdrukt, wat bijdroeg aan de opstand.
3. Voorbeeldantwoord: De Unie van Utrecht was het begin van samenwerking tussen gewesten tegen Spanje en vormde de basis voor de latere Republiek.
4. Voorbeeldantwoord: Bijvoorbeeld Catalonië in Spanje of Schotland in het Verenigd Koninkrijk.