1A Isaac 1 module 3 Biodiversiteit in een biotoop

Biodiversiteit in een biotoop

1 / 62
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 62 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Biodiversiteit in een biotoop

Open breed: leerlingen kennen vaak wel losse leefgebieden zoals bos of rivier, maar niet het verband tussen omgeving, organismen en relaties. Deze les bouwt dat systeemdenken stap voor stap op.

Lesdoelen

Ik kan uitleggen wat een biotoop is en hier voorbeelden van geven

Ik kan voor een biotoop de biotische en abiotische factoren herkennen

Ik kan organismen en hun relaties (bv voedselrelaties) beschrijven

Ik kan uitleggen waarom biodiversiteit belangrijk is.

Ik kan aanpassingen van organismen aan hun omgeving herkennen en benoemen

Ik kan uitleggen hoe deze aanpassingen de overlevingskansen en de voortplantingskansen beïnvloeden.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden koppel jij aan een biotoop?

Gebruik de woordwolk om voorkennis te activeren. Verwachte woorden: leefgebied, dieren, planten, water, bos, temperatuur, voedsel, omgeving. Pik ook misvattingen op, zoals alleen 'natuur' en niet 'woonwijk'.

Video over de leerstof: herhaling autotrofen en heterotrofen

Je kan de ondertitels steeds veranderen naar het Nederlands

Deze slide heeft geen instructies

Video over de leerstof: biotische en abiotische factoren

Je kan de ondertitels steeds veranderen naar het Nederlands

Deze slide heeft geen instructies

Video over de leerstof: voedselwebben

Je kan de ondertitels steeds veranderen naar het Nederlands

Deze slide heeft geen instructies

Video over de leerstof: ecologische relaties

Je kan de ondertitels steeds veranderen naar het Nederlands

Deze slide heeft geen instructies

Video over de leerstof: aanpassingen bij dieren

Je kan de ondertitels steeds veranderen naar het Nederlands

Deze slide heeft geen instructies

Wat is een biotoop?

Een biotoop is een gebied met bepaalde levensomstandigheden waarin organismen leven.


Samen vormen de organismen en hun omgeving een ecosysteem.

Benadruk het onderscheid: biotoop = leefgebied en omstandigheden; ecosysteem = biotoop plus alle organismen en hun onderlinge wisselwerking.

Voorbeelden van biotopen

  • Bos

  • Weiland

  • Rivier

  • Woestijn

  • Moeras

  • Estuarium

  • Woonwijk


Elke biotoop heeft eigen omstandigheden en daardoor ook andere organismen.

Wijs erop dat ook een woonwijk een biotoop is. Leerlingen beperken biotopen vaak ten onrechte tot 'wilde natuur'.

Waarom verschillen biotopen?

Biotopen verschillen door:

  • klimaat en vegetatie

  • aanwezigheid van water

  • bodem en voedingsstoffen

  • aanwezigheid van andere organismen


Daardoor krijgen soorten niet overal dezelfde kansen om te overleven.

Deze slide heeft geen instructies

Biotoop, ecosysteem en biodiversiteit

  • Biotoop: het leefgebied met zijn omstandigheden

  • Ecosysteem: de biotoop en alle organismen daarin

  • Biodiversiteit: de verscheidenheid aan levende organismen


Hoe gevarieerder de soorten en relaties, hoe groter de biodiversiteit.

Hou de definities strak en consequent; deze termen keren later terug in voedselrelaties en menselijke invloed.

Wat is het beste voorbeeld van een biotoop?

A

Een weiland

B

Alle dieren die in een weiland leven

C

Een groep konijnen in een weiland

D

Alle planten in een weiland

De nearby slides benadrukken dat ook een woonwijk een biotoop kan zijn. De andere opties zijn bewust termen uit latere of andere delen van de les.

Begrippen uit elkaar houden

Een biotoop is een leefgebied met bepaalde levensomstandigheden. Samen met alle organismen daarin vormt dat een ecosysteem. De variatie aan levende organismen in zo'n gebied noem je biodiversiteit.

biotoop
ecosysteem
biodiversiteit
abiotische factor
determinatie
voedselweb

Controleer of leerlingen de drie kernbegrippen niet door elkaar halen.

Abiotische factoren biotische factoren

De levensomstandigheden in een biotoop worden bepaald door verschillende factoren.

We kunnen deze onderverdelen in 2 groepen

  • abiotische factoren

  • biotische factoren

Abiotisch = zonder leven. Laat leerlingen niet verwarren met 'onbelangrijk': deze factoren bepalen sterk waar organismen kunnen leven.

Abiotische factoren

Abiotische factoren zijn invloeden uit de niet-levende omgeving.

Water en bodem

  • vocht

  • zoutgehalte

  • voedingsstoffen

  • bodemhardheid

Energie en omgeving

  • temperatuur

  • licht

  • geluidssterkte

  • klimaat

Abiotisch = zonder leven. Laat leerlingen niet verwarren met 'onbelangrijk': deze factoren bepalen sterk waar organismen kunnen leven.

Rol van abiotische factoren

Abiotische factoren beïnvloeden:

  • waar organismen kunnen leven

  • hoe snel ze groeien

  • of ze zich kunnen voortplanten

  • hoeveel soorten in een biotoop voorkomen

Gebruik eenvoudige voorbeelden: riet groeit goed in natte bodem; veel vissen verdragen geen hoog zoutgehalte; weinig licht beperkt sommige planten.

Biotische factoren

Biotische factoren zijn invloeden van levende organismen op elkaar.


Dat zijn onder meer planten, dieren, schimmels en bacteriën.

Koppel meteen aan wisselwerking: organismen leven niet naast elkaar, maar beïnvloeden elkaar voortdurend.

Rol van biotische factoren

Biotische factoren bepalen mee:

  • voedselbeschikbaarheid

  • bescherming en schuilplaatsen

  • voortplantingskansen

  • concurrentie tussen soorten

Noem dat bomen nestplaatsen bieden, bloemen insecten aantrekken en bacteriën organisch materiaal afbreken.

Abiotiche en biotische factoren samen

Een organisme overleeft alleen als de abiotische én biotische factoren gunstig genoeg zijn.


Voorbeeld: een plant heeft licht, water en voedingsstoffen nodig, maar ook bestuivers, bescherming en beperkte concurrentie.

Er staat bewust een concreet voorbeeld op de slide; werk dit mondeling uit voor andere organismen zoals vissen, vogels of schimmels.

Welke factor is abiotisch?

A

Schimmel

B

Zuurtegraad

C

Bacterie

D

Plant

Test het onderscheid levend/niet-levend. De foute opties zijn allemaal biotische factoren.

Sleep de factoren naar de juiste groep


Biotische factoren


Abiotische factoren

Licht

Vissen

Gras

Water

Temperatuur

Zuurstof

Deze slide heeft geen instructies

Factoren in een biotoop

Een organisme overleeft alleen als abiotische én biotische factoren gunstig genoeg zijn.
Licht en vocht zijn voorbeelden van de abiotische factoren, terwijl de aanwezigheid van planten, dieren en bacteriën tot de groep van de biotische factoren behoren.

abiotische
biotische
vocht
bacteriën
ecosystemen
biotoop

De plaats van elke invulling ligt vast door betekenis en grammatica.

Waarom heeft een plant beide soorten factoren nodig?

Verwachte elementen: leerlingen noemen minstens één abiotische factor (bv. licht, vocht, temperatuur) en één biotische factor (bv. bestuivers, concurrentie, bescherming) en leggen kort uit hoe die de overleving beïnvloeden.

Meten in een biotoop

Om een biotoop te onderzoeken, voer je metingen uit van abiotische factoren.


Metingen moeten correct, nauwkeurig en met de juiste eenheid worden genoteerd.

Leg uit dat waarnemen alleen niet volstaat: natuurwetenschappen werken met meetbare gegevens.

Meetinstrumenten en wat ze meten

  • thermometer

  • lichtmeter

  • geluidsmeter

  • zoutmeter

Grootheid en eenheid

  • temperatuur in °C

  • lichtsterkte in lux

  • geluidssterkte in dB

  • zoutgehalte in geschikte eenheid

Instrument

Als 'zoutmeter' lokaal anders benoemd wordt, kan de leraar de schoolterm gebruiken. De kern is de koppeling instrument-grootheid-eenheid.

Correct aflezen en noteren

Let op:


  • lees de schaal nauwkeurig af

  • noteer altijd de juiste grootheid

  • gebruik het correcte symbool van de eenheid

  • vergelijk metingen alleen als ze op dezelfde manier zijn uitgevoerd

Benadruk typische fouten: eenheid vergeten, afronden zonder reden, of waarden vergelijken uit verschillende omstandigheden.

Organismen determineren

Determineren betekent een organisme op naam brengen door kenmerken te vergelijken.


Daarvoor gebruik je hulpmiddelen zoals een loep, microscoop, binoculair, determineertabel en determineerkaart.

Maak duidelijk dat determineren niet gokken is, maar systematisch vergelijken van zichtbare kenmerken.

Kenmerken bij determinatie

Je let op kenmerken van organismen, zoals:

  • kleur en gestalte

  • aantal poten

  • wel of geen vleugels

  • kieuwen of stekels

  • stand van de ogen

  • grootte en stand van bladeren

  • lengte van de stengel

  • ....

Verbind kenmerken aan functie waar mogelijk: stekels als bescherming, bladeren voor lichtopvang, ogen voor jacht of waakzaamheid.

Onderzoek in een biotoop

Bij onderzoek in een biotoop voer je metingen uit van abiotische factoren. Een thermometer meet temperatuur in °C. Om een organisme op naam te brengen, gebruik je een determineertabel of determineerkaart.

metingen
temperatuur
°C
determineertabel
lux
voedselweb
predator
microscoop

Microscoop is bewust een plausibele afleider: een hulpmiddel, maar niet het gevraagde systeem om op naam te brengen.

Wat is een voorbeeld van een eigenschap waarop je let bij determineren?

A

Bladstand

B

Eenheid

C

Voedselketen

D

Zoutmeter

De correcte optie is een kenmerk van een organisme; de andere opties horen bij andere lesonderdelen.

Onderlinge relaties tussen organismen

Organismen beïnvloeden elkaar op verschillende manieren:

  • via voedsel

  • via bescherming

  • via voortplanting

  • via concurrentie om ruimte en middelen

Houd de term 'onderlinge relaties' breed; voedselrelaties worden in de volgende slides verder uitgewerkt.

Voedselrelaties: rollen

In voedselrelaties onderscheiden we:

  • producenten

  • consumenten

  • detrivoren

  • reducenten

  • prooien

  • predatoren

Leg kort uit: producenten maken organische stoffen, consumenten eten organismen, detrivoren eten dood organisch materiaal, reducenten breken verder af.

Wat doen die rollen?

  • Producenten: maken zelf voedingsstoffen, meestal via fotosynthese.
    Vb: planten

  • Consumenten: eten planten of dieren
    Vb: konijn, wolf, mens

  • Detrivoren: eten resten van dode organismen
    Vb: regenwormen, pissebedden, mieren

  • Reducenten: zetten resten om in eenvoudige stoffen
    Vb: bacteriën, schimmels

Gebruik eventueel regenwormen als detrivoren en bacteriën of schimmels als reducenten. Niet elk boek maakt dit onderscheid even scherp; hou het schoolkader aan.

Voedselketen

Een voedselketen toont wie door wie gegeten wordt.
Bij de consumenten kunnen we nog het onderscheid maken tussen prooien en predatoren. Een predator is een dier dat een ander dier (de prooi) opeet.

Producent → prooi → predator


Zo ontstaan consumenten van de 1e orde, van de 2e orde en van de 3e orde


Producent → consument 1e orde → consument 2e orde → consument 3e orde
gras → sprinkhaan → kikker → reiger

Benadruk dat de pijl gelezen wordt als 'wordt gegeten door' of 'is voedsel voor'.

Verstoringen in voedselrelaties

Als één soort afneemt of verdwijnt, heeft dat gevolgen voor andere soorten.


Minder prooien betekent vaak minder predatoren.

Minder producenten beïnvloeden de hele voedselrelatie.

Dit is de kern van voorspellen en verklaren: leerlingen moeten oorzaak en gevolg in een voedselweb kunnen benoemen.

Voedselweb, voedselpiramide, voedselkringloop

In een ecosysteem komen vaak meerdere voedselketens voor.


  • Voedselweb: meerdere voedselketens die met elkaar verbonden zijn (een havik eet bv zowel muizen als koolmezen)

  • Voedselpiramide: toont dat er minder organismen zijn op hogere niveaus (er zijn bv veel minder havikken dan muizen)

  • Voedselkringloop: stoffen keren via reducenten terug naar de omgeving

Maak onderscheid tussen energie en stoffen: energie stroomt door, stoffen worden hergebruikt.

Welke rol zet resten om in eenvoudige stoffen?

A

Predatoren

B

Reducenten

C

Producenten

D

Prooien

Controleer het onderscheid tussen rollen in voedselrelaties.

Wat is een voorbeeld van een predator?

A

Gras

B

Konijn

C

Wolf

D

Paddenstoel

Controleer het onderscheid tussen rollen in voedselrelaties.

Wat is een voorbeeld van een prooi?

A

Gras

B

Konijn

C

Wolf

D

Paddenstoel

Controleer het onderscheid tussen rollen in voedselrelaties.

Wat is een voorbeeld van een producent?

A

Gras

B

Konijn

C

Wolf

D

Paddenstoel

Controleer het onderscheid tussen rollen in voedselrelaties.

Voedselrelaties voorstellen

Een voedselketen toont wie door wie gegeten wordt. Meerdere verbonden ketens vormen samen een voedselweb. In een voedselpiramide zie je dat er minder organismen zijn op hogere niveaus.

voedselketen
voedselweb
voedselpiramide
ecosysteem
detrivoor
biotoop

Deze drie begrippen worden vaak verward; hier moeten leerlingen ze functioneel onderscheiden.

Wat gebeurt er als producenten sterk afnemen?

Verwachte elementen: als producenten afnemen, is er minder voedsel voor consumenten; daardoor dalen ook predatoren. Goede antwoorden benoemen een keten van gevolgen, niet slechts één effect.

Wat is biodiversiteit?

Biodiversiteit is de variatie aan levende organismen in een gebied.


Een biotoop met veel verschillende soorten, rollen en relaties heeft een hoge biodiversiteit.

Deze slide heeft geen instructies

Waarom is biodiversiteit belangrijk?

Biodiversiteit zorgt voor:


  • stabielere ecosystemen

  • meer voedselrelaties en evenwicht

  • grotere kans dat soorten veranderingen overleven

  • een rijkere natuurlijke omgeving

Verwoord stabiliteit concreet: als één soort afneemt, kunnen andere soorten soms deels haar rol opvangen.

Negatieve invloed van de mens

Voorbeelden van negatieve invloed op biodiversiteit:


  • ontbossing

  • overbevissing

  • vervuiling

  • monocultuur (het planten van bv enkel mais in een veld)

  • verharding (aanleg van wegen)

  • exoten die niet thuishoren in het biotoop en die soorten verdringen

Licht toe dat 'exoten' niet per definitie schadelijk zijn, maar wel problemen kunnen veroorzaken wanneer ze inheemse soorten verdringen.

Positieve invloed van de mens

Voorbeelden van positieve
invloed op biodiversiteit:

  • ecoducten

  • begrazing in natuurbeheer

  • streekeigen aanplanting

  • dagen zonder vlees

  • lagere watervoetafdruk

  • kleinere ecologische voetafdruk

Verduidelijk zo nodig: een kleinere ecologische voetafdruk betekent minder druk op ecosystemen door verbruik van ruimte, energie en grondstoffen.

Aanpassingen aan de omgeving

Organismen hebben kenmerken die passen bij hun omgeving.


Denk aan kleur, kieuwen, stekels, de stand van de ogen, bladvorm of stengellengte, ...


Op deze manier zullen organismen hun overlevingskansen of hun voortplantingskansen vergroten

Benadruk dat aanpassingen niet bewust gekozen worden; het zijn kenmerken die over generaties voordelig blijken.

Aanpassingen aan de omgeving

Bv bij een predator zoals een luipaard:


  • ogen vooraan de kop voor meer dieptezicht

  • hoektanden

  • scherpe klauwen

  • beweeglijke oren

  • gevlekt patroon zodat prooien hen minder snel zien

  • ...

Benadruk dat aanpassingen niet bewust gekozen worden; het zijn kenmerken die over generaties voordelig blijken.

Aanpassingen aan de omgeving

Bv bij prooien of dieren die planten eten:


  • ogen aan de zijkant voor een breder gezichtsveld om predatoren te kunnen zien

  • kiezen om te kauwen

  • beweeglijke oren

  • goede reukzin

  • camouflage kleuren

  • stekels om zich te verdedigen

  • ...

Benadruk dat aanpassingen niet bewust gekozen worden; het zijn kenmerken die over generaties voordelig blijken.

Aanpassingen aan de omgeving

Bv in het water


  • vissen hebben kieuwen om te kunnen ademen

  • ze zijn vaak gestroomlijnd om snel te kunnen zwemmen

  • ze hebben vinnen

  • ...

Benadruk dat aanpassingen niet bewust gekozen worden; het zijn kenmerken die over generaties voordelig blijken.

Aanpassingen aan de omgeving

Bv voortplantingskansen vergroten:


  • pauwen hebben een felgekleurde staart om een partner aan te trekken

  • vogels zingen om een partner aan te trekken

  • herten hebben een gewei waarmee ze kunnen vechten om een vrouwtje te winnen van een ander mannetje

  • ...

Benadruk dat aanpassingen niet bewust gekozen worden; het zijn kenmerken die over generaties voordelig blijken.

Aanpassingen aan de omgeving

Bv bij planten


  • lange stengels om voldoende licht op te vangen

  • kleurrijke bloemen om insecten aan te trekken voor bestuiving

  • grote bladeren in vochtige omgeving om veel licht op te vangen

  • in droge omgeving: heel kleine naaldvormige bladeren om vochtverlies te beperken (bv cactus)

  • in droge omgeving: erg dikke bladeren om vocht vast te houden (bv aloë vera)

Benadruk dat aanpassingen niet bewust gekozen worden; het zijn kenmerken die over generaties voordelig blijken.

Waarom helpen aanpassingen?

Aanpassingen kunnen de overlevingskansen en voortplantingskansen verhogen.


Een goed aangepaste bouw of kleur kan helpen bij voedsel vinden, bescherming, temperatuurregeling of voortplanting.

Koppel terug naar biotoop: een aanpassing is alleen voordelig in een bepaalde omgeving.

Waarom is hoge biodiversiteit belangrijk?

A

Minder vervuiling

B

Minder relaties die verstoord worden

C

Stabieler ecosysteem

D

Hardere bodem

De juiste optie sluit aan bij de slide over stabiliteit en veerkracht van ecosystemen.

Mens en aanpassingen

Ontbossing kan biodiversiteit verkleinen, terwijl ecoducten soorten kunnen helpen. Aanpassingen zoals camouflagekleuren of aangepaste oogstand verhogen vaak de overlevingskansen

Felle kleuren zoals een pauwenstaart verhogen vaak de voortplantingskansen.

ecoducten
camouflagekleuren
voortplantingskansen
lux
monocultuur
consumenten
voedselweb

Correcte eerste invulling is 'Ontbossing' als voorbeeld van negatieve menselijke invloed.

Welk onderdeel beheers jij nu het best?

1

Biotopen herkennen

2

Factoren onderscheiden

3

Voedselrelaties

4

Biodiversiteit uitleggen

Deze slide heeft geen instructies

Wat is één inzicht uit deze les dat je wilt onthouden?

Reflectie zonder juist/fout. Laat leerlingen benoemen welk inzicht uit de les is blijven hangen, bijvoorbeeld het verschil tussen biotoop en ecosysteem, of het effect van verstoringen in een voedselweb.

Welk deel vond je nog lastig en waarom?

Reflectie zonder juist/fout. Mogelijke thema's: veel begrippen, voedselweb versus voedselketen, eenheden bij metingen, of rollen van organismen.

Begrippenlijst

biotoop - gebied met bepaalde levensomstandigheden waarin organismen leven

ecosysteem - de biotoop samen met alle organismen en hun relaties

biodiversiteit - variatie aan levende organismen in een gebied

abiotische factoren - invloeden uit de niet-levende omgeving

biotische factoren - invloeden van levende organismen

determineren - een organisme op naam brengen via kenmerken

voedselketen - reeks organismen waarin het ene als voedsel dient voor het andere

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

voedselweb - netwerk van verbonden voedselketens

voedselpiramide - voorstelling van aantallen of biomassa per voedingsniveau

voedselkringloop - kringloop waarbij stoffen via afbraak terugkeren

producenten - organismen die zelf voedingsstoffen maken

consumenten - organismen die andere organismen eten

detrivoren - organismen die dood organisch materiaal eten

reducenten - organismen die organisch materiaal afbreken tot eenvoudige stoffen

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

prooi - organisme dat gegeten wordt

predator - organisme dat jaagt op andere organismen

temperatuur - maat voor hoe warm of koud iets is, uitgedrukt in °C

lichtsterkte - hoeveelheid licht, vaak uitgedrukt in lux

geluidssterkte - sterkte van geluid, uitgedrukt in dB

zoutgehalte - hoeveelheid zout in water of bodem

ecologische voetafdruk - maat voor de druk van levensstijl op de aarde

Deze slide heeft geen instructies