HC Steden en Burgers + tijdvak 1-6 2026-2027

HC Steden en Burgers

1 / 318
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolvwoLeerjaar 6

In deze les zitten 318 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 50 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

HC Steden en Burgers

Dit jaar

- P1: HC Steden en burgers + tijdvakken 1-6

- P2: HC China en HC Verlichting + tijdvakken 7-8

- P3: HC Duitsland + tijdvakken 9-10

- 3 SE-toetsen (weging 1, herkansbaar) bepalen cijfer.

- Centraal examen op vrijdag 14 mei 2027 van 13.30-16.30 uur

Verwachtingen

- Op tijd in de les, voorbereid en met Feniks leer-werkboek mee + schrift.

- Extra optie is een laptop, maar een schrift is altijd nodig.

- Veel oefenen met vaardigheden, met iedere les uitleg, maar niet te veel.

- Volg een banduur als je het moeilijk vindt. Schrijf je in en doe dit ruim op tijd voor de toetsweek.


Leerdoel les 1

KA 13: De opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving. 

Leerdoel: Ik kan aan de hand van de casus Atrecht drie economische oorzaken toelichten die de overgang van een agrarische naar een landbouwstedelijke samenleving mogelijk maakten.


Stel:

Een dorp van 2.000 inwoners groeit binnen honderd jaar uit tot een stad van 30.000 inwoners.

Vraag

Welke economische ontwikkelingen zouden zo'n groei mogelijk kunnen maken?

Noem minstens twee oorzaken.

Waarom kon Atrecht groeien?

1. Hogere landbouwproductiviteit

  • Door betere landbouwmethoden steeg de opbrengst.

  • Er ontstonden voedseloverschotten.

  • Daardoor hoefde niet iedereen meer boer te zijn.

  • Meer mensen konden zich richten op handel en ambacht.

2. Schapenhouderij en lakennijverheid

  • Rond Atrecht werd veel wol geproduceerd.

  • Ambachtslieden maakten hiervan laken.

  • De textielnijverheid zorgde voor werkgelegenheid en inkomsten.

  • Atrecht groeide uit tot een centrum van lakennijverheid.

3. Groei van handel

  • Handelaren uit Atrecht sloten aan op internationale handelsnetwerken.

  • Via jaarmarkten waren er verbindingen met Frankrijk en Noord-Italië.

  • Goederen, geld en informatie konden zich over grotere afstanden verplaatsen.

  • Daardoor ontstond opnieuw een stedelijke economie.

Idealen en praktijk

Voor handelaren en ambachtslieden bood de groei kansen:

  • meer inkomen

  • meer vrijheid

  • meer economische invloed

Maar de groei bracht ook nieuwe verschillen:

  • rijke kooplieden kregen steeds meer macht

  • zij organiseerden zich in gilden

  • door leningen aan edelen kregen zij invloed op het stadsbestuur

  • gewone ambachtslieden hadden veel minder macht

Rond 1300 ontstonden hierdoor spanningen tussen rijke patriciërs en gewone ambachtslieden.

Vergelijking met nu: Ook tegenwoordig zijn succesvolle steden vaak verbonden met internationale handelsnetwerken. Denk aan Rotterdam, Singapore of Shanghai. De economische belangen van verbindingen en specialisatie bestaan nog steeds.

Bron "Door de hoge landbouwproductiviteit en de schapenhouderij in de regio veroverde Atrecht een centrale plaats in de lakennijverheid. Handelaren vonden aansluiting op een handelsnetwerk dat zich via jaarmarkten in Frankrijk uitstrekte tot de Italiaanse stadstaten." Bewerkt naar de historische context Steden en burgers in de Lage Landen.

Vraag 1 Noem twee economische oorzaken voor de groei van Atrecht die in de bron worden genoemd.

Vraag 2 Leg uit hoe deze oorzaken bijdragen aan het ontstaan van een agrarisch-urbane samenleving.

Vraag 3 Leg uit waarom deze bron bruikbaar is voor onderzoek naar de economische groei van Atrecht, maar minder bruikbaar voor onderzoek naar sociale ongelijkheid in de stad.

Vraag 1

Waarom leidde een stijgende landbouwproductie tot stedelijke groei?

Vraag 2

Waarom was de lakennijverheid belangrijk voor Atrecht?

Vraag 3

Leg uit waarom handel een voorwaarde was voor stedelijke groei.

Zelfstandig lezen en opdracht

Lees blz 236 in Feniks vanaf het kopje Stedengroei en stadsrechten tot en met het kopje Atrecht. Maak vervolgens opdracht 1 op bladzijde 241.

10

minute

00

second

Start Ticket

Vraag 1

Welke economische ontwikkeling maakte voedseloverschotten mogelijk?

A Kruistochten

B Hogere landbouwproductiviteit

C Gilden

D Stadsrechten

Vraag 2

Welk product maakte Atrecht beroemd?

A Graan

B Haring

C Laken

D Zout

Vraag 3

Waarom waren jaarmarkten belangrijk?

A Zij verspreidden christendom

B Zij verbonden handelsgebieden met elkaar

C Zij vervingen stadsrechten

D Zij maakten feodalisme sterker

Vraag 4

Welke drie economische oorzaken horen bij de groei van Atrecht?

A Landbouwproductiviteit, lakennijverheid en handel

B Feodalisme, kruistochten en centralisatie

C Reformatie, absolutisme en handel

D Staatsvorming, gilden en democratie


Stel dat Leeuwarden zelf alle belastingen mocht houden, eigen rechters mocht benoemen en zelf wetten mocht maken.

Waarom zou dat aantrekkelijk zijn?

Schrijf twee voordelen op.

Leerdoel les 2

KA 14: De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.


Leerdoel: Ik kan aan de hand van een historische bron beschrijven hoe privileges de zelfstandigheid van Vlaamse steden vergrootten.

Hoe werden Vlaamse steden steeds zelfstandiger?

Vanaf de elfde eeuw groeide de bevolking van Europa sterk.

Ook handel en ambacht namen toe.

Daardoor groeiden steden zoals:

  • Atrecht

  • Gent

  • Brugge

  • Ieper

Vlaanderen werd één van de meest verstedelijkte gebieden van Europa.

Waarom werden steden rijk?

  • handel in laken en wol

  • contacten met Engeland, Frankrijk en Italië

  • groei van markten

  • opkomst van een geldeconomie

Rijke kooplieden organiseerden zich in gilden.

Steeds meer stadsbewoners werden economisch onafhankelijk van de adel.

Privileges

Steden kregen privileges van een vorst of heer.

Belangrijke privileges waren:

  • eigen rechtspraak

  • eigen bestuur

  • eigen belastingen

  • marktrechten

  • verdedigingsmuren bouwen

Hierdoor werden steden zelfstandiger.

Meer zelfstandigheid betekende meer macht

  • Meer zelfstandigheid betekende meer macht

  • Door privileges kregen stedelingen invloed op bestuur en economie.

  • In veel steden kwamen rijke kooplieden in het stadsbestuur terecht.

  • Zij werden patriciërs genoemd.

Maar niet iedereen profiteerde

  • patriciërs hadden veel invloed

  • ambachtslieden hadden minder macht

  • boeren hadden meestal geen politieke invloed

Hier ontstonden spanningen.

In Vlaanderen kwamen ambachtslieden regelmatig in opstand tegen de stedelijke elite. Een bekend voorbeeld is de

Guldensporenslag (1302)

Daar versloegen Vlaamse ambachtslieden en boeren een ridderleger van de Franse koning.

Vergelijking met nu

  • Rond 1300: alleen een kleine elite bestuurde steden

  • vrouwen hadden geen bestuurstaken

  • de meeste inwoners hadden geen politieke invloed

In Nederland in 2026 mogen vrijwel alle volwassenen stemmen.

Bron

"Wij verlenen aan de burgers van onze stad het recht om een eigen schepenbank te vormen. Ook mogen zij jaarlijks hun bestuurders kiezen en markt houden binnen de stadsmuren. Niemand mag zonder toestemming van het stadsbestuur belasting heffen binnen de stad." (Bewerkt naar een middeleeuwse stadsrechtverlening)

Vraag 1 Noem twee privileges uit de bron.

Vraag 2 Leg uit hoe deze privileges de zelfstandigheid van de stad vergroten.

Vraag 3 Leg uit waarom deze bron bruikbaar is om de positie van de stedelijke burgerij te onderzoeken.

Vraag 1 Waarom leidde de groei van handel tot de opkomst van een stedelijke burgerij?

Vraag 2 Waarom wilden landsheren soms privileges geven aan steden?

Vraag 3 Leg uit waarom privileges zowel economisch als politiek belangrijk waren.


Zelfstandig lezen en opdracht

Lees blz 239 in Feniks vanaf het kopje Sociale groepen tot en met het kopje Strijd om de macht in de stad. Maak vervolgens opdracht 5 op bladzijde 241.

10

minute

00

second

  1. Guldensporenslag

  2. Groei van handel in Vlaanderen

  3. Ontstaan van stadsrechten

  4. Groei van Brugge als handelsstad

  5. Opkomst van koopliedengilden

Start Ticket

Vraag 1

Wat waren privileges?

A. Verplichtingen van boeren

B. Rechten die steden kregen

C. Belastingen voor handelaren

D. Kerkelijke regels

Vraag 2

Waardoor werden Vlaamse steden rijk?

A. Mijnbouw

B. Lakenhandel en ambacht

C. Kruistochten

D. Visserij

Vraag 3

Waarom maakten privileges steden zelfstandiger?

A. Omdat steden daardoor minder inwoners kregen

B. Omdat steden meer bevoegdheden kregen

C. Omdat steden afhankelijker werden van de adel

D. Omdat steden geen handel meer dreven

Vraag 4

Welke uitspraak past het best bij KA 14 De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden?

A. Adel kreeg steeds meer macht in steden.

B. Steden verloren hun eigen bestuur.

C. Stedelingen kregen steeds meer invloed en zelfstandigheid.

D. Handel speelde geen rol bij stedelijke groei.

Antwoorden

  1. B

  2. B

  3. B

  4. C

In veel steden bepalen tegenwoordig gekozen gemeentebesturen het beleid.

Stel dat in jouw gemeente alleen de rijkste inwoners mogen meebeslissen.

  • Wat zou daarvan het gevolg kunnen zijn?

  • Wie zouden zich benadeeld voelen?

  • Hoe zouden zij kunnen proberen meer invloed te krijgen?

Leerdoel


KA 14: De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.


Leerdoel: Ik kan de oorzaak en de politieke gevolgen van de Guldensporenslag (1302) benoemen voor de machtsverhoudingen tussen patriciërs en ambachtslieden.


Begrippen: bedelorde, begijnhof, hospitaal, het gemeen

De groei van de middeleeuwse stad

De groei van de middeleeuwse stad

Vanaf de elfde eeuw groeide de bevolking sterk.

  • Meer landbouwopbrengsten

  • Meer handel

  • Meer ambacht

  • Meer geldverkeer

Vlaanderen werd een van de meest verstedelijkte gebieden van Europa.

In steden zoals Brugge verdienden kooplieden veel geld met handel in laken.

De rijkste kooplieden werden patriciërs.

  • Zij bestuurden de stad

  • Zij hadden politieke macht

  • Zij werkten vaak samen met adel en vorsten

Het gewone volk werd het gemeen genoemd.

Daaronder vielen onder andere:

  • ambachtslieden

  • kleine handelaars

  • arbeiders

Tussen beide groepen ontstonden spanningen over bestuur, belastingen en arbeidsomstandigheden.

De Guldensporenslag van 1302


De Franse koning wilde meer macht krijgen in Vlaanderen.

Veel Vlaamse patriciërs steunden Frankrijk.

Veel ambachtslieden waren daar tegen.

In 1302 vochten Vlaamse ambachtslieden en boeren bij Kortrijk tegen een Frans ridderleger.

Tegen alle verwachtingen in wonnen de Vlamingen. Dit is bekend komen te staan als de Guldensporenslag.

Politieke gevolgen:

  • Ambachtslieden bewezen dat zij een machtsfactor waren.

  • Patriciërs konden niet langer volledig alleen besturen.

  • In verschillende Vlaamse steden kregen ambachtsgilden meer invloed op het stadsbestuur.

  • De macht werd meer verdeeld tussen stedelijke groepen.


Dit past dus goed bij het kenmerkend aspect: De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.

5

minute

00

second


Belangrijke begrippen


Het gemeen

  • De gewone stedelijke bevolking.

  • Vooral ambachtslieden, kleine handelaren en arbeiders.

Bedelorde

  • Religieuze orde die leefde van giften.

  • Bijvoorbeeld franciscanen en dominicanen.

Begijnhof

  • Woonplaats voor religieuze vrouwen die geen kloostergelofte aflegden.

Hospitaal

  • Instelling voor zieken, armen en reizigers.

Bonum commune

  • Latijn voor algemeen belang.

  • Het idee dat bestuurders rekening moeten houden met het welzijn van alle stedelingen.

Vragen

  1. Waarom waren steden aantrekkelijk voor mensen van het platteland?

  2. Waarom probeerden patriciërs een adellijke levensstijl over te nemen?

  3. Waarom was de overwinning van ambachtslieden opvallend in 1302?

Zet de gebeurtenissen in de juiste volgorde

A. Spanningen tussen patriciërs en ambachtslieden nemen toe.

B. Vlaamse ambachtslieden winnen de Guldensporenslag.

C. Handel en ambacht zorgen voor groeiende steden.

D. Ambachtsgilden krijgen meer invloed op het bestuur.

E. Rijke kooplieden ontwikkelen zich tot patriciërs.

Heden-verleden

Stelling

"De Guldensporenslag was een stap richting meer politieke inspraak."

Bespreek:

  • Welke argumenten ondersteunen deze stelling?

  • Welke groepen profiteerden hiervan?

  • Kun je dit al democratie noemen?

Start Ticket

Vragen

  1. Wat was een belangrijke oorzaak van de spanningen in Vlaamse steden?

A De handel verdween

B Ambachtslieden hadden alle macht

C Patriciërs hadden veel macht en rijkdom

D De adel mocht geen steden bezoeken

  1. Wie behoorden tot het gemeen?

A Adel

B Geestelijkheid

C Koningen

D Gewone stedelingen

  1. Wanneer vond de Guldensporenslag plaats?

A 1066

B 1204

C 1302

D 1453

  1. Wat was een politiek gevolg van de Guldensporenslag?

A Meer invloed voor ambachtsgilden

B Einde van de steden

C Meer macht voor Frankrijk

D Afschaffing van de handel

Stel:

Een burgemeester geeft een groep ondernemers het recht om zelf hun markt te organiseren, belastingen te innen en regels op te stellen.

Vraag

Wie krijgt hierdoor meer macht?

  • de burgemeester

  • de ondernemers

  • alle inwoners evenveel

Leg je keuze uit.

Leerdoel


Ik kan met behulp van twee primaire bronnen de verschuivende machtsverhoudingen tussen de adel, de koning en de opkomende burgerij beredeneren.


Kenmerkend aspect 13: De opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving.

Kenmerkend aspect 14: De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.


Begrippen

  • bonum commune

  • koopmansgilde

  • aristocratisering

  • privileges

Van adel naar handel

  • Rond 1000 woonde ongeveer 90% van de bevolking op het platteland. Adel en geestelijkheid hadden de meeste macht.

  • Vanaf de elfde eeuw groeide de landbouwproductie. Daardoor ontstonden overschotten die verkocht konden worden. Handel en ambacht namen toe en steden groeiden snel.

  • Rijke kooplieden organiseerden zich in koopmansgilden. Zij beschermden hun handelsbelangen en verzamelden economische macht.

  • In steden als Atrecht en Brugge gebruikten rijke kooplieden hun rijkdom zelfs om invloed te krijgen op het stadsbestuur. Soms leenden zij geld aan edelen en werden daardoor politiek belangrijker

Macht verschuift naar de stad

  • Steden kregen steeds vaker privileges of stadsrechten. Daarmee mochten burgers bijvoorbeeld eigen rechtspraak organiseren of belasting heffen. Hierdoor werden steden zelfstandiger.

  • De stedelijke elite ging bestuurstaken uitvoeren die vroeger vooral bij adel of geestelijkheid lagen. Zij ontwikkelden het idee van het bonum commune: bestuur moest het algemeen belang van de stedelingen dienen.

  • Tegelijk wilden rijke burgers steeds meer lijken op de adel. Zij kochten land, droegen adellijke kleding en namen adellijke gewoonten over. Dit noemen we aristocratisering.

  • De macht van de adel verdween dus niet, maar werd gedeeld met een nieuwe groep: de stedelijke burgerij.

5

minute

00

second

Bron 1 (stadsrecht)

"De burgers van deze stad mogen voortaan zelf schepenen kiezen. Zij mogen eigen recht spreken en hun markt organiseren zonder inmenging van de landsheer."

Bron: stadsrecht, twaalfde eeuw.

Bron 2 (koopmansgilde)

"Wij, leden van het koopmansgilde, zullen elkaar beschermen tijdens handel en gezamenlijk optreden tegen wie onze handelsrechten schendt."

Bron: gildebepaling, dertiende eeuw.

Vragen

  1. Welk voordeel krijgt de stedelijke burgerij volgens bron 1?

  2. Welk belang van de kooplieden blijkt uit bron 2?

  3. Beredeneer met behulp van beide bronnen waardoor de macht van de burgerij toenam ten koste van adel of landsheer.

Lees blz 239 van Feniks

  1. Waarom leidde de groei van handel tot meer politieke invloed voor kooplieden?

  2. Leg uit waarom aristocratisering zowel een teken van verandering als continuïteit was.

  3. Waarom was het idee van het bonum commune belangrijk voor stedelijke bestuurders?

Exit Ticket

Vraag 1

Welke ontwikkeling droeg het meest direct bij aan de groei van de stedelijke burgerij?

A De uitbreiding van hofstelsel en horigheid

B Het ontstaan van handelsnetwerken tussen steden

C De versterking van de feodale adel

D De afname van landbouwproductie

Vraag 2

Waarom waren stadsrechten belangrijk voor de machtspositie van burgers?

A Ze maakten steden volledig onafhankelijk van vorsten.

B Ze zorgden ervoor dat adel geen grond meer bezat.

C Ze gaven steden bestuurlijke en juridische zelfstandigheid.

D Ze verplichtten kooplieden om samen te werken met de adel.

Vraag 3

Welke conclusie past het best bij het begrip aristocratisering?

A Burgers verwierpen de cultuur van de adel volledig.

B Adel en burgerij gingen steeds meer op elkaar lijken.

C Burgerij verloor invloed aan de geestelijkheid.

D Ambachtslieden kregen dezelfde positie als edelen.

Vraag 4

Wat laat het ontstaan van het bonum commune het beste zien?

A Dat stedelingen een gezamenlijk belang begonnen te formuleren.

B Dat koningen hun macht in steden uitbreidden.

C Dat handel in de Lage Landen afnam.

D Dat privileges vooral economische voordelen opleverden.

Exit Ticket

  1. B

  2. C

  3. B

  4. A

In veel steden bepalen tegenwoordig gekozen gemeentebesturen het beleid.

Stel dat in jouw gemeente alleen de rijkste inwoners mogen meebeslissen.

  • Wat zou daarvan het gevolg kunnen zijn?

  • Wie zouden zich benadeeld voelen?

  • Hoe zouden zij kunnen proberen meer invloed te krijgen?

Vroege Middeleeuwen

Late Middeleeuwen

Leenstelsel

Domeinstelsel

Christendom

1000 - 1500

500 - 1000

Steden

Handel en geld

Centralisatie

Adel minder macht

Betere landbouwtechnieken

Leg uit hoe ontwikkelingen in de landbouw in de Middeleeuwen zorgde voor bevolkingsgroei.

Noem twee ontwikkelingen die ervoor zorgen dat handel in de Middeleeuwen steeds makkelijker werd.

Geef met behulp van de bron twee redenen waarom het Graafschap Vlaanderen een van de meest verstedelijkte gebieden werd.

Lezen in je boek

Lees

Exit ticket les 1

Ik kan uitleggen hoe landbouwvernieuwingen en bevolkingsgroei vanaf de 11e eeuw hebben geleid tot verstedelijking in Vlaanderen, door het herkennen van concrete veranderingen in productie en bevolkingsaantallen.Ik kan uitleggen hoe landbouwvernieuwingen en bevolkingsgroei vanaf de 11e eeuw hebben geleid tot verstedelijking in Vlaanderen, door het herkennen van concrete veranderingen in productie en bevolkingsaantallen.

Stel je voor: Je bent een reiziger in het jaar 1250 en je komt aan in een Vlaamse stad. Schrijf een kort verslag (ca. 5-7 zinnen) waarin je beschrijft wat je ziet en hoe de stad zich heeft ontwikkeld. 

Gebruik minstens twee elementen die te maken hebben met landbouw of bevolkingsgroei.


Snel klaar?

Teken een eenvoudige plattegrond van een Vlaamse stad rond 1250. Geef aan: Waar landbouwproducten binnenkomen, Waar de markt is, Waar ambachtslieden werken, Waar nieuwe woonwijken ontstaan

10

minute

00

second

Antwoordmodel

Noem minstens twee elementen die te maken hebben met landbouw of bevolkingsgroei.

Geef aan hoe deze elementen invloed hebben op het stadsleven.

Voorbeelden van elementen die genoemd kunnen worden:

Landbouwvernieuwingen: drieslagstelsel, betere werktuigen, hogere opbrengsten.

Bevolkingsgroei: meer mensen trekken naar steden, ontstaan van nieuwe, grotere woonplaatsen.

Stedelijke ontwikkeling: markten, ambachten, stadsuitbreiding.

Handel en specialisatie: overschotten worden verhandeld, beroepsgroepen (bakker, slager, smid) ontstaan.

Leerdoel

Les 2 – Handel, geld en netwerken

Ik kan beschrijven hoe handel, geldgebruik en internationale netwerken zoals jaarmarkten en Italiaanse stadstaten hebben bijgedragen aan stedelijke groei, met Atrecht als voorbeeld.

Kernbegrippen: handel, monetaire economie, jaarmarkten, Atrecht


Leg uit waarom jaarmarkten belangrijk waren voor de handel.

Hieronder staan vier gevolgen van de groeiende zelfstandigheid van steden. Geef per gevolg aan of het gaat om een economisch, sociaal, cultureel of politiek-bestuurlijk gevolg. A. Steden kregen ruzie met lokale vorsten, wat soms uitliep op een heuse veldslag. B. Steden organiseerden jaarmarkten, waar kooplieden vanuit de wijde omtrek naartoe kwamen om te handelen. C. Steden organiseerden zelf voorzieningen, zoals weeshuizen, voor mensen die hulp nodig hadden. D. Steden ontwikkelden een eigen munt, waardoor er veel verschillende munten in omloop kwamen.

Sleep de gebeurtenissen in de goede volgorde, zodat een oorzaak-gevolgketen ontstaat voor het ontstaan van steden.





Verbeteringen in de landbouw

Bevolkingsgroei en meer handel

Handelaren vestigen zich in de buurt van jaarmarkten

Steden krijgen stadsrechten

voordeel stad

voordeel landheer

geld betalen in ruil voor stadsrechten

zelf kunnen rechtspreken ipv wachten op landheer

geld voor een huurleger en hofhouding

jaarmarkten organiseren en tol heffen

Wie heeft welk voordeel van stadsrechten?

Leerdoel les 3

Ik kan uitleggen hoe stadsrechten stedelingen zelfbestuur gaven en hoe gilden en kredietverlening aan edelen de stedelijke autonomie versterkten.


Kernbegrippen: stadsrechten, gilden, krediet, autonomie

Maak met behulp van twee voorbeelden duidelijk dat Atrecht en het omliggende platteland niet zonder elkaar konden en elkaar bovendien economisch versterkten. Denk aan de wisselwerking tussen voedsel en grondstoffen.

Gebruik bron 3. Deze beschrijving is bruikbaar voor een onderzoek naar de Vlaamse economie in de twaalfde eeuw. Toon dit aan door:  aan te geven dat de beschrijving past bij de economische positie van Vlaanderen in die tijd, en  uit te leggen welke voorwaarde voor succesvol handeldrijven je aan de beschrijving kunt ontlenen.

Exit ticket les 2

Beschrijf hoe jaarmarkten, geldgebruik en internationale netwerken hebben bijgedragen aan de groei van steden zoals Atrecht. Gebruik ten minste twee kernbegrippen in je uitleg.


Extra opdracht voor snelle leerlingen

Zoek kort uit:

Wat was de rol van Italiaanse stadstaten (zoals Genua of Venetië) in de handel?

Hoe zou Atrecht hiervan kunnen hebben geprofiteerd?

Kun je een voorbeeld geven van een product of handelsroute?


OF

Teken een eenvoudige handelskaart met Atrecht, een jaarmarkt en een Italiaanse stad. Geef aan wat er verhandeld wordt en hoe geld een rol speelt.


10

minute

00

second

Antwoordmodel

Jaarmarkten: benoem dat deze kooplieden uit verschillende regio’s aantrokken en zorgden voor economische activiteit. Geldgebruik: leg uit dat geld als ruilmiddel handel makkelijker maakte en specialisatie mogelijk maakte.

Internationale netwerken: geef aan dat steden zoals Atrecht verbonden waren met andere handelsplaatsen in Europa. Gevolg voor stedelijke groei: meer handel → meer werk → meer mensen → stadsuitbreiding.

Voor snelle leerlingen:

Rol van Italiaanse stadstaten: Genua en Venetië waren belangrijke centra voor handel in luxeproducten zoals zijde, specerijen en glas. Ze hadden toegang tot handelsroutes met het Midden-Oosten en Azië.

Profijt voor Atrecht: Italiaanse kooplieden reisden naar jaarmarkten in Noord-Frankrijk en Vlaanderen, waaronder Atrecht. Hierdoor kreeg Atrecht toegang tot internationale producten en netwerken.

Voorbeeld product/route: Specerijen uit Azië via Venetië → jaarmarkt in Champagne → verhandeld in Atrecht. Geld werd gebruikt om deze transacties te vergemakkelijken. Elementen die op de kaart kunnen staan: Atrecht als handelsstad in Vlaanderen.. Jaarmarkt in Champagne als tussenstation.. Venetië of Genua als bron van luxeproducten. Pijlen die handelsroutes aangeven. Producten: specerijen, zijde, wol. Geldsymbool bij markten om het gebruik van geld aan te geven.

Zet in de goede tijdsvolgorde van boven naar beneden.






Je bent meester en mag zelfstandig aan het werk

Je wordt poorter (officieel burger) van de stad Dordrecht

Je gaat als leerling bij een meester aan het werk

Je legt een meesterproef af

Je wordt gezel 

Een anekdote: Zie tekstballon voor anekdote: 3p Licht deze anekdote toe door: - aan te geven welke economische verandering Margaretha in Brugge bevorderde met het verlenen van de privileges en - te beredeneren welk economisch en welk politiek bezwaar de poorters van Brugge hadden tegen het verlenen van de privileges.

Je concludeert dat het stadsrecht van Beverwijk past bij ontwikkelingen in de late middeleeuwen. 5 Ondersteun deze conclusie door uit te leggen:  met artikel 4 welk kenmerk uit de late middeleeuwen je met het stadsrecht kunt illustreren, en  met artikel 5 op welke wijze het stadsrecht de relatie versterkt tussen Beverwijk en het verzorgingsgebied.

In 1280 bepaalde het stadsbestuur van Brugge dat ambachtslieden die zich wilden vestigen in de stad en hun ambacht wilden uitoefenen, zich moesten laten inschrijven als poorter in aanwezigheid van hun toekomstige meester en het gildebestuur. Met deze voorwaarde beschermden zowel het stadsbestuur als het bestuur van het gilde hun eigen belang. Geef voor het stadsbestuur en voor het bestuur van het gilde apart aan welke redenering zij hierbij volgden.

In 1224 besloot Johanna van Constantinopel, de gravin van Vlaanderen, om de eerste vijftig mannen die zich in de Vlaamse stad Kortrijk wilden vestigen om wol te bewerken levenslang vrij te stellen van diverse belastingen. Historici beweren dat Johanna met dit besluit grotere Vlaamse steden als Brugge wilde beconcurreren. Ondersteun deze bewering door uit te leggen op welke wijze Johanna met dit besluit ook haar eigen politieke positie verstevigde.

Start ticket les 4

Stel je voor: je bent een stedeling in een snelgroeiende stad rond het jaar 1350. Je merkt dat jullie stad steeds meer invloed krijgt.


Wat betekent het voor jou dat de stad stadsrechten heeft?

Hoe dragen gilden en kredietverlening aan edelen bij aan de groeiende autonomie van jouw stad?


Instructie:

Schrijf een beknopt antwoord van 4-6 zinnen in je schrift.

Gebruik de begrippen: stadsrechten, gilden, krediet, autonomie.

Denk vanuit het perspectief van een stedeling.


5

minute

00

second

Antwoordmodel

Antwoordmodel:

Dankzij de stadsrechten mag onze stad zelf recht spreken, belasting innen en een stadsbestuur kiezen. Dat geeft ons veel meer zeggenschap dan dorpen zonder rechten. Gilden organiseren het werk en beschermen de belangen van ambachtslieden, waardoor we sterker staan tegenover edelen. Doordat edelen geld lenen van de stad, worden ze afhankelijk van ons. Zo groeit onze autonomie en kunnen we steeds meer zelf bepalen.

Wat zijn voorbeelden van stadsrechten, en wat moesten steden doen in ruil voor stadsrechten?

Stadsrecht

In ruil voor stadsrecht



Een stadsmuur bouwen

Soldaten leveren in oorlog

Zelf wetten maken

Zelf markten organiseren

Belasting betalen

Is iedere stelling juist of onjuist?

JUIST

ONJUIST

Een stad met stadsrechten mocht zichzelf besturen.


Alleen de koning van een land kon stadsrechten aan een stad verlenen.

Een stad met stadsrechten mocht haar eigen munt slaan.

In een middeleeuwse stad woonden vooral boeren.

In ruil voor stadsrechten betaalde een stad belasting aan de heer van het gebied.

Leerdoel les 4

Les 4 – Sociale spanningen en Guldensporenslag

Ik kan analyseren hoe spanningen tussen patriciërs en ambachtslieden in Vlaamse steden leidden tot conflicten zoals de Guldensporenslag in 1302.

Kernbegrippen: patriciërs, ambachtslieden, Guldensporenslag

Atrecht







hoge landbouwproductiviteit en schapenhouderij

centrale plaats in de lakennijverheid

internationale handel

kooplieden stadsbestuur

Eerste ver ontwikkelde stad in de Nederlanden

grotere kloof tussen patriciërs en het gemeen

In 1301 zou de Franse koningin Johanna tijdens een bezoek aan Brugge zich hebben geërgerd aan de 'onmatige pracht en praal van de Brugse vrouwen' en hebben uitgeroepen: "Ik dacht dat alleen ik koningin was en ik vind er hier honderden." De koningin geeft met haar uitroep kritiek op een verandering in de levensstijl van de Brugse patriciërs in de late middeleeuwen. Geef aan dat de kritiek van de koningin een politieke en een sociale achtergrond had.

De vijf mannen worden veroordeeld op grond van wetten die het stadsbestuur kort daarvoor heeft aangenomen. Geef aan:  bij welke ontwikkeling in de verhouding tussen burgers en het stadsbestuur de veroordeling van de mannen past, en  dat de leden van het stadsbestuur een politiek en een economisch motief hebben voor het aannemen van wetten die leiden tot deze veroordelingen.

Zet de volgende gebeurtenissen op de juiste volgorde van tijd in de tijdbalk:

1

2

3

4

5

A goede contacten Vlaanderen - Engeland

B landbouwoverschot

C steden krijgen stadsrechten

D Guldensporenslag

E patriciërs krijgen macht in het stadsbestuur

Leerdoel les 5

Les 5 – Economische zwaartepunten

Ik kan verklaren waarom Brugge rond 1300 een economische en sociale sleutelrol speelde, door de ligging, innovatie, handels- en sociale functies te benoemen.

Kernbegrippen: Beurs, Bonum commune, Moderne devotie

 Waarom Brugge rond 1300 zo belangrijk was

Ligging:

  • Brugge lag dicht bij de Noordzee en was via het Zwin bereikbaar voor zeeschepen

  • Verbinding met Hanzesteden en Zuid-Europa


Innovatie:

  • Eerste internationale beurs (familie Van der Beurze)

  • Wisselbrieven en kredietsystemen → minder risico voor kooplieden


Handelsfunctie:

  • Brugge als doorvoerhaven voor wol, laken, specerijen

  • Stapelmarkt: goederen werden opgeslagen en verhandeld

Sociale en culturele rol van Brugge

Gilden en koopmansnetwerken:

  • Bescherming van belangen, kwaliteitscontrole

  • Groeiende macht voor gilden

Bonum commune:

  • Handel moest ook het algemeen belang (Bonum commune) dienen

  • Investeringen in stadsinfrastructuur en armenzorg

Moderne Devotie:

  • Religieuze beweging die soberheid en onderwijs stimuleerde

  • Invloed op stedelijke cultuur en scholing

  • Begijnhoven (zie afbeelding)

Brugge: sleutelstad in Europa


Strategische ligging → toegang tot zee en handelsroutes

Innovaties in handel en financiën → groeiende welvaart

Sociale dynamiek → gilden, religieuze bewegingen, onderwijs

Brugge = motor van Europese handel in de 14e eeuw

In 1224 besloot Johanna van Constantinopel, de gravin van Vlaanderen, om de eerste vijftig mannen die zich in de Vlaamse stad Kortrijk wilden vestigen om wol te bewerken levenslang vrij te stellen van diverse belastingen. Historici beweren dat Johanna met dit besluit grotere Vlaamse steden als Brugge wilde beconcurreren. Ondersteun deze bewering door uit te leggen op welke wijze Johanna met dit besluit ook haar eigen politieke positie verstevigde.

Een anekdote: Zie tekstballon voor anekdote: Licht deze anekdote toe door: - aan te geven welke economische verandering Margaretha in Brugge bevorderde met het verlenen van de privileges en - te beredeneren welk economisch en welk politiek bezwaar de poorters van Brugge hadden tegen het verlenen van de privileges.

Gebruik bron 2 Leg uit dat alle functies van het hospitaal passen bij het principe van bonum commune.

Gebruik bron 3 Gilden vervulden verschillende functies. Leg telkens met een verwijzing naar de bron uit hoe taken aan de orde komen op economisch gebied en op het gebied van bonum commune.

Leg uit welke twee overeenkomsten er zijn tussen de bedelorden, de Moderne Devotie en de reformatie door in te gaan op hun religieuze uitgangspunten en hun houding ten aanzien van de Kerk.

Gebruik bron 4. Stel: een onderzoek naar de beweging van de begijnen heeft twee onderzoeksgebieden: 1 De verspreiding van de beweging van de begijnen in Europa. 2 De motieven van vrouwen om toe te treden tot de beweging van de begijnen. De bron wordt alleen gebruikt voor de eerste deelvraag. Verklaar dit door:  aan te geven dat je de bron kunt gebruiken voor het eerste onderzoeksgebied, en  uit te leggen dat de bron minder betrouwbare informatie bevat voor het tweede onderzoeksgebied.

Geestelijken als Van Heisterbach zijn positief over de mulieres religiosae, maar streven ernaar deze vrouwen in begijnhoven te laten wonen. Verklaar dit streven door:  met bron aan te geven welke bijdrage de mulieres religiosae volgens Van Heisterbach kunnen leveren aan het religieuze leven van stedelingen en  zonder bron uit te leggen welke ontwikkeling in de geloofsbeleving van stedelingen de geestelijkheid onder controle wil houden door de mulieres religiosae in begijnhoven te laten wonen.

Exit ticket

Vraag 1

Welke factor was het belangrijkst voor Brugge’s economische groei rond 1300?

A. De aanwezigheid van de Moderne Devotie

B. De ligging aan het Zwin en toegang tot zee

C. De oprichting van de VOC

D. De uitvinding van de stoommachine

(Kies het juiste antwoord en leg in 1 zin uit waarom.)

Vraag 2 (open)

Leg in maximaal 2 zinnen uit wat het begrip Bonum commune betekent en hoe dit zichtbaar was in Brugge.

Vraag 3 (open)

Noem één innovatie in Brugge rond 1300 die handel veiliger of makkelijker maakte, en leg kort uit waarom.

Vraag 4 (reflectie)

Waarom denk je dat religieuze bewegingen zoals de Moderne Devotie invloed hadden op het stedelijke leven?

5

minute

00

second

Antwoordmodel

Vraag 1: juiste antwoord = B, handel was toegankelijk en nam toe hierdoor.

Vraag 2: algemeen belang → investeringen in stad, armenzorg

Vraag 3: beurs, wisselbrieven

Vraag 4: stimuleerde onderwijs, soberheid, sociale zorg

Leerdoel les 6

Particularisme en Bourgondische centralisatie

Ik kan uitleggen hoe stedelijk particularisme botste met Bourgondische centralisatiepolitiek en wat dit betekende voor stedelijke autonomie.


Kernbegrippen: particularisme, Bourgondische hertogen, centralisatie

Is deze bron een voorbeeld centralisatie of juist van particularisme? Leg je antwoord uit.

Gebruik de bron. De Grote Raad zal zowel oog hebben voor particularisme, als voor centralisatie. Verduidelijk dat, door uit te leggen: - welke groep binnen de Grote Raad zich in zal zetten voor het particularisme; - welke groep binnen de Grote Raad zich in zal zetten voor maatregelen die centralisatie bevorderen

Maak de juiste combinaties.

senaat

limes

consul

Germanen

Augustus

Volk ten noorden van de Romeinse limes.

Belangrijkste functie in de Romeinse Republiek

Grens van het Romeinse Rijk.

Romeinse keizer.

Hier werden belangrijke beslissingen genomen in het Romeinse Rijk.

Grieken

Romeinen













adel

ambtenaren

centraal

decentraal

huurleger

per leen

centralisatie

landelijk

leenmannen

particularisme

Centralisatie

Particularisme

Het streven naar zoveel mogelijk zelfbestuur

Plakkaten die gelden voor alle Nederlanden

Een gerechtshof dat beslist over alle Nederlanden


Regeren vanuit Brussel

Het behouden van privileges

Alles bij het oude laten

Lees de bron. Het verhaal is een voorbeeld van het kenmerkend aspect: 'Staatsvorming en centralisatie.' Leg uit waarom. (2pt)

Exit ticket

Vraag 1 (meerkeuze)

Wat is particularisme?

A. Het streven naar één centraal bestuur

B. Het behouden van eigen privileges en autonomie door steden en gewesten

C. Het invoeren van gelijke wetten in alle gewesten

D. Het idee dat handel het algemeen belang moet dienen

(Kies het juiste antwoord en leg in 1 zin uit waarom.)

Vraag 2 (open)

Waarom wilden de Bourgondische hertogen centraliseren? Noem twee redenen.

Vraag 3 (open)

Leg in maximaal 2 zinnen uit waarom particularisme en centralisatie moeilijk samengingen.

Vraag 4 (reflectie)

Wat betekende de Bourgondische centralisatiepolitiek voor de autonomie van steden?

5

minute

00

second

Antwoordmodel

Vraag 1: juiste antwoord = B

Vraag 2: efficiënter bestuur, meer belastinginkomsten, politieke eenheid

Vraag 3: steden wilden privileges behouden, hertogen wilden uniformiteit

Vraag 4: minder stedelijke macht, meer centraal gezag

Leerdoel les 7

Ik kan beschrijven hoe Karel V en Filips II probeerden het protestantisme terug te dringen en hoe dit stedelijke verhoudingen beïnvloedde.


Kernbegrippen: Reformatie, Karel V, Filips II, stedelijke verhoudingen

Een bewering: de Pragmatieke Sanctie van Karel V past in het bestuursbeleid van de Habsburgers. Toon de juistheid van deze bewering aan door: - (zonder bron) de kern van het bestuursbeleid van de Habsburgers aan te geven en - aan te geven dat deze bron daarbij past.

Geef aan op welke twee verschillende manieren de katholieke kerk met dit decreet de protestantse reformatie wil tegengaan, waarbij je telkens je antwoord ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.

Gebruik bron 3. Bij deze bron passen twee beweringen: -De Reformatie heeft in 1580 Friesland bereikt. - Met deze bepalingen kiezen de Staten van Friesland partij in de Opstand. Toon de juistheid van beide beweringen aan, telkens met een verwijzing naar de bron.

Economisch

Politiek-bestuurlijk

Cultureel




Vaste centrale belastingen 

Centralisatiepolitiek

Kettervervolgingen 

Landvoogd

Reformatie

Centralisatie

Particularisme

Wat hoort bij wat?



Een centraal bestuur

Bestuur bij gewesten zelf

Filips de Goede

Eigen wetten en regels in gewest

Statenvergaderingen

Eigen munten

Geen centralisatie

Centralisatie



Privileges

Ieder gewest dezelfde belastingen

Ieder gewest zijn eigen bestuur.

Karel V en Filips II

1 hoofdstad: Brussel

Willem van Oranje

Voordelen van een centraal bestuur voor Filips II

Ambtenaren waren niet meer nodig. 

De adel in de Nederlanden zou meer macht krijgen. 

Filips II zou beter met de adel kunnen samenwerken.

Filips II zou beter met de adel kunnen samenwerken.

Filips II zou meer macht krijgen. 

Overal zouden dezelfde regels gelden.

Maak de juiste combinaties

Wereldeconomie

Stapelmarkt

Stadhouder

Gewestelijke Staten

Een economie waarin landen van over de hele wereld producten aan elkaar verkopen.

(in de Republiek) Legeraanvoerder tijdens de Republiek. 

Het bestuur van een gewest in de Republiek. 

 Plaats waar goederen bijeengebracht en opgeslagen worden. Vandaaruit worden ze weer verhandeld.



de opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving

de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden

het begin van staatsvorming en centralisatie

Exit ticket

Vraag 1 (meerkeuze)

Wat was een belangrijk middel van Karel V om het protestantisme tegen te gaan?

A. Het toestaan van godsdienstvrijheid

B. Het invoeren van plakkaten tegen ketters

C. Het afschaffen van de inquisitie

D. Het sluiten van kloosters

Vraag 2 (open)

Noem één maatregel van Filips II tegen het protestantisme en leg kort uit waarom dit tot spanningen leidde.

Vraag 3 (open)

Hoe beïnvloedden deze maatregelen de stedelijke verhoudingen? Noem twee gevolgen.

Vraag 4 (reflectie)

Had meer religieuze tolerantie de Opstand kunnen voorkomen? Waarom wel/niet?


5

minute

00

second

Antwoordmodel

Vraag 1: juiste antwoord = B

Vraag 2: voorbeeld: inquisitie, Spaanse troepen → angst en weerstand

Vraag 3: religieuze verdeeldheid, economische onrust, politieke spanningen

Vraag 4: discussiepunt

Leerdoel les 8

Ik kan uitleggen hoe de Opstand en de oprichting van de VOC in 1602 de economische positie van Hollandse steden versterkten.


Kernbegrippen: Opstand, VOC, economische migratie

Hoe versterkte de Opstand de Hollandse economie?

Breuk met Spanje:

  • Geen belastingafdracht meer aan de koning

  • Meer autonomie voor steden

Migratie:

  • Economische migratie: veel Vlaamse kooplieden en ambachtslieden naar Holland

  • Nieuwe kennis en kapitaal → bloei van handel en nijverheid

Religieuze tolerantie:

  • Aantrekkelijk voor ondernemers en bankiers van protestantse en joodse komaf uit andere landen


De oprichting van de VOC (1602)

VOC = Verenigde Oost-Indische Compagnie

  • Monopolie op handel met Azië

  • Aandelen → kapitaal uit heel Holland

Gevolgen:

  • Amsterdam wordt financieel centrum

  • Grote winsten → investeringen in scheepsbouw, pakhuizen, grachten: handelskapitalisme

Gevolgen voor Hollandse steden

  • Amsterdam = stapelmarkt van Europa

  • Groei van scheepswerven, banken, verzekeringen

  • Handel → stedelijke elite rijker → culturele bloei (Gouden Eeuw).

  • Graan uit het Oostzeegebied belangrijkste handelswaar: moedernegotie

Gebruik bron 4. Een bewering: Uit de bron blijkt dat koning Lodewijk IX streeft naar centralisatie. Ondersteun deze bewering met twee argumenten.

Zet in chronologische volgorde:

1

2

3

4

Margaretha van Parma wordt landvoogdes

De Beeldenstorm

Het Smeekschrift

Hagenpreken

Onderstaande zinnen gaan over oorzaken en gevolgen van het Smeekschrift der Edelen. Sleep de zinnen naar de juiste plaats:

Oorzaken:

Gevolgen:

De vervolgingen van de inquisitie.

Filips II treedt hard op tegen protestanten.

Spanjaarden ingezet in Nederlandse bestuur ten koste van edelen

Er worden hagenpreken gehouden, die uiteindelijk leiden tot de Beeldenstorm

Leerdoel les 8

Ik kan uitleggen hoe de Opstand en de oprichting van de VOC in 1602 de economische positie van Hollandse steden versterkten.


Kernbegrippen: Opstand, VOC, economische migratie

Hoe versterkte de Opstand de Hollandse economie?

Breuk met Spanje:

  • Geen belastingafdracht meer aan de koning

  • Meer autonomie voor steden

Migratie:

  • Economische migratie: veel Vlaamse kooplieden en ambachtslieden naar Holland

  • Nieuwe kennis en kapitaal → bloei van handel en nijverheid

Religieuze tolerantie:

  • Aantrekkelijk voor ondernemers en bankiers van protestantse en joodse komaf uit andere landen


De oprichting van de VOC (1602)

VOC = Verenigde Oost-Indische Compagnie

  • Monopolie op handel met Azië

  • Aandelen → kapitaal uit heel Holland

Gevolgen:

  • Amsterdam wordt financieel centrum

  • Grote winsten → investeringen in scheepsbouw, pakhuizen, grachten: handelskapitalisme

Gevolgen voor Hollandse steden

  • Amsterdam = stapelmarkt van Europa

  • Groei van scheepswerven, banken, verzekeringen

  • Handel → stedelijke elite rijker → culturele bloei (Gouden Eeuw).

  • Graan uit het Oostzeegebied belangrijkste handelswaar: moedernegotie

➤ Lees de zes gebeurtenissen en zet ze in de juiste tijdsvolgorde

vroeger







Republiek wordt opgericht

De geuzen nemen Den Briel in.

Antwerpen ingenomen door Spanjaarden

De Unie van Utrecht wordt opgericht.

De Beeldenstorm raast door de Nederlanden

De noordelijke Staten zweren Filips II af als hun landsheer.

Spanjaarden

Opstandelingen

Calvinistisch

Hertog van Alva

Tiende Penning

Beeldenstorm

Bloedplakkaat

Graaf van Egmont en van Horne

Raad van Beroerten

Geuzen

Gebruik bron 1 De verovering van Antwerpen door de Spanjaarden had gevolgen op de korte termijn en gevolgen op de lange termijn voor het inwonertal en voor de economie van Antwerpen. – Leg uit dat de gevolgen voor de Spanjaarden negatief en onbedoeld waren. – Leg met behulp van de grafiek uit of de langetermijnontwikkeìing in Antwerpen pas in 1585 inzette, of al eerder.

De bron toont een belangrijke economische ontwikkelingen in de Republiek. Leg dat uit door: a. het kenmerkend aspect te noemen dat bij deze bron past of deze te omschrijven b. aan te tonen dat de bron een goed voorbeeld is van de werkwijze van de VOC in Azië,

Op 12 mei 1585 boden de Staten-Generaal aan de Engelse koningin Elizabeth de soevereiniteit over de Nederlanden aan. Geef aan dat dit besluit mede een gevolg was van:  de uitvaardiging van het Plakkaat van Verlatinge en  de Spaanse belegering van Antwerpen.

Gebruik bron De stad Antwerpen neemt vanaf 1585 een belangrijke plaats in als onderwerp van propaganda tijdens de periode van de Opstand. Geef aan welke propagandaboodschap over Antwerpen hier wordt afgebeeld, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Gebruik bron 9. Stel: je gebruikt deze tabel om meer te weten te komen over de handel van de Republiek met het Oostzeegebied. Je weet dat de meeste schepen uit Amsterdam komen. Met deze gegevens trek je de volgende conclusie: Uit de producten die naar het Oostzeegebied uitgevoerd worden, blijkt de stapelmarktfunctie van Amsterdam. Ondersteun deze conclusie met een gegeven uit de tabel.

In de zeventiende eeuw bloeit de handel in de Republiek. Licht dit toe door: - een verwijzing naar de bron uit te leggen dat het beleid van de Republiek de bloei van de handel bevordert

Gebruik bron 3. In 1602 wordt in de Republiek de handelsonderneming VOC opgericht. Geef aan:  welk kenmerkend aspect van de zeventiende eeuw past bij de oprichting van de VOC, en  waardoor deze instructie het doel van de VOC ondersteunt, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

bron 1

bron 2

VRAAG 1

Gebruik bron 1 en bron 2

– Een gevolg van de situatie in de landbouw in de kustgewesten was dat visserij en handel werden bevorderd. Leg dat uit.

– Leg met de bronnen uit dat het succes van de moedernegotie werd veroorzaakt door de geografische ligging van Amsterdam 


Gebruik bron 5. Een interpretatie: Met deze penning wil het bestuur van Leiden een propagandaboodschap overbrengen. Ondersteun deze interpretatie door:  zonder bron aan te geven wat het belang van het jaagpad voor Leiden is, en  met bron uit te leggen welke politieke propagandaboodschap door het bestuur van Leiden wordt overgebracht.

Sleep de begrippen naar de juiste vorm van handel

moedernegotie 

VOC

WIC

specerijen

graanhandel

kaapvaart

Oostzeegebied

Driehoekshandel

Indonesië

Exit ticket

Vraag 1 (meerkeuze)

Wat was een belangrijk gevolg van de oprichting van de VOC in 1602?

A. De Spaanse koning kreeg meer macht in Holland

B. De Opstand eindigde direct

C. De handel met Azië werd verboden

D. Amsterdam werd een belangrijk financieel centrum

Vraag 2 (open)

Noem één manier waarop de Opstand de economische positie van Hollandse steden versterkte.

Vraag 3 (open)

Noem één manier waarop de VOC bijdroeg aan de economische groei van Hollandse steden.

Vraag 4 (reflectie)

Had de economische bloei ook zonder de VOC kunnen plaatsvinden? Waarom wel/niet?


5

minute

00

second

Antwoordmodel

Vraag 1: juiste antwoord = D

Vraag 2: meer autonomie, migratie van kooplieden, religieuze tolerantie

Vraag 3: monopoliehandel, kapitaal via aandelen, scheepsbouw

Antwoordmodel voor discussie:

Ja: Handel met Europa en migratie waren al sterke groeifactoren.

Nee: VOC zorgde voor enorme kapitaalinjectie en wereldwijde handelspositie.

Leerdoel les 9

Oorlogseconomie en vrijheden

Ik kan beschrijven hoe regenten de oorlogseconomie organiseerden en waarom particularisme en gewetensvrijheid als voorwaarden voor welvaart golden.

Kernbegrippen: oorlogseconomie, regenten, gewetensvrijheid

Hoe organiseerden regenten de oorlogseconomie?

Oorlogseconomie:

  • Belastingen verhoogd om oorlog te financieren

  • Investeringen in scheepsbouw en handel → geld voor leger

Regenten:

  • Stedelijke elite beheerst handel én politiek

  • Winst uit handel gebruikt voor oorlog → wederzijds belang

Waarom was particularisme belangrijk?

Particularisme:

  • Steden wilden eigen privileges behouden

  • Autonomie in belastingen en handel → stimuleerde ondernemerschap

Gevolg:

  • Lokale belangen vaak belangrijker dan centraal gezag

  • Toch samenwerking in oorlog noodzakelijk

Gewetensvrijheid en economische groei

Gewetensvrijheid:

  • Geen volledige godsdienstvrijheid, maar wel ruimte voor privé-uiting van geloof
    Gevolg:

  • Aantrekkelijk voor migranten (Vlamingen, Joden, Hugenoten)

  • Nieuwe kennis, kapitaal en handelsnetwerken → versterking economie

a. Wat was de aanleiding voor de komst van de familie De Pré naar de Republiek? b. Leg uit of deze bron goed past bij het volgende kenmerkende aspect: de bijzondere plaats in staatskundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek (gebruik gegevens uit de bron in je uitleg)

Leerdoel les 9

Oorlogseconomie en vrijheden

Ik kan beschrijven hoe regenten de oorlogseconomie organiseerden en waarom particularisme en gewetensvrijheid als voorwaarden voor welvaart golden.

Kernbegrippen: oorlogseconomie, regenten, gewetensvrijheid

Leerdoel les 10

Les 10 – Internationale context en migratie

Ik kan uitleggen hoe internationale conflicten zoals de Dertigjarige Oorlog de Republiek ruimte gaven voor economische groei en migratie.

Kernbegrippen: Dertigjarige Oorlog, migratie, wereldhandel

Leerdoel les 11

Ik kan beschrijven hoe Amsterdam uitgroeide tot economisch centrum door de stapelmarkt, beurs en grachtengordel.

Kernbegrippen: Amsterdam, stapelmarkt, koopmansbeurs, grachtengordel

Oorlogseconomie en vrijheden


  • Oorlogseconomie: Regenten organiseerden belastingen, leningen en VOC/WIC om oorlog te financieren

  • Particularisme: Gewesten behielden autonomie → steun voor oorlog ondanks verdeeldheid

  • Gewetensvrijheid: Aantrekkelijk voor migranten (Hugenoten, Joden) → kennis en kapitaal

Internationale context en migratie


  • Dertigjarige Oorlog (1618-1648): verzwakking Habsburgse concurrenten

  • Republiek profiteert: handel via neutrale positie → groei wereldhandel

  • Migratie: vaklieden en kooplieden trekken naar de Republiek → versterking economie

Amsterdam als economisch centrum

  • Stapelmarkt: Goederen uit heel Europa opgeslagen en verhandeld

  • Koopmansbeurs (1602): Financieel centrum → aandelenhandel VOC

  • Grachtengordel: Stadsuitbreiding voor handel en elite → symbool van rijkdom

In 1585 werd door de Staten van Holland besloten om Maurits van Oranje wel tot stadhouder te benoemen, maar om hem niet de titel 'Graaf van Holland' te verlenen. Licht dit besluit toe door: - aan te geven welke continuïteit de Staten van Holland wilden uitdragen met het benoemen van Maurits tot stadhouder en - een bestuurlijke verklaring te geven om Maurits niet de titel 'Graaf van Holland' te verlenen.

Gebruik de bron Bij deze gebeurtenis passen twee beweringen: 1 Uit het aannemen van de Scherpe Resolutie blijkt dat het particularisme in de Republiek nog stevig verankerd was. 2 De Scherpe Resolutie was voor stadhouder Maurits onaanvaardbaar. Ondersteun beide beweringen

Stadhouder en regenten werkten samen in het bestuur van de Republiek, maar stelden vaak ook hun eigen belangen voorop. Zij hadden echter regelmatig tegengestelde belangen. Leg dit uit.

In de eerste helft van de zeventiende eeuw werden veel Duitse migranten als soldaat in het leger van de Republiek aangenomen, waarbij de voorkeur uitging naar calvinisten. In de tweede helft van de zeventiende eeuw werkten veel Duitse migranten bij de groeiende oorlogsvloot van de Republiek. Geef een politiek-militaire verklaring voor:  het vertrekken van migranten uit juist het Heilige Roomse Rijk in de eerste helft van de zeventiende eeuw, en  de voorkeur voor calvinisten als soldaat in het leger van de Republiek in de eerste helft van de zeventiende eeuw, en  de groei van de oorlogsvloot van de Republiek in de tweede helft van de zeventiende eeuw.

Licht de bron toe, door uit deze vier gegevens: A. één gegeven te kiezen en daarmee aan te geven wat de bijzondere plaats in staatkundig opzicht van de Republiek was en B. een ander gegeven te kiezen en daarmee de bloei in cultureel opzicht van de Republiek zichtbaar te maken.

Met dit schilderij kun je een aantal kanten van het bijzondere karakter van de Republiek in de Gouden Eeuw laten zien. Geef aan waardoor dit schilderij past bij: - de moedernegotie en - het burgerlijk karakter van de Republiek en - de culturele bloei van de Republiek.

Exit ticket

Vraag 1 (meerkeuze)

Wat was een kenmerk van de oorlogseconomie in de Republiek?

A. Alle handel werd stilgelegd om oorlog te financieren

B. Regenten verloren hun macht aan de koning

C. Belastingen en handel werden ingezet om oorlog te bekostigen

D. Gewetensvrijheid werd afgeschaft

(Kies het juiste antwoord.)

Vraag 2 (open)

Noem één manier waarop regenten de oorlogseconomie organiseerden.

Vraag 3 (open)

Waarom waren particularisme en gewetensvrijheid gunstig voor de welvaart van de Republiek? Noem minimaal één reden per begrip.

Vraag 4 (reflectie)

Had de Republiek zonder gewetensvrijheid dezelfde economische bloei gekend? Waarom wel/niet?


5

minute

00

second

Antwoordmodel

Vraag 1: juiste antwoord = C

Vraag 2: belastingen verhogen, investeren in scheepsbouw, handel stimuleren

Vraag 3: particularisme → ondernemerschap; gewetensvrijheid → migratie en kapitaal

Vraag 4: Ja: Handel en ligging waren al sterke factoren

Nee: Migranten brachten kennis, kapitaal en netwerken die cruciaal waren

Moedernegotie

Stadhouder is legeraanvoerder 

Macht bij de gewesten

Gouden 

Eeuw 

Rembrandt 

VOC 

Gewetensvrijheid

Republiek: staatkundig 

Onderwerpen schilderijen zijn burgerlijk 

Raadspensionaris 

Burgers kopen kunst 

Koloniën 

Staten-Generaal 

Amsterdam: handelsstad 

Republiek: economisch 

Republiek: Cultureel 

Leerdoel les 12

 Ik kan uitleggen hoe de stadhouderloze periode, oligarchisering en politieke spanningen bijdroegen aan de crisis van 1672 en de moord op de gebroeders De Witt. 


Kernbegrippen: oligarchisering, stadhouderloze periode, De Witt 

Stadhouderloze periode 1650-1672

  • Na overlijden Willem II (1650): géén stadhouder in o.a. Holland

  • Acte van Seclusie (1654): Willem III uitgesloten (Holland)

  • Eeuwig Edict (1667): stadhouderschap afgeschaft in Holland. Scheiding stadhouder & kapitein-generaal (opperbevelhebber leger)

  • Regent Johan de Witt als raadpensionaris (afbeelding) → nadruk op koopvaart & vloot


Weetje: Het Eeuwig Edict heette “eeuwig”, maar werd in 1672 alweer teruggedraaid.

Oligarchisering van het bestuur

  • Regenten‑elite (vroedschappen) → coöptatie (zelfaanvulling en zelfverrijking)

  • Weinig burgerparticipatie → afstand tussen bestuur en bevolking

  • “Ware Vrijheid”: macht bij steden/gewesten, zonder stadhouder


Weetje: In Amsterdam domineerden families als De Graeff en Bicker (afbeelding) generaties lang het stadsbestuur.

Staatsgezinden ↔ oranjegezinden/prinsgezinden


Staatsgezinden (De Witt): stedelijke regenten, handel, geen stadhouder

Oranjegezinden: Oranje als militair leider & symbool eenheid

Polarisatie via pamfletten, preken, stedelijke netwerken en afbeeldingen, zoals hiernaast van Willem III in een stilleven.

Rampjaar 1672

  • Aanvallen door Frankrijk, Engeland, Münster, Keulen

  • Handel en scheepvaart ontwricht. Paniek en vluchtkapitaal

  • Hollandse Waterlinie redt kerngebied. 

  • Spreuk “volk redeloos, regering radeloos, land reddeloos” wordt populair


Weetje: De Waterlinie zette polders bewust onder water: te diep om te lopen, te ondiep om te varen.

Staatsgezinden

Prinsgezinden

<-- Machtstrijd -->

aanhang

Leiding

leiding

aanhang

personen

personen

het gemeen

Regenten (en vooral Holland)

Staten Generaal + raadpensionaris

Stadhouder

Maurits en Willem III

Oldenbarnevelt en Johan de Witt

Gebruik bron 6. Met dit pamflet kun je een politiek conflict illustreren dat in 1672 speelt in de Republiek. Toon dit aan door:  de politieke tegenstelling uit die tijd te noemen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en  aan te geven op welk politiek probleem de Amsterdamse burgers in dit pamflet kritiek leveren.

Leerdoel les 13

Ik kan analyseren hoe mercantilisme en het Rampjaar 1672 leidden tot het einde van de Gouden Eeuw en machtsverschuiving naar Londen.


Kernbegrippen: mercantilisme, Rampjaar 1672, Londen

Start ticket

Vraag 1 – Welke maatregel hoort bij de stadhouderloze periode in Holland?

A. Oranje als kapitein-generaal

B. Eeuwig Edict schaft stadhouderschap af

C. Actieve rol van Willem III in bestuur

D. Volksverkiezingen voor regenten

Vraag 2 – Leg in 2–3 zinnen uit hoe oligarchisering en polarisatie (staatsgezinden ↔ oranjegezinden) bijdroegen aan de moord op de gebroeders De Witt in 1672. Gebruik een korte oorzaak-gevolgketen.

Vraag 3 – Bron A: Oranjegezind pamflet (1672, Den Haag), anoniem, noemt Johan de Witt “verrader” en pleit voor sterk leiderschap onder Oranje. Is deze bron betrouwbaar/onbetrouwbaar en bruikbaar/niet bruikbaar om de moord te verklaren? Licht kort toe.

Vraag 4 – Actualiteit

Noem 1 overeenkomst en 1 verschil tussen de polarisatie in 1672 en een huidige politieke crisis (bijv. leiderschap, media, vertrouwen).



5

minute

00

second

Antwoordmodel

Vraag 1: B – Eeuwig Edict (1667) schafte stadhouderschap in Holland af.

Vraag 2 (voorbeeld):

Oorzaak-gevolg: Oligarchisering → onvrede bij bevolking → oranjegezinde propaganda versterkt vijandbeeld → Rampjaar-paniek → moord op De Witts.

Vraag 3 (CSE):

Context: 1672 = crisissituatie, polarisatie.

Source: pamflet, anoniem, belanghebbend → betrouwbaarheid beperkt.

Evidence: beschuldigingen zonder bewijs → bruikbaar voor inzicht in stemming/propaganda, niet voor feitelijke reconstructie.

Vraag 4 (voorbeeld):

Overeenkomst: Polarisatie + rol media (pamfletten toen, sociale media nu).

Verschil: Nu rechtsstaat en instituties bieden meer bescherming. Snelheid en bereik veel groter.

Mercantilisme en het knellen van de Nederlandse handel


  • Economisch systeem: rijkdom = hoeveelheid edelmetaal (goud en met name zilver)

  • Doel: export > import → handelsoverschot

  • Overheden stimuleren nationale handel, beschermen eigen markt (tarieven, monopolie)

Voorbeeld: Colbert (foto) in Frankrijk, Engelse Navigation Acts (1651) 

Actualiteit: Hoe lijkt het huidige protectionisme (bijv. VS-China handelsoorlog) op mercantilisme?

Weetje: Het woord ‘mercantilisme’ komt van het Latijnse mercari = handelen.

Het Rampjaar en de kwetsbaarheid van de Republiek

  • 1672: Oorlog met Frankrijk, Engeland, Münster en Keulen

  • Economische klap: handel stil, scheepvaart bedreigd

  • Politieke crisis: moord op De Witt, terugkeer Oranje

  • Gevolg: einde economische dominantie → Londen groeit als financieel centrum 

  • Weetje: In 1672 werd de uitspraak ‘het volk redeloos, de regering radeloos, het land reddeloos’ populair

Einde stadhouderloze periode

Willem III wordt stadhouder. Eeuwig Edict teruggedraaid

Sterkere militaire focus en centraler leiderschap

Lange termijn: oorlog tot 1678, later Glorious Revolution (1688)


Weetje: Willem III werd in 1689 ook koning van Engeland, Schotland en Ierland.

Naar Londen: nieuwe spelregels

  • Na 1688: Engelse financiële vernieuwingen → publieke schuld (1693), Bank of England (1694).

  • Lloyd’s coffee house → centrum voor maritieme verzekering.

  • Gevolg: Londen groeit uit tot financieel wereldcentrum, Amsterdam verliest voorsprong.


Actualiteit: In 2024 werd Londen opnieuw Europa’s grootste aandelenhandels­hub, na een periode waarin Amsterdam bovenaan stond na de Brexit (2016).


Interessant feitje: De Bank of England haalde in 11 dagen £1,2 miljoen op bij 1.268 investeerders (1694).

a. Wat is volgens de bron een belangrijke oorzaak van het mercantilisme? b. Bedreef de Republiek met haar steun voor de VOC ook een vorm van mercantilisme?

Stadhouder

Raadspensionaris

Adel

Regenten

Van Oldenbarnevelt

Maurits

Prinsgezinden

Staatsgezinden

Willem III

Johan de Witt

Landsadvocaat

Legeraanvoerder



Gebruik de bron Vanaf het Rampjaar is er in de Republiek discussie gevoerd over de vraag of Johan de Witt het land heeft uitgeleverd aan Frankrijk. Stel: je onderzoekt deze kwestie en je concludeert dat deze briefwisseling bruikbaar is voor een onderzoek naar de betrekkingen tussen Johan de Witt en Frankrijk. 2p Noem twee argumenten voor de betrouwbaarheid van de informatie uit deze briefwisseling voor je onderzoek.

Exit ticket

Vraag 1 (meerkeuze)

Wat was een kenmerk van de oorlogseconomie in de Republiek?

A. Alle handel werd stilgelegd om oorlog te financieren

B. Regenten verloren hun macht aan de koning

C. Belastingen en handel werden ingezet om oorlog te bekostigen

D. Gewetensvrijheid werd afgeschaft

(Kies het juiste antwoord.)

Vraag 2 (open)

Noem één manier waarop regenten de oorlogseconomie organiseerden.

Vraag 3 (open)

Waarom waren particularisme en gewetensvrijheid gunstig voor de welvaart van de Republiek? Noem minimaal één reden per begrip.

Vraag 4 (reflectie)

Had de Republiek zonder gewetensvrijheid dezelfde economische bloei gekend? Waarom wel/niet?


5

minute

00

second

Antwoordmodel

Vraag 1: juiste antwoord = C

Vraag 2: belastingen verhogen, investeren in scheepsbouw, handel stimuleren

Vraag 3: particularisme → ondernemerschap; gewetensvrijheid → migratie en kapitaal

Vraag 4: Ja: Handel en ligging waren al sterke factoren

Nee: Migranten brachten kennis, kapitaal en netwerken die cruciaal waren

Tijdvak 1-3

Leerdoel les 14

Levenswijze en overgang

Ik kan uitleggen hoe de overgang van jagen en verzamelen naar landbouw en eerste steden plaatsvond, met concrete voorbeelden van veranderingen in levenswijze.

Kernbegrippen: jagers-verzamelaars, landbouw, eerste steden

Levenswijze van jagers-verzamelaars


Kenmerken:

Nomadisch (trekken rond)

Kleine groepen (familiebanden)

Voedsel: jagen, vissen, verzamelen

Geen schrift, geen vaste huizen

Actualiteit: Hoe leven nog bestaande jagers-verzamelaars


Weetje: 99% van de menselijke geschiedenis leefden mensen als jagers-verzamelaars.

De landbouwrevolutie

  • Ontstaan landbouw: ca. 10.000 v.Chr. (Vruchtbare Sikkel)

  • Domesticatie: planten (graan), dieren (geiten, schapen)

    Gevolg:

  • Sedentair bestaan (vaste woonplaatsen)

  • Opslag van voedsel → bevolkingsgroei

  • Weetje: Tarwe en gerst waren de eerste gecultiveerde gewassen.

 Eerste steden

Voorwaarden (zoals vaker in de geschiedenis): landbouwoverschotten en bevolkingsgroei → specialisatie → handel


Kenmerken:

  • Sociale gelaagdheid

  • Bestuur en religie

  • Ontstaan van schrift


Voorbeeld: Uruk (Mesopotamië) in de afbeelding. Circa 4000 vc en nu (veel onderzoek).


Weetje: Uruk had rond 3000 v.Chr. al ca. 40.000 inwoners.

De levenswijze van j-v

Ontstaan van landbouw(samenlevingen)

Ontstaan stedelijke gemeenschappen

Nomadisch bestaan

Bezit werd belangrijk; één kreeg meer bezit dan een ander.

Dieren werden gedomesticeerd

Sedentaire leefwijze

Specialisatie

Hiërarchische samenlevingen

Onderdeel van de natuur

Duidelijke rolverdeling 

Dorpen waren autarkisch

Sociale ongelijkheid

Elite

Belastingen

Schrift 

De levenswijze van jagers-verzamelaars


Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen

Rond het jaar 10.000 v.Chr. ontstaan er in het Midden-Oosten stedelijke gemeenschappen. Dit heeft allerlei gevolgen. Geef per gebeurtenissen aan of ze bij politieke, sociale of economische veranderingen horen.

T

Economisch gevolg

Politiek gevolg

Sociaal gevolg

Er ontstaat (ruil)handel

Er ontstaan wetboeken

De positie van 'koning' ontstaat

Men leert veel nieuwe mensen kennen

Er ontstaan nieuwe middelen van bestaan

Er ontstaan verschillen in aanzien en macht

Maak de vraag die hieronder staat

Gebruik bron 1. Je concludeert dat Ur in 1750 voor Christus een vroeg-stedelijke gemeenschap is, onder andere omdat uit de bron blijkt dat er sprake is van handel. Ondersteun je conclusie door voor twee andere kenmerken van een vroeg-stedelijke gemeenschap aan te tonen dat ze in de bron naar voren komen.

Vul het schema op de juiste manier in.














Monniken en Ridders

Steden en Staten

1000-1500

1500-1600

Oudheid

Vroege Middeleeuwen

Late Middeleeuwen

Vroegmoderne tijd

Ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat

Ontstaan v/d eerste stedelijke gemeenschappen

Ontstaan en de verspreiding van de islam

Begin van staatsvorming en centralisatie

Begin van de Europese overzeese expansie

De levenswijze van de jager-verzamelaars

Het ontstaan van de landbouw en landbouwsamenlevingen

Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

 Uit de elite kwam één leider naar voren die meestal rekening hield met een adviesraad van aanzienlijke mannen.

Mensen begrepen dat er met een tekening op een rotswand iets anders kon worden bedoeld dan zichtbaar was.

Vakmensen waren gespecialiseerd in een ambacht.

Bezit werd belangrijk, sommige mensen verwierven meer bezit dan anderen.

Mensen kregen een sedentaire leefwijze.

Vanaf omstreeks 5000 v.c. werden dieren ook gebruikt voor beweking van het land.

Het waren nomaden: ze hadden geen vaste woonplaats en zwierven om voedsel te vinden.

Leg uit waarom deze bron te maken heeft met een landbouwsamenleving en niet met een samenleving van jager-verzamelaars.

Exit ticket

Vraag 1

Wat is een belangrijk verschil tussen jagers-verzamelaars en landbouwers?

A. Jagers-verzamelaars leefden in steden

B. Landbouwers waren nomadisch

C. Landbouwers leefden op één plek en konden voedsel opslaan

D. Jagers-verzamelaars gebruikten schrift

Vraag 2

Noem twee veranderingen in levenswijze door de overgang naar landbouw.

Vraag 3

Leg in 2–3 zinnen uit waarom landbouw leidde tot het ontstaan van eerste steden.

Vraag 4

Noem 1 overeenkomst en 1 verschil tussen de gevolgen van de landbouwrevolutie en de gevolgen van de industriële revolutie.

5

minute

00

second

Antwoordmodel

V1: C

V2: Voorbeelden: mensen werden sedentair, voedseloverschotten, domesticatie van dieren, ontstaan sociale gelaagdheid, nieuwe werktuigen.

V3: Landbouw → overschotten → specialisatie (ambachten, handel) → bestuur en religie → steden.

V4:


Overeenkomst: Beide revoluties veranderden economie en samenleving ingrijpend.

Verschil: Landbouwrevolutie = overgang naar agrarisch bestaan; industriële revolutie = overgang naar industrie en machines.

Jager-verzamelaars

Boeren

Einde prehistorie




Leerdoel les 15

Ik kan beschrijven hoe in Athene wetenschappelijk denken en burgerschap ontstonden, met voorbeelden van democratische praktijken.

Athene: Polis en burgerschap


  • Athene was een polis, een stadstaat met eigen wetten en bestuur

  • Burgerschap gold alleen voor vrije mannen met Atheense ouders

  • Burgers hadden taken zoals deelnemen aan de volksvergadering, rechtspraak en het leger

  • Actualiteit: Hoe belangrijk is burgerparticipatie vandaag? Hoe hoog was de opkomst bij de laatste verkiezingen?

Weetje: Slechts ongeveer tien procent van de inwoners was burger, vrouwen en slaven niet

Democratische praktijken

  • Directe democratie: burgers stemden zelf over wetten en besluiten

  • Volksvergadering (Ecclesia) besliste over oorlog, financiën en wetgeving

  • Veel functies werden verloot om eerlijkheid te waarborgen, bijvoorbeeld in de Raad van 500 (dagelijks bestuur)

  • Ostracisme: burgers konden iemand voor tien jaar verbannen met potscherven (afbeelding)

Actualiteit: Hoe verschilt directe democratie van onze vertegenwoordigende democratie?


Wetenschappelijk denken


  • Filosofen zoals Socrates, Plato en Aristoteles zochten verklaringen met rede en observatie

  • Wetenschappelijk denken verving mythologische verklaringen via de goden

  • Voorbeelden: Aristoteles bestudeerde natuur en logica, Pythagoras wiskunde

  • De Griekse wetenschap en filosofie werd een inspiratiebron voor de Romeinen en tijdens de Renaissance, bijvoorbeeld: De School van Athene van Rafael (afbeelding)

Weetje: Filosofie betekent letterlijk liefde voor wijsheid

Maak de goede combinaties tussen het begrip en de betekenis.







cultuur

kolonie

stadstaat

democratie

directe democratie

indirecte democratie

Lees de bron. Perikles noemt in deze rede twee belangrijke kenmerken van de Atheense democratie. - Welke twee belangrijke kenmerken zijn dat?

Atheense democratie

Moderne democratie

Slepen



Stemmen op een plein.

Stemmen in hokje.

Politieke partijen

Eerste en tweede kamer.

Duidelijk verstaanbaar

Vrouwen stemmen ook

In 514 voor Christus doodden de Atheense burgers Harmodios en Aristogeiton de alleenheerser Hipparchos. Enkele jaren daarna besloot het stadsbestuur op het centrale plein in Athene standbeelden van Harmodios en Aristogeiton te plaatsen en legde vast dat elk jaar offers moesten worden gebracht bij deze beelden. Licht dit besluit toe door:  aan te geven welk politiek motief het Atheense stadsbestuur had om beelden van juist deze mannen te laten plaatsen, en  uit te leggen dat door te laten offeren bij de beelden het stadsbestuur het denken over politiek in de stadstaat beïnvloedde.

Gebruik bron 1. Met zijn vraag over het verlenen van burgerschap wil Aristoteles een probleem aan de orde stellen. Geef aan:  met bron welk probleem Aristoteles aan de orde stelt, en  zonder bron waardoor dit probleem onder de toenmalige Atheense burgers voor onrust kan zorgen.

Exit ticket

Vraag 1

Wat was een kenmerk van de Atheense democratie?

A. Burgers kozen vertegenwoordigers

B. Alle volwassenen mochten stemmen

C. Veel functies verloot om machtsmisbruik te voorkomen

D. Slaven hadden ook stemrecht

Vraag 2

Noem twee kenmerken van burgerschap in Athene

Vraag 3

Leg in twee tot drie zinnen uit hoe wetenschappelijk denken in Athene verschilde van mythologische verklaringen

Vraag 4

Noem één overeenkomst en één verschil tussen Atheense democratie en onze democratie nu

5

minute

00

second

Antwoordmodel


Vraag 1: C

Vraag 2: Alleen vrije mannen met Atheense ouders, deelname aan volksvergadering, rechtspraak en leger

Vraag 3: Wetenschappelijk denken zocht verklaringen met rede en observatie in plaats van goden en mythes, het was het begin van filosofie en wetenschap

Vraag 4:

Overeenkomst: Burgers hebben invloed op wetten en bestuur

Verschil: Toen directe democratie en loting, nu vertegenwoordigende democratie en verkiezingen





Monarchie

Aristocratie

Tirannie

Democratie

Filosoof Aristoteles over de wetenschap: "De mens werd eerst tot de beoefening van de wetenschap gebracht door de verwondering; dit geldt trouwens nu nog. Eerst verwondert hij zich over de meest voor de hand liggende problemen. Nadien verbaast hij zich geleidelijk over grotere raadsels, als de verschijnselen van de maan en de zon, en de oorsprong van het heelal. Wie echter verbaasd is en vragen stelt, is overtuigd van zijn eigen onwetenheid. Als derhalve de mens zijn aandacht besteedde aan de wetenschap om uit zijn onwetendheid te geraken, dan is het ook duidelijk dat hij streefde naar kennis omwille van de kennis zelf, en niet uit nuttigheidsoverwegingen."

De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat

De groei van het Romeins imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidt

De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur

De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa

De ontwikkeling van het jodendom en christendom als eerste monotheïstische godsdiensten

Leerdoel les 16

Ik kan uitleggen hoe het Romeinse rijk groeide en hoe de Grieks-Romeinse cultuur zich verspreidde en botste met Germaanse en religieuze tradities.

Groei van het Romeinse rijk


  • Van stadstaat naar wereldrijk tussen 500 v.Chr. en 117 n.Chr.

  • Sterke legers, wegen, recht en bestuur maakten uitbreiding mogelijk

  • Controle over Middellandse Zeegebied (Mare Nostrum) en grote delen van Europa

  • Actualiteit: Hoe beïnvloeden grote machtsblokken vandaag cultuur en economie?

Weetje: Het Romeinse wegennet was meer dan 80.000 km lang en delen bestaan nog steeds

Verspreiding van Grieks-Romeinse cultuur

  • Romanisering: Latijn, recht, steden, badhuizen, amfitheaters

  • Griekse invloed: kunst, filosofie, wetenschap → mengcultuur

  • Botsingen vaak bij natuurlijke grenzen zoals de Rijn

  • Germaanse tradities (eigen recht, stamverband)

  • Christendom groeit ondanks vervolging

Weetje: Het Colosseum in Rome bood plaats aan 50.000 toeschouwers

Botsingen en veranderingen


  • Germaanse invallen vanaf 3e eeuw → druk op grenzen. Veel wisselingen: 26 keizers in 50 jaar

  • Christendom: toegestaan door Constantijn (313), staatsgodsdienst onder Theodosius (380)

  • Gevolg: Grieks-Romeinse cultuur blijft basis, maar mengt met Germaanse en christelijke tradities

Actualiteit: Hoe botsen tradities en religies vandaag in multiculturele samenlevingen?

Weetje: Het Edict van Thessalonica (380) maakte het christendom staatsgodsdienst

Leg uit waarom deze bron past bij het begrip Romanisering. Laat zien in je antwoord (met behulp van de bron) dat je weet wat Romanisering betekent.

De Romeinse consul en historicus Tactius schrijft in de 1e eeuw na Christus over de Germanen: "Wanneer zij niet ten strijde trekken brengen zij een klein deel van de dag door met jagen, het grootste deel met ledigheid, zich overgevend aan slapen en eten. De moedigsten en oorlogszuchtigsten doen helemaal niets; zij laten de zorg voor huis en haard en akkers over aan de vrouwen, de grijsaards en de zwakkeren uit de familie..."

De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat

De groei van het Romeins imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidt

De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur

De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa

De ontwikkeling van het jodendom en christendom als eerste monotheïstische godsdiensten

Gebruik bron 1. Deze bron beschrijft twee manieren waarop de consolidatie van het Romeinse imperium plaatsvindt. Geef aan welke twee manieren dat zijn.

Lees en maak onderstaande vraag. Zorg dat je zo compleet mogelijk antwoord, inclusief verwijzingen naar de gegevens.

Plaats  gebeurtenissen in  chronologische volgorde

1

2

3

4

5

6

Augustus wordt eerste Romeinse keizer

Ontstaan van irrigatielandbouw

Ontstaan van de democratie in Athene

Steeds meer Germanen vestigen zich in het Romeinse Rijk

Ontstaan feodale stelsel

Einde van het West-Romeinse Rijk

Zet de zinnen in de juiste volgorde van tijd.
Begin met de gebeurtenis die het langst geleden is.






Keizer Diocletianus splitst het Romeinse Rijk in een west en een oostelijk deel.

Het Oost-Romeinse Rijk valt uiteen.

Het West-Romeinse Rijk valt uiteen.

De eerste keizer komt in Rome aan de macht.

Karel de Grote wordt gekroond tot keizer.

Als de Romeinen een gebied veroverden had dat voor- en nadelen voor de bewoners.

voordeel

nadeel

Aan de handel met de Romeinen was geld te verdienen

Veel inwoners werden tot slaaf gemaakt

Mensen in de veroverde gebieden namen gewoontes en gebruiken van de Romeinen over

Het volk kon zelf geen beslissingen meer nemen; dat deden de Romeinen

De Romeinen zorgden ervoor dat jouw land niet door anderen werd aangevallen

De Romeinen namen het bestuur van een gebied over

Een conclusie: Uit dit bronfragment kun je concluderen dat de val van het Romeinse Rijk wordt veroorzaakt door zowel politieke als militaire ontwikkelingen binnen het Romeinse Rijk. Ondersteun beide delen van de conclusie met de bron

West-Romeinse rijk

Oost-Romeinse rijk

Goed te verdedigen

Slecht te verdedigen

Rijk

(welvarend)

Arm

Hoofdstad

Rome

Hoofdstad

Constantinopel

Einde 476

Einde 1453

4.5 De val van het Romeinse rijk had verschillende oorzaken en gevolgen. Sleep de oorzaken en gevolgen bij elkaar.

Oorzaken

Gevolgen

Romeinse wegen verdwijnen

Volksverhuizingen

Epidemieën

Steden verdwijnen

Weinig internationale handel

Deling van het Romeinse rijk

Minder geschreven bronnen

Exit ticket

Vraag 1

Wat was een kenmerk van de Atheense democratie?

A. Burgers kozen vertegenwoordigers

B. Alle volwassenen mochten stemmen

C. Veel functies verloot om machtsmisbruik te voorkomen

D. Slaven hadden ook stemrecht

Vraag 2

Noem twee kenmerken van burgerschap in Athene

Vraag 3

Leg in twee tot drie zinnen uit hoe wetenschappelijk denken in Athene verschilde van mythologische verklaringen

Vraag 4

Noem één overeenkomst en één verschil tussen Atheense democratie en onze democratie nu

5

minute

00

second

Antwoordmodel


Vraag 1: C

Vraag 2: Alleen vrije mannen met Atheense ouders, deelname aan volksvergadering, rechtspraak en leger

Vraag 3: Wetenschappelijk denken zocht verklaringen met rede en observatie in plaats van goden en mythes, het was het begin van filosofie en wetenschap

Vraag 4:

Overeenkomst: Burgers hebben invloed op wetten en bestuur

Verschil: Toen directe democratie en loting, nu vertegenwoordigende democratie en verkiezingen





Gebruik bron 1. Met deze Romeinse kopie van de beelden kun je twee kenmerkende aspecten uit de tijd van de Romeinse Oudheid illustreren. Noem deze twee kenmerkende aspecten.

Vul het schema op de juiste manier in.














A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M

Monniken en Ridders

Steden en Staten

1000-1500

1500-1600

Oudheid

Middeleeuwen

Middeleeuwen

Vroegmoderne tijd

Noem 2 oorzaken voor de val van het Romeinse Rijk die je ziet op de bron.

Grieken


Romeinen


Zeus

Jupiter

Toga

Latijns

Grieks

Badhuizen

Olympische spelen

Democratie

Keizerrijk

Plaats  gebeurtenissen in  chronologische volgorde

1

2

3

4

5

6

Augustus wordt eerste Romeinse keizer

Ontstaan van irrigatielandbouw

Ontstaan van de democratie in Athene

Steeds meer Germanen vestigen zich in het Romeinse Rijk

Ontstaan feodale stelsel

Einde van het West-Romeinse Rijk

Zet de zinnen in de juiste volgorde van tijd.
Begin met de gebeurtenis die het langst geleden is.






Keizer Diocletianus splitst het Romeinse Rijk in een west en een oostelijk deel.

Het Oost-Romeinse Rijk valt uiteen.

Het West-Romeinse Rijk valt uiteen.

De eerste keizer komt in Rome aan de macht.

Karel de Grote wordt gekroond tot keizer.

West-Romeinse rijk

Oost-Romeinse rijk

Goed te verdedigen

Slecht te verdedigen

Rijk

(welvarend)

Arm

Hoofdstad

Rome

Hoofdstad

Constantinopel

Einde 476

Einde 1453

4.5 De val van het Romeinse rijk had verschillende oorzaken en gevolgen. Sleep de oorzaken en gevolgen bij elkaar.

Oorzaken

Gevolgen

Romeinse wegen verdwijnen

Volksverhuizingen

Epidemieën

Steden verdwijnen

Weinig internationale handel

Deling van het Romeinse rijk

Minder geschreven bronnen

Als de Romeinen een gebied veroverden had dat voor- en nadelen voor de bewoners.

voordeel

nadeel

Aan de handel met de Romeinen was geld te verdienen

Veel inwoners werden tot slaaf gemaakt

Mensen in de veroverde gebieden namen gewoontes en gebruiken van de Romeinen over

Het volk kon zelf geen beslissingen meer nemen; dat deden de Romeinen

De Romeinen zorgden ervoor dat jouw land niet door anderen werd aangevallen

De Romeinen namen het bestuur van een gebied over

Een conclusie: Uit dit bronfragment kun je concluderen dat de val van het Romeinse Rijk wordt veroorzaakt door zowel politieke als militaire ontwikkelingen binnen het Romeinse Rijk. Ondersteun beide delen van de conclusie met de bron

Zet de groei en val van het Romeinse Rijk in de juiste volgorde

1

2

3

4

5

6

7

Leerdoel les 17 en 18

Ik kan uitleggen hoe het hofstelsel en feodale verhoudingen ontstonden na de val van het Romeinse rijk.


Ik kan beschrijven hoe de samenleving in West-Europa veranderde naar een zelfvoorzienende agrarische cultuur en hoe het bestuur werd georganiseerd.

De val van het Romeinse Rijk en de gevolgen

  • In 476 n.Chr. viel het West-Romeinse Rijk door o.a. invallen van Germaanse stammen.

  • Centrale macht verdween → chaos, onveiligheid en economische achteruitgang.

  • Steden liepen leeg, handel stortte in, mensen trokken naar het platteland om als aan een domein gebonden horigen te werken voor een landheer


Weetje:

De term "middeleeuwen" werd pas later bedacht en betekent letterlijk "middelste eeuwen" – tussen oudheid en renaissance.

Het hofstelsel (domeinstelsel)

  • Horige boeren leefden op domeinen van edelen of geestelijken.

  • In ruil voor bescherming werkten ze op het land van de heer.

  • Domein = zelfvoorzienend (autarkisch): eigen voedsel, ambachten, rechtspraak.


Actualiteit:

In crisissituaties (zoals bij natuurrampen) wordt zelfvoorzienend leven weer populair.


Weetje:

Sommige domeinen hadden hun eigen munt, molen en zelfs rechtbank.


Feodale verhoudingen


  • Koningen gaven land (leen) aan edelen (leenmannen/vazallen) in ruil voor trouw en militaire steun.

  • Vazallen konden zelf ook weer land uitlenen → feodale piramide.

  • Macht werd verdeeld over vele lokale heren → versnippering van gezag.

Weetje:

Sommige leenmannen werden machtiger dan de koning zelf!

Filmtip:

The Last Kingdom (Netflix) – laat goed zien hoe lokale machtsstructuren werkten in de vroege middeleeuwen.

Feodalisme 

Hofstelsel

Horigen

Domein

Economie

Politiek 

Leenheer

Trouw / macht

Autarkisch

Feodalisme

Hofstelsel

Besturen en rechtspreken

Leenheren

Horigen

Leenmannen

Raad en daad

Herendiensten

Zelfvoorzienend

Domein

Achterleenmannen

Economisch systeem

Politiek systeem

Eed van trouw

Zet in de juiste chronologische volgorde

1

2

3

4

Het Frankische rijk raakt versnipperd

Val van het West-Romeinse Rijk

Ontstaan van het leenstelsel

Leenmannen gaan hun land doorlenen

Gebruik de bron. Twaalf jaar nadat Karel de Grote tot keizer is gekroond, laat hij deze munt slaan. Twee interpretaties: 1 Karel suggereert een bepaalde politieke continuïteit. 2 Karel streeft naar eenheid in zijn rijk. Geef aan: - welke politieke continuïteit Karel met de voorkant van de munt suggereert, en - welke boodschap Karel wil overbrengen door het suggereren van deze politieke continuïteit, en - dat Karel met de achterkant van de munt streeft naar eenheid in zijn rijk.

Beantwoord de vraag in de bijlage

Exit ticket

1. Meerkeuzevraag:

Wat was een belangrijk gevolg van het verdwijnen van centrale macht na de val van het Romeinse Rijk?

A. Groei van steden

B. Toename van handel

C. Ontstaan van zelfvoorzienende domeinen

D. Sterkere centrale regering

2. Open vraag:

Leg in je eigen woorden uit wat het verschil is tussen het hofstelsel en het feodale stelsel.

3. Open vraag:

Waarom was het hofstelsel aantrekkelijk voor boeren in de vroege middeleeuwen?

4. Verbinding verleden-heden:

Kun je een voorbeeld noemen van een moderne situatie waarin mensen afhankelijk zijn van lokale leiders of structuren, net als in het feodale systeem?

5

minute

00

second

Antwoordmodel

1. C

2. Hofstelsel = economisch systeem (boeren werken op domein van heer); feodale stelsel = politiek systeem (koning leent land uit aan edelen).

3. Boeren kregen bescherming in ruil voor werk, wat belangrijk was in een onveilige tijd.

4. Bijvoorbeeld: tijdens natuurrampen of oorlogen vertrouwen mensen op lokale hulporganisaties of burgemeesters.

Leerdoelen les 19

Ik kan beschrijven hoe het christendom en de islam zich verspreidden in Europa en het Midden-Oosten, met aandacht voor missionering en verovering.


Ik kan uitleggen hoe het conflict tussen wereldlijke en geestelijke macht leidde tot de investituurstrijd en kruistochten.



Verspreiding van religies

  • Christendom verspreidde zich in de Vroege Middeleeuwen via missionarissen (bijv. Bonifatius) en politieke steun van koningen zoals Karel de Grote.

  • Islam verspreidde zich snel via veroveringen en handelsroutes vanaf de 7e eeuw.

  • Religie werd een bindmiddel in opkomende rijken (Karolingische rijk, kalifaten).

  • Religie en macht raakten verweven: koningen en kaliefen gebruikten religie om gezag te legitimeren.


Weetje: De islam bereikte Spanje al in 711 via de Moren en bleef tot 1492 de dominante religie in Spanje, totdat de katholieken het land veroverden tijdens de Reconquista.

Wereldlijke vs. geestelijke macht

  • Paus vs. keizer: wie mag bisschoppen benoemen? → Investituurstrijd (11e eeuw).

  • Paus Gregorius VII vs. keizer Hendrik IV: excommunicatie en boetetocht naar Canossa.

  • Geestelijke macht claimde onafhankelijkheid van wereldlijke leiders.

  • Conflict leidde tot machtsverschuivingen en versterking van pauselijke autoriteit.


Weetje: De boetetocht van Hendrik IV in 1077 naar Canossa duurde drie dagen in de sneeuw.


Kruistochten als gevolg

  • Paus Urbanus II riep in 1095 op tot Eerste Kruistocht: religie als mobiliserende kracht.

  • Kruistochten als uiting van religieus fanatisme én politieke strategie.

  • Christelijke ridders trokken naar Jeruzalem om ‘heilige plaatsen’ te bevrijden.

  • Kruistochten versterkten pauselijke invloed en brachten contact tussen culturen.


Actualiteitskoppeling: Huidige spanningen rond Jeruzalem en religieuze claims: voor Jodendom, Christendom en Islam heilige stad.

Filmtip: Kingdom of Heaven (2005) – over de kruistochten, met historische context.

Je wilt een presentatie geven over de economische situatie in het Frankische Rijk in de tijd van Karel de Grote en je vindt deze bron. Beoordeel in hoeverre: • de bron bruikbaar is voor je presentatie (2p); • de bron een representatief beeld geeft van de economische situatie in het Frankische Rijk in de tijd van Karel de Grote. (4p)

Gebruik de bron. Deze oproep tot strijd tegen de Albigenzen past bij verschillende kenmerkende aspecten van de middeleeuwen. Geef aan: op welke wijze de paus bestuurlijke verhoudingen uit de vroege middeleeuwen inzet tegen graaf Raymond, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerk uit de vroege middeleeuwen, en met een gebeurtenis uit de late middeleeuwen met welke strijd de paus de oorlog tegen de Albigenzen vergelijkt.

Gebruik bron 2. Stel: je doet onderzoek naar de strijd om Antiochië tijdens de Eerste Kruistocht. Je hebt twee onderzoeksgebieden: 1 Het verloop van de strijd om Antiochië. 2 De legitimatie voor de strijd tegen de Turken. Leg uit dat de bron:  minder bruikbare informatie bevat voor je eerste onderzoeksgebied en  meer bruikbare informatie bevat voor je tweede onderzoeksgebied.

Gebruik de bron In de tijd van Urbanus - is het voor gelovigen heel belangrijk een bedevaart te maken naar het Heilige Land; - strijden overal in Europa feodale heren met elkaar om de macht. Leg van elk van deze verschijnselen uit dat het voor de paus een motief kan zijn geweest om op te roepen tot een kruistocht.

Lees de tekst 'Oorzaken van de kruistochten'. Sleep de uitspraken naar naar juist of onjuist.

Juist

Onjuist

Door op te roepen tot de kruistochten presenteerde de paus zich als leider van de christelijke wereld.

Kruisvaarders geloofden dat ze een heilige oorlog voerden waarmee ze hun ziel redden.

Een oorzaak van de kruistochten was de uitbreiding van de handel tussen Europa en het Midden-Oosten.

De kruistochten waren onderdeel van een algemene expansie van christelijk Europa.

Als gevolg van de oproep van de paus deed de Byzantijnse keizer een verzoek om hulp tegen de Turken.

4. Zet in chronologische volgorde:

1

2

3

4

5

6

De reconquista is voltooid

Paus Urbanus II roept op tot een kruistocht

Jeruzalem wordt ingenomen door de kruisvaarders

Begin van de Derde Kruistocht

Jeruzalem wordt ingenomen door Saladin

Edessa wordt heroverd door de Turken

Exit ticket

1. Meerkeuzevraag:

Wat was een belangrijk gevolg van de investituurstrijd?

A. De versterking van pauselijke macht 

B. De verspreiding van de islam in Europa

C. De val van het West-Romeinse Rijk

D. De stichting van het Byzantijnse Rijk


2. Open vraag:

Leg uit hoe missionering en verovering beide hebben bijgedragen aan de verspreiding van religies.

3. Open vraag:

Waarom leidde het conflict tussen paus en keizer tot de kruistochten?

4. Verleden-heden vraag:

Kun je een voorbeeld geven van een hedendaags conflict waarin religie en politieke macht botsen?

5

minute

00

second

Antwoordmodel

1. Meerkeuzevraag: A

2. Open vraag 1: Missionering verspreidde religie vreedzaam via prediking, verovering zorgde voor snelle uitbreiding door militaire macht.

3. Open vraag 2: De paus wilde zijn gezag versterken en gebruikte de kruistochten om religieuze eenheid en macht te vergroten.

4. Verleden-heden vraag: Bijvoorbeeld de rol van religie in de politiek van Iran of discussies over abortuswetgeving in de VS.

Leerdoelen les 20

Ik kan uitleggen hoe het begin van Europese overzeese expansie plaatsvond en welke motieven en gevolgen daarbij een rol speelden.


Ik kan beschrijven hoe het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance leidde tot nieuwe wetenschappelijke belangstelling.


Ik kan uitleggen hoe de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid tot uiting kwam in kunst en wetenschap.

Europese expansie en ontdekkingsreizen

  • Europese landen begonnen vanaf de 15e eeuw met overzeese reizen (Portugal, Spanje).

  • Motieven: economische winst (specerijen, goud), religieuze verspreiding (christendom), politieke macht.

  • Gevolgen: kolonisatie, uitwisseling van goederen en ziektes, slavernij, wereldhandel.


Weetje: Columbus dacht dat hij India had bereikt, vandaar de naam "Indianen" voor de inheemse bevolking van Amerika.


Afbeelding: Kaart van de ontdekkingsreizen (15e-16e eeuw).


Renaissance en mensbeeld

  • Renaissance = wedergeboorte van klassieke idealen (vanaf 14e eeuw in Italië).

  • Mensbeeld verandert: mens centraal, nieuwsgierig, zelf nadenken.

  • Wetenschap komt los van religie, observatie en experiment worden belangrijk.



Weetje: Leonardo da Vinci was zowel kunstenaar als wetenschapper – hij ontwierp o.a. een vliegmachine.


Afbeelding: De Vitruviusman van Leonardo da Vinci.

Oriëntatie op de Oudheid

  • Humanisten zoals Erasmus bestudeerden Griekse en Romeinse teksten.

  • Kunstenaars lieten zich inspireren door klassieke vormen en idealen.

  • Architectuur en wetenschap grijpen terug op klassieke voorbeelden.


Actualiteitskoppeling: Invloed van klassieke bouwkunst op moderne gebouwen (denk aan musea, overheidsgebouwen).

Weetje: De koepel van het Capitool in Washington is geïnspireerd op het Pantheon in Rome.


Afbeelding: Pantheon

Tijdvak 3

Tijdvak 4

centralisatie 

hofstelsel

feodale stelsel

kerstening

gildes

kruistochten

eerste banken

Islam komt op

Karel de Grote

herendiensten

Investituurstrijd

stadsrechten

De Portugese prins Hendrik de Zeevaarder (1394-1460) besloot: 1 deel te nemen aan de belegering van de islamitische havenstad Ceuta in Afrika. 2 te investeren in de ontwikkeling van nieuwe scheepstypen en navigatie-instrumenten, zoals het karveel en het kwadrant. 3 een fort te laten bouwen op het Afrikaanse eiland Arguin. Een bewering: Deze besluiten van Hendrik de Zeevaarder passen bij één middeleeuwse en bij twee zestiende eeuwse ontwikkelingen. Ondersteun deze bewering door per besluit aan te geven bij welke ontwikkeling die past.

Gebruik bron 3. Je concludeert dat er in de specerijenhandel in de zestiende eeuw sprake is van continuïteit en van verandering. Licht dit toe door:  een voorbeeld van continuïteit en een voorbeeld van verandering in de specerijenhandel te noemen en  een kenmerkend aspect van de zestiende eeuw te noemen dat past bij deze verandering.

Gebruik bron 2, de School van Athene van schilder Rafael. Leg uit dat dit schilderij uit de renaissance komt door twee kenmerken van het schilderij te noemen waaraan je dit kunt zien.

Gebruik bron 3. De werkwijze van Hadrianus Junius past bij de manier van onderzoek doen die ontstaat in de zestiende eeuw. Geef hiervoor twee verschillende argumenten.

Exit ticket

1. Meerkeuzevraag:

Wat was géén motief voor Europese ontdekkingsreizen?

A. Economische winst

B. Religieuze verspreiding

C. Klimaatverandering

D. Politieke macht


2. Open vraag:

Leg uit hoe het veranderende mensbeeld tijdens de renaissance leidde tot nieuwe wetenschappelijke inzichten.

3. Open vraag:

Noem een voorbeeld van hoe de klassieke Oudheid zichtbaar is in moderne kunst of architectuur.

4. Verleden ↔ heden:

Welke invloed heeft het koloniale verleden vandaag de dag nog op internationale verhoudingen?

5

minute

00

second

Antwoordmodel

1. C. 

2. Mensen gingen zelf nadenken, observeren en experimenteren, wat leidde tot nieuwe wetenschappelijke methodes.

3. Voorbeeld: gebruik van zuilen en koepels in moderne gebouwen.

4. Invloed: discussies over racisme, restitutie van kunst, economische ongelijkheid.

Tijdvak 3

Tijdvak 4

centralisatie 

hofstelsel

feodale stelsel

kerstening

gildes

kruistochten

eerste banken

Islam komt op

Karel de Grote

herendiensten

Investituurstrijd

stadsrechten

De Portugese prins Hendrik de Zeevaarder (1394-1460) besloot: 1 deel te nemen aan de belegering van de islamitische havenstad Ceuta in Afrika. 2 te investeren in de ontwikkeling van nieuwe scheepstypen en navigatie-instrumenten, zoals het karveel en het kwadrant. 3 een fort te laten bouwen op het Afrikaanse eiland Arguin. Een bewering: Deze besluiten van Hendrik de Zeevaarder passen bij één middeleeuwse en bij twee zestiende eeuwse ontwikkelingen. Ondersteun deze bewering door per besluit aan te geven bij welke ontwikkeling die past.

Gebruik bron 3. Je concludeert dat er in de specerijenhandel in de zestiende eeuw sprake is van continuïteit en van verandering. Licht dit toe door:  een voorbeeld van continuïteit en een voorbeeld van verandering in de specerijenhandel te noemen en  een kenmerkend aspect van de zestiende eeuw te noemen dat past bij deze verandering.

Gebruik bron 4. Twee conclusies over het boek van Leonardo Bruni: 1 Bruni keurt een politieke ontwikkeling uit de late middeleeuwen af. 2 Bruni loopt vooruit op een culturele ontwikkeling in de tijd van de renaissance. Leg beide conclusies uit, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verschillend kenmerkend aspect. Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Tekst






Magelhaes

Columbus

Vasco Da Gama

Willem Barentsz

Bartholomeus Diaz

Welke uitspraken over Columbus zijn juist?

Juist

Onjuist

Columbus geloofde dat je Azië kon bereiken door naar het westen te varen.

Columbus maakte vier ontdekkingsreizen: drie naar Amerika en een naar Azië.

Columbus’ succes zorgde ervoor dat veel Spanjaarden naar de Nieuwe Wereld reisden.

Columbus voer als eerste Europeaan naar Brazilië.

Columbus werkte als kapitein voor de koning en koningin van Portugal.





Diaz

Vasco da Gama

Columbus

Magellaes

16e eeuw

17e eeuw

18e eeuw




Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme, wereldeconomie

Europese overzeese expansie

Uitbouw Europese overheersing, plantagekoloniën, trans-Atlantische slavenhandel

Gebruik bron 2, de School van Athene van schilder Rafael. Leg uit dat dit schilderij uit de renaissance komt door twee kenmerken van het schilderij te noemen waaraan je dit kunt zien.

Gebruik bron 3. De werkwijze van Hadrianus Junius past bij de manier van onderzoek doen die ontstaat in de zestiende eeuw. Geef hiervoor twee verschillende argumenten.

Gebruik bron 4. In de zeventiende eeuw mogen kooplieden uit de Republiek zich van het bestuur in Japan alleen vestigen op het afgeschermde eiland Deshima. De Hollanders leggen zich neer bij deze bepaling. Leg dit uit door:  met bron te verklaren dat het Japanse bestuur bepaalt dat Hollanders zich alleen op Deshima mogen vestigen, en  zonder bron te verklaren waardoor de Hollanders zich neerleggen bij deze bepaling, waarbij je het antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw.

Ontdekkingsreizen

De Reformatie

Renaissance

Luther

Columbus

Da Vinci

Conquistadores

Uomo universalis

Aflaat

sleep de k.a's en de tijden naar het juiste tijdvak

Tijdvak 5 Ontdekkers en hervormers

Tijdvak 6 

Regenten en vorsten

handelskapitalisme en ontstaan wereldeconomie

De Nederlandse Opstand

1600 - 1700

1500 - 1600

Bloei van Nl Republiek in politiek, economie en cultuur

De Reformatie

De Europese overzeese expansie 

hernieuwde oriëntatie klassieke erfgoed

Tijdvak 6 (Regenten en Vorsten)

1600-1700

Tijdvak 4 (Steden en Staten) 1400-1500

Tijdvak 5 (Ontdekkers en Hervormers) 1500-1600

de opkomst van handel en ambacht legde de basis voor het herleven van een agrarischurbane samenleving

de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden

het begin van staatsvorming en centralisatie

het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de

geestelijke macht het primaat behoorde te hebben 

de expansie van de christelijke wereld, onder andere in de vorm van de kruistochten

het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe

wetenschappelijke belangstelling

de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid

het begin van de Europese expansie overzee

wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie 

de wetenschappelijke revolutie

. de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel

opzicht van de Nederlandse Republiek

Met de gegevens uit de bron kan worden aangetoond dat Ghiberti in meerdere opzichten past bij de Renaissance. Leg dit uit door twee onderdelen van de Renaissance te noemen en bij elk onderdeel aan te geven welk gegeven over Ghiberti daarbij past. Let op: je mag een gegeven maar één keer gebruiken.

Deze bron past bij de Renaissance. Toon dit aan met een verwijzing naar een kenmerkend aspect van die tijd.






Willem van Oranje vermoord

De Vrede van Münster

Unie van Utrecht

De noordelijke Nederlanden zweren Filips II af als koning

De Noordelijke Nederlanden worden een republiek

Chronologie: Sleep de gebeurtenissen van vroeger naar later.


Vroeger

Later







De Vrede van Münster wordt gesloten.

Wapenstilstand begint tussen Spanje en De Republiek.

De WIC wordt opgericht.

De VOC wordt opgericht.

Het Rampjaar.

De Nederlanden roepen zichzelf uit tot Republiek.

Leerdoelen les 21

 Reformatie en kerksplitsing

Ik kan analyseren hoe de protestantse Reformatie leidde tot de splitsing van de christelijke kerk in West-Europa.


Kernbegrippen: Reformatie, Luther, calvinisme, kerksplitsing

 Nederlandse Opstand

Ik kan beschrijven hoe het conflict in de Nederlanden leidde tot de stichting van een Nederlandse staat.


Kernbegrippen: Opstand, Willem van Oranje, Unie van Utrecht, Republiek

Reformatie: Oorzaken en gevolgen

  • Kritiek op de katholieke kerk: aflaten, rijkdom, corruptie

  • Luther (1517): 95 stellingen, sola fide, sola scriptura

  • Calvinisme: predestinatie, sobere levensstijl

  • Gevolg: kerksplitsing → protestanten vs katholieken


Weetje: Luther wilde oorspronkelijk geen nieuwe kerk stichten

Afbeelding: Luther spijkert 95 stellingen op de kerk in Wittenberg (1517)


Geef aan op welke twee verschillende manieren de katholieke kerk met dit decreet de protestantse reformatie wil tegengaan, waarbij je telkens je antwoord ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.

Politieke impact van de Reformatie

  • Boekdrukkunst versnelt verspreiding ideeën

  • Vorsten kiezen religieuze kant → religieuze oorlogen

  • In de Nederlanden: spanningen tussen katholieken en protestanten

  • Beeldenstorm (1566) als uiting van religieuze en sociale onvrede


Weetje: De Reformatie leidde indirect tot meer geletterdheid door Bijbelvertalingen

Afbeelding: Verdeling van christelijke stromingen in 1600

Uit de bron blijkt dat de autoriteiten van Delft aanhangers zijn van de Reformatie. Leg dit uit

Gebruik bron 4. Twee gegevens: 1 Sommige historici beweren dat de Beeldenstorm in Gent een gepland oproer is, andere historici denken dat het gaat om een spontane uitbarsting. 2 Van Vaernewijck houdt zijn dagboek in de jaren na de Beeldenstorm geheim. Leg uit, telkens met een verwijzing naar de bron: - welke visie op de Beeldenstorm in Gent (gegeven 1) je met deze bron het best kunt ondersteunen en - dat je de beslissing van bestuurder Van Vaernewijck om zijn dagboek geheim te houden (gegeven 2), kunt verklaren vanuit de komst van Alva.

Nederlandse Opstand en staatsvorming

  • Willem van Oranje: leider van de opstand tegen Filips II

  • Unie van Utrecht (1579): samenwerking van opstandige gewesten

  • Acte van Verlatinghe (1581): afzwering van Filips II

  • Republiek der Verenigde Nederlanden (1588): geen monarchie, maar statenbond


Weetje: De Acte van Verlatinghe wordt gezien als een vroege onafhankelijkheidsverklaring

Afbeelding: Gebieden in de Nederlanden na ondertekening Unie van Utrecht

Leg uit hoe dit fragment uit de Unie van Utrecht laat zien dat de opstandige gewesten streefden naar samenwerking zonder centralisatie. Gebruik in je antwoord: - de inhoud van de bron - je kennis over de politieke situatie in de Nederlanden rond 1579 - het kenmerkende aspect: het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat

1579

1581

1585

1588

1566






Beeldenstorm

Unie van Utrecht

Acte van Verlatinghe

Afsluiting Antwerpen

Uitroepen Republiek

Zet in de juiste volgorde van de tijd. 

1

2

3

4

De Nederlandse Opstand

Beeldenstorm

Vervolgen van Ketters

De Reformatie

Exit ticket

1. Meerkeuzevraag:

Wat was een belangrijk gevolg van de Reformatie voor de Nederlanden?

A. De oprichting van de katholieke kerk

B. De stichting van een monarchie

C. Religieuze spanningen die leidden tot opstand

D. De terugkeer van Filips II

2. Open vraag:

Leg uit hoe de ideeën van Luther en Calvijn invloed hadden op de Nederlandse Opstand.

3. Open vraag:

Waarom was de Unie van Utrecht een belangrijk moment in de Nederlandse geschiedenis?

4. Verleden-heden vraag:

Kun je een voorbeeld geven van een moderne beweging die, net als de Nederlandse Opstand, streeft naar onafhankelijkheid?

5

minute

00

second

Antwoordmodel

1. Antwoord: C

2. Voorbeeldantwoord: De kritiek op de katholieke kerk leidde tot religieuze verdeeldheid. Protestanten in de Nederlanden voelden zich onderdrukt, wat bijdroeg aan de opstand.

3. Voorbeeldantwoord: De Unie van Utrecht was het begin van samenwerking tussen gewesten tegen Spanje en vormde de basis voor de latere Republiek.

4. Voorbeeldantwoord: Bijvoorbeeld Catalonië in Spanje of Schotland in het Verenigd Koninkrijk.