Biodiversiteit in een biotoop
Biodiversiteit in een biotoop
Open breed: leerlingen kennen vaak wel losse leefgebieden zoals bos of rivier, maar niet het verband tussen omgeving, organismen en relaties. Deze les bouwt dat systeemdenken stap voor stap op.
Lesdoelen
Ik kan uitleggen wat een biotoop is en hier voorbeelden van geven
Ik kan voor een biotoop de biotische en abiotische factoren herkennen
Ik kan organismen en hun relaties (bv voedselrelaties) beschrijven
Ik kan uitleggen waarom biodiversiteit belangrijk is.
Ik kan aanpassingen van organismen aan hun omgeving herkennen en benoemen
Ik kan uitleggen hoe deze aanpassingen de overlevingskansen en de voortplantingskansen beïnvloeden.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan een biotoop?
Gebruik de woordwolk om voorkennis te activeren. Verwachte woorden: leefgebied, dieren, planten, water, bos, temperatuur, voedsel, omgeving. Pik ook misvattingen op, zoals alleen 'natuur' en niet 'woonwijk'.
Video over de leerstof: herhaling autotrofen en heterotrofen
Je kan de ondertitels steeds veranderen naar het Nederlands
Deze slide heeft geen instructies
Video over de leerstof: biotische en abiotische factoren
Je kan de ondertitels steeds veranderen naar het Nederlands
Deze slide heeft geen instructies
Video over de leerstof: voedselwebben
Je kan de ondertitels steeds veranderen naar het Nederlands
Deze slide heeft geen instructies
Video over de leerstof: ecologische relaties
Je kan de ondertitels steeds veranderen naar het Nederlands
Deze slide heeft geen instructies
Video over de leerstof: aanpassingen bij dieren
Je kan de ondertitels steeds veranderen naar het Nederlands
Deze slide heeft geen instructies
Wat is een biotoop?
Een biotoop is een gebied met bepaalde levensomstandigheden waarin organismen leven.
Samen vormen de organismen en hun omgeving een ecosysteem.
Benadruk het onderscheid: biotoop = leefgebied en omstandigheden; ecosysteem = biotoop plus alle organismen en hun onderlinge wisselwerking.
Voorbeelden van biotopen
Bos
Weiland
Rivier
Woestijn
Moeras
Estuarium
Woonwijk
Elke biotoop heeft eigen omstandigheden en daardoor ook andere organismen.
Wijs erop dat ook een woonwijk een biotoop is. Leerlingen beperken biotopen vaak ten onrechte tot 'wilde natuur'.
Waarom verschillen biotopen?
Biotopen verschillen door:
klimaat en vegetatie
aanwezigheid van water
bodem en voedingsstoffen
aanwezigheid van andere organismen
Daardoor krijgen soorten niet overal dezelfde kansen om te overleven.
Deze slide heeft geen instructies
Biotoop, ecosysteem en biodiversiteit
Biotoop: het leefgebied met zijn omstandigheden
Ecosysteem: de biotoop en alle organismen daarin
Biodiversiteit: de verscheidenheid aan levende organismen
Hoe gevarieerder de soorten en relaties, hoe groter de biodiversiteit.
Hou de definities strak en consequent; deze termen keren later terug in voedselrelaties en menselijke invloed.
Wat is het beste voorbeeld van een biotoop?
Een weiland
Alle dieren die in een weiland leven
Een groep konijnen in een weiland
Alle planten in een weiland
De nearby slides benadrukken dat ook een woonwijk een biotoop kan zijn. De andere opties zijn bewust termen uit latere of andere delen van de les.
Begrippen uit elkaar houden
Een biotoop is een leefgebied met bepaalde levensomstandigheden. Samen met alle organismen daarin vormt dat een ecosysteem. De variatie aan levende organismen in zo'n gebied noem je biodiversiteit.
Controleer of leerlingen de drie kernbegrippen niet door elkaar halen.
Abiotische factoren biotische factoren
De levensomstandigheden in een biotoop worden bepaald door verschillende factoren.
We kunnen deze onderverdelen in 2 groepen
abiotische factoren
biotische factoren
Abiotisch = zonder leven. Laat leerlingen niet verwarren met 'onbelangrijk': deze factoren bepalen sterk waar organismen kunnen leven.
Abiotische factoren
Abiotische factoren zijn invloeden uit de niet-levende omgeving.
Water en bodem
vocht
zoutgehalte
voedingsstoffen
bodemhardheid
Energie en omgeving
temperatuur
licht
geluidssterkte
klimaat
Abiotisch = zonder leven. Laat leerlingen niet verwarren met 'onbelangrijk': deze factoren bepalen sterk waar organismen kunnen leven.
Rol van abiotische factoren
Abiotische factoren beïnvloeden:
waar organismen kunnen leven
hoe snel ze groeien
of ze zich kunnen voortplanten
hoeveel soorten in een biotoop voorkomen
Gebruik eenvoudige voorbeelden: riet groeit goed in natte bodem; veel vissen verdragen geen hoog zoutgehalte; weinig licht beperkt sommige planten.
Biotische factoren
Biotische factoren zijn invloeden van levende organismen op elkaar.
Dat zijn onder meer planten, dieren, schimmels en bacteriën.
Koppel meteen aan wisselwerking: organismen leven niet naast elkaar, maar beïnvloeden elkaar voortdurend.
Rol van biotische factoren
Biotische factoren bepalen mee:
voedselbeschikbaarheid
bescherming en schuilplaatsen
voortplantingskansen
concurrentie tussen soorten
Noem dat bomen nestplaatsen bieden, bloemen insecten aantrekken en bacteriën organisch materiaal afbreken.
Abiotiche en biotische factoren samen
Een organisme overleeft alleen als de abiotische én biotische factoren gunstig genoeg zijn.
Voorbeeld: een plant heeft licht, water en voedingsstoffen nodig, maar ook bestuivers, bescherming en beperkte concurrentie.
Er staat bewust een concreet voorbeeld op de slide; werk dit mondeling uit voor andere organismen zoals vissen, vogels of schimmels.
Welke factor is abiotisch?
Schimmel
Zuurtegraad
Bacterie
Plant
Test het onderscheid levend/niet-levend. De foute opties zijn allemaal biotische factoren.
Sleep de factoren naar de juiste groep
Biotische factoren
Abiotische factoren
Licht
Vissen
Gras
Water
Temperatuur
Zuurstof
Deze slide heeft geen instructies
Factoren in een biotoop
Een organisme overleeft alleen als abiotische én biotische factoren gunstig genoeg zijn.
Licht en vocht zijn voorbeelden van de abiotische factoren, terwijl de aanwezigheid van planten, dieren en bacteriën tot de groep van de biotische factoren behoren.
De plaats van elke invulling ligt vast door betekenis en grammatica.
Waarom heeft een plant beide soorten factoren nodig?
Verwachte elementen: leerlingen noemen minstens één abiotische factor (bv. licht, vocht, temperatuur) en één biotische factor (bv. bestuivers, concurrentie, bescherming) en leggen kort uit hoe die de overleving beïnvloeden.
Meten in een biotoop
Om een biotoop te onderzoeken, voer je metingen uit van abiotische factoren.
Metingen moeten correct, nauwkeurig en met de juiste eenheid worden genoteerd.
Leg uit dat waarnemen alleen niet volstaat: natuurwetenschappen werken met meetbare gegevens.
Meetinstrumenten en wat ze meten
thermometer
lichtmeter
geluidsmeter
zoutmeter
Grootheid en eenheid
temperatuur in °C
lichtsterkte in lux
geluidssterkte in dB
zoutgehalte in geschikte eenheid
Instrument
Als 'zoutmeter' lokaal anders benoemd wordt, kan de leraar de schoolterm gebruiken. De kern is de koppeling instrument-grootheid-eenheid.
Correct aflezen en noteren
Let op:
lees de schaal nauwkeurig af
noteer altijd de juiste grootheid
gebruik het correcte symbool van de eenheid
vergelijk metingen alleen als ze op dezelfde manier zijn uitgevoerd
Benadruk typische fouten: eenheid vergeten, afronden zonder reden, of waarden vergelijken uit verschillende omstandigheden.
Organismen determineren
Determineren betekent een organisme op naam brengen door kenmerken te vergelijken.
Daarvoor gebruik je hulpmiddelen zoals een loep, microscoop, binoculair, determineertabel en determineerkaart.
Maak duidelijk dat determineren niet gokken is, maar systematisch vergelijken van zichtbare kenmerken.
Kenmerken bij determinatie
Je let op kenmerken van organismen, zoals:
kleur en gestalte
aantal poten
wel of geen vleugels
kieuwen of stekels
stand van de ogen
grootte en stand van bladeren
lengte van de stengel
....
Verbind kenmerken aan functie waar mogelijk: stekels als bescherming, bladeren voor lichtopvang, ogen voor jacht of waakzaamheid.
Onderzoek in een biotoop
Bij onderzoek in een biotoop voer je metingen uit van abiotische factoren. Een thermometer meet temperatuur in °C. Om een organisme op naam te brengen, gebruik je een determineertabel of determineerkaart.
Microscoop is bewust een plausibele afleider: een hulpmiddel, maar niet het gevraagde systeem om op naam te brengen.
Wat is een voorbeeld van een eigenschap waarop je let bij determineren?
Bladstand
Eenheid
Voedselketen
Zoutmeter
De correcte optie is een kenmerk van een organisme; de andere opties horen bij andere lesonderdelen.
Onderlinge relaties tussen organismen
Organismen beïnvloeden elkaar op verschillende manieren:
via voedsel
via bescherming
via voortplanting
via concurrentie om ruimte en middelen
Houd de term 'onderlinge relaties' breed; voedselrelaties worden in de volgende slides verder uitgewerkt.
Voedselrelaties: rollen
In voedselrelaties onderscheiden we:
producenten
consumenten
detrivoren
reducenten
prooien
predatoren
Leg kort uit: producenten maken organische stoffen, consumenten eten organismen, detrivoren eten dood organisch materiaal, reducenten breken verder af.
Wat doen die rollen?
Producenten: maken zelf voedingsstoffen, meestal via fotosynthese.
Vb: planten
Consumenten: eten planten of dieren
Vb: konijn, wolf, mens
Detrivoren: eten resten van dode organismen
Vb: regenwormen, pissebedden, mieren
Reducenten: zetten resten om in eenvoudige stoffen
Vb: bacteriën, schimmels
Gebruik eventueel regenwormen als detrivoren en bacteriën of schimmels als reducenten. Niet elk boek maakt dit onderscheid even scherp; hou het schoolkader aan.
Voedselketen
Een voedselketen toont wie door wie gegeten wordt.
Bij de consumenten kunnen we nog het onderscheid maken tussen prooien en predatoren. Een predator is een dier dat een ander dier (de prooi) opeet.
Producent → prooi → predator
Zo ontstaan consumenten van de 1e orde, van de 2e orde en van de 3e orde
Producent → consument 1e orde → consument 2e orde → consument 3e orde
gras → sprinkhaan → kikker → reiger
Benadruk dat de pijl gelezen wordt als 'wordt gegeten door' of 'is voedsel voor'.
Verstoringen in voedselrelaties
Als één soort afneemt of verdwijnt, heeft dat gevolgen voor andere soorten.
Minder prooien betekent vaak minder predatoren.
Minder producenten beïnvloeden de hele voedselrelatie.
Dit is de kern van voorspellen en verklaren: leerlingen moeten oorzaak en gevolg in een voedselweb kunnen benoemen.
Voedselweb, voedselpiramide, voedselkringloop
In een ecosysteem komen vaak meerdere voedselketens voor.
Voedselweb: meerdere voedselketens die met elkaar verbonden zijn (een havik eet bv zowel muizen als koolmezen)
Voedselpiramide: toont dat er minder organismen zijn op hogere niveaus (er zijn bv veel minder havikken dan muizen)
Voedselkringloop: stoffen keren via reducenten terug naar de omgeving
Maak onderscheid tussen energie en stoffen: energie stroomt door, stoffen worden hergebruikt.
Welke rol zet resten om in eenvoudige stoffen?
Predatoren
Reducenten
Producenten
Prooien
Controleer het onderscheid tussen rollen in voedselrelaties.
Wat is een voorbeeld van een predator?
Gras
Konijn
Wolf
Paddenstoel
Controleer het onderscheid tussen rollen in voedselrelaties.
Wat is een voorbeeld van een prooi?
Gras
Konijn
Wolf
Paddenstoel
Controleer het onderscheid tussen rollen in voedselrelaties.
Wat is een voorbeeld van een producent?
Gras
Konijn
Wolf
Paddenstoel
Controleer het onderscheid tussen rollen in voedselrelaties.
Voedselrelaties voorstellen
Een voedselketen toont wie door wie gegeten wordt. Meerdere verbonden ketens vormen samen een voedselweb. In een voedselpiramide zie je dat er minder organismen zijn op hogere niveaus.
Deze drie begrippen worden vaak verward; hier moeten leerlingen ze functioneel onderscheiden.
Wat gebeurt er als producenten sterk afnemen?
Verwachte elementen: als producenten afnemen, is er minder voedsel voor consumenten; daardoor dalen ook predatoren. Goede antwoorden benoemen een keten van gevolgen, niet slechts één effect.
Wat is biodiversiteit?
Biodiversiteit is de variatie aan levende organismen in een gebied.
Een biotoop met veel verschillende soorten, rollen en relaties heeft een hoge biodiversiteit.
Deze slide heeft geen instructies
Waarom is biodiversiteit belangrijk?
Biodiversiteit zorgt voor:
stabielere ecosystemen
meer voedselrelaties en evenwicht
grotere kans dat soorten veranderingen overleven
een rijkere natuurlijke omgeving
Verwoord stabiliteit concreet: als één soort afneemt, kunnen andere soorten soms deels haar rol opvangen.
Negatieve invloed van de mens
Voorbeelden van negatieve invloed op biodiversiteit:
ontbossing
overbevissing
vervuiling
monocultuur (het planten van bv enkel mais in een veld)
verharding (aanleg van wegen)
exoten die niet thuishoren in het biotoop en die soorten verdringen
Licht toe dat 'exoten' niet per definitie schadelijk zijn, maar wel problemen kunnen veroorzaken wanneer ze inheemse soorten verdringen.
Positieve invloed van de mens
Voorbeelden van positieve
invloed op biodiversiteit:
ecoducten
begrazing in natuurbeheer
streekeigen aanplanting
dagen zonder vlees
lagere watervoetafdruk
kleinere ecologische voetafdruk
Verduidelijk zo nodig: een kleinere ecologische voetafdruk betekent minder druk op ecosystemen door verbruik van ruimte, energie en grondstoffen.
Aanpassingen aan de omgeving
Organismen hebben kenmerken die passen bij hun omgeving.
Denk aan kleur, kieuwen, stekels, de stand van de ogen, bladvorm of stengellengte, ...
Op deze manier zullen organismen hun overlevingskansen of hun voortplantingskansen vergroten
Benadruk dat aanpassingen niet bewust gekozen worden; het zijn kenmerken die over generaties voordelig blijken.
Aanpassingen aan de omgeving
Bv bij een predator zoals een luipaard:
ogen vooraan de kop voor meer dieptezicht
hoektanden
scherpe klauwen
beweeglijke oren
gevlekt patroon zodat prooien hen minder snel zien
...
Benadruk dat aanpassingen niet bewust gekozen worden; het zijn kenmerken die over generaties voordelig blijken.
Aanpassingen aan de omgeving
Bv bij prooien of dieren die planten eten:
ogen aan de zijkant voor een breder gezichtsveld om predatoren te kunnen zien
kiezen om te kauwen
beweeglijke oren
goede reukzin
camouflage kleuren
stekels om zich te verdedigen
...
Benadruk dat aanpassingen niet bewust gekozen worden; het zijn kenmerken die over generaties voordelig blijken.
Aanpassingen aan de omgeving
Bv in het water
vissen hebben kieuwen om te kunnen ademen
ze zijn vaak gestroomlijnd om snel te kunnen zwemmen
ze hebben vinnen
...
Benadruk dat aanpassingen niet bewust gekozen worden; het zijn kenmerken die over generaties voordelig blijken.
Aanpassingen aan de omgeving
Bv voortplantingskansen vergroten:
pauwen hebben een felgekleurde staart om een partner aan te trekken
vogels zingen om een partner aan te trekken
herten hebben een gewei waarmee ze kunnen vechten om een vrouwtje te winnen van een ander mannetje
...
Benadruk dat aanpassingen niet bewust gekozen worden; het zijn kenmerken die over generaties voordelig blijken.
Aanpassingen aan de omgeving
Bv bij planten
lange stengels om voldoende licht op te vangen
kleurrijke bloemen om insecten aan te trekken voor bestuiving
grote bladeren in vochtige omgeving om veel licht op te vangen
in droge omgeving: heel kleine naaldvormige bladeren om vochtverlies te beperken (bv cactus)
in droge omgeving: erg dikke bladeren om vocht vast te houden (bv aloë vera)
Benadruk dat aanpassingen niet bewust gekozen worden; het zijn kenmerken die over generaties voordelig blijken.
Waarom helpen aanpassingen?
Aanpassingen kunnen de overlevingskansen en voortplantingskansen verhogen.
Een goed aangepaste bouw of kleur kan helpen bij voedsel vinden, bescherming, temperatuurregeling of voortplanting.
Koppel terug naar biotoop: een aanpassing is alleen voordelig in een bepaalde omgeving.
Waarom is hoge biodiversiteit belangrijk?
Minder vervuiling
Minder relaties die verstoord worden
Stabieler ecosysteem
Hardere bodem
De juiste optie sluit aan bij de slide over stabiliteit en veerkracht van ecosystemen.
Mens en aanpassingen
Ontbossing kan biodiversiteit verkleinen, terwijl ecoducten soorten kunnen helpen. Aanpassingen zoals camouflagekleuren of aangepaste oogstand verhogen vaak de overlevingskansen
Felle kleuren zoals een pauwenstaart verhogen vaak de voortplantingskansen.
Correcte eerste invulling is 'Ontbossing' als voorbeeld van negatieve menselijke invloed.
Welk onderdeel beheers jij nu het best?
Biotopen herkennen
Factoren onderscheiden
Voedselrelaties
Biodiversiteit uitleggen
Deze slide heeft geen instructies
Wat is één inzicht uit deze les dat je wilt onthouden?
Reflectie zonder juist/fout. Laat leerlingen benoemen welk inzicht uit de les is blijven hangen, bijvoorbeeld het verschil tussen biotoop en ecosysteem, of het effect van verstoringen in een voedselweb.
Welk deel vond je nog lastig en waarom?
Reflectie zonder juist/fout. Mogelijke thema's: veel begrippen, voedselweb versus voedselketen, eenheden bij metingen, of rollen van organismen.
Begrippenlijst
biotoop - gebied met bepaalde levensomstandigheden waarin organismen leven
ecosysteem - de biotoop samen met alle organismen en hun relaties
biodiversiteit - variatie aan levende organismen in een gebied
abiotische factoren - invloeden uit de niet-levende omgeving
biotische factoren - invloeden van levende organismen
determineren - een organisme op naam brengen via kenmerken
voedselketen - reeks organismen waarin het ene als voedsel dient voor het andere
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
voedselweb - netwerk van verbonden voedselketens
voedselpiramide - voorstelling van aantallen of biomassa per voedingsniveau
voedselkringloop - kringloop waarbij stoffen via afbraak terugkeren
producenten - organismen die zelf voedingsstoffen maken
consumenten - organismen die andere organismen eten
detrivoren - organismen die dood organisch materiaal eten
reducenten - organismen die organisch materiaal afbreken tot eenvoudige stoffen
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
prooi - organisme dat gegeten wordt
predator - organisme dat jaagt op andere organismen
temperatuur - maat voor hoe warm of koud iets is, uitgedrukt in °C
lichtsterkte - hoeveelheid licht, vaak uitgedrukt in lux
geluidssterkte - sterkte van geluid, uitgedrukt in dB
zoutgehalte - hoeveelheid zout in water of bodem
ecologische voetafdruk - maat voor de druk van levensstijl op de aarde
Deze slide heeft geen instructies