Jagers en boeren
Jagers en boeren
Open de les als kennismaking met de prehistorie: de tijd vóórdat mensen gingen schrijven.
Leerdoel
Ik kan beschrijven waar en wanneer de eerste mens ontstond.
Ik kan vijf kenmerken noemen van het leven van de jagers en verzamelaars.
Ik kan twee redenen noemen waarom we weinig weten van het leven van mensen in de prehistorie.
De docentdoelen noemen ook kenmerken van jagers-verzamelaars en waarom we weinig weten over de prehistorie. Voor deze les is dit doel gekozen als hoofddoel; de andere punten worden als ondersteuning behandeld.
Welke woorden denk jij bij prehistorie?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Vraag kort door op woorden als jagers, grotten, Afrika, stenen of dinosaurus, en bespreek meteen eventuele misvattingen.
Wat is de prehistorie?
De prehistorie is de tijd waarin mensen nog geen schrift gebruikten.
Daardoor kennen we deze periode niet uit boeken of verslagen van toen.
Historici en archeologen moeten vooral werken met sporen die in de grond zijn teruggevonden.
Benadruk het verschil tussen prehistorie en historie: schrift is de grens.
Waar ontstond de eerste mens?
De eerste mens ontstond in Afrika.
Daar zijn de oudste resten van mensachtigen gevonden.
Vanuit Afrika verspreidden mensen zich later over andere delen van de wereld.
Houd het eenvoudig op HAVO A2/B1-niveau: focus op Afrika als oorsprongsgebied.
Wanneer ontstond de eerste mens?
De eerste mens ontstond in de prehistorie, heel lang geleden.
Het gaat om een periode van miljoenen jaren geleden.
De prehistorie is dus veel langer dan de tijd waarover mensen konden schrijven.
Noem alleen preciezere datering als die past bij de methode van school. De memo vraagt vooral om waar en wanneer in grote lijnen.
Van Afrika naar andere gebieden
Mensen bleven niet op één plek.
In de loop van de tijd trokken groepen verder naar Azië en Europa.
Zo werd de wereld stap voor stap door mensen bewoond.
Koppel deze slide terug aan de centrale lijn: oorsprong in Afrika, daarna verspreiding.
Waar ontstond de eerste mens?
Europa
Afrika
Azië
Amerika
Toetst de kern van slides 3–5: oorsprong in Afrika, daarna verspreiding naar andere gebieden.
Vul de juiste woorden in
De eerste mens ontstond in Afrika. Dat gebeurde in de prehistorie, dus miljoenen jaren geleden. Later trokken mensen verder naar Europa en Azië.
De drie goede antwoorden volgen de opbouw van het eerste lesblok: waar, wanneer en verspreiding.
Hoe leefden jagers-verzamelaars?
Jagers-verzamelaars leefden van wat de natuur gaf.
Ze jaagden op dieren en verzamelden planten, noten en vruchten.
Hun leven hing sterk af van het seizoen, het weer en de plek waar voedsel te vinden was.
Gebruik consequent de term jagers-verzamelaars.
Vijf kenmerken van hun leven
Kenmerken 1–3
Ze leefden van jagen en verzamelen.
Ze trokken rond en hadden geen vaste woonplaats.
Ze woonden in kleine groepen.
Kenmerken 4–5
Ze maakten werktuigen van steen, hout en bot.
Ze waren afhankelijk van de natuur voor voedsel en veiligheid.
Dit zijn de vijf kenmerken uit het lesdoel. Laat leerlingen deze precies kunnen benoemen.
Geen vaste woonplaats
Jagers-verzamelaars trokken verder als voedsel opraakte.
Ze bouwden daarom geen blijvende dorpen.
Hun onderkomens waren meestal eenvoudig en tijdelijk.
Leg het verband tussen rondtrekken en tijdelijke woonplekken.
Werktuigen en overleven
Met eenvoudige werktuigen konden mensen jagen, snijden en graven.
Veel werktuigen werden gemaakt van steen.
Daarom noemen we een groot deel van de prehistorie ook de steentijd.
Een bruikbare extra koppeling naar latere lessen: steentijd als bekende periodenaam.
Waarom hadden jagers-verzamelaars geen vaste woonplaats?
Ze wilden handel drijven
Voedsel raakte op
Ze schreven veel op
Ze bouwden grote steden
Controleert of leerlingen het verband zien tussen rondtrekken en voedsel zoeken.
Vul de juiste woorden in
Jagers-verzamelaars leefden van jagen en verzamelen. Ze woonden in kleine groepen en hadden geen vaste woonplaats. Veel werktuigen waren van steen.
Herhaalt vier van de vijf kenmerken uit slides 6–9 in bekende formulering.
Wat lijkt jou lastig aan leven als jager-verzamelaar?
Bespreek antwoorden als: afhankelijk van weer en seizoenen, voedsel zoeken, rondtrekken, weinig veiligheid, tijdelijk wonen. Er zijn meerdere goede formuleringen mogelijk.
Waarom weten we zo weinig?
Van mensen uit de prehistorie zijn weinig directe sporen over.
Dat komt vooral doordat zij geen schrift hadden en omdat veel materialen uit hun dagelijks leven verloren zijn gegaan.
Deze slide bereidt de twee redenen uit het doel voor.
Twee belangrijke redenen
Geen schrift
Weinig bewaard gebleven
Hun huizen, kleding en gebruiksvoorwerpen waren vaak van hout, huiden of planten.
Die materialen vergaan snel, waardoor weinig is overgebleven.
Mensen uit de prehistorie schreven geen verhalen, wetten of verslagen op.
Daardoor hebben we geen teksten uit hun eigen tijd.
Benadruk dat juist steen, bot en aardewerk vaker teruggevonden worden omdat die langer bewaard blijven.
Hoe weten we dan toch iets?
Archeologen onderzoeken skeletten, werktuigen en resten van kampplaatsen.
Met zulke vondsten proberen zij het leven van vroeger te reconstrueren.
We weten dus iets, maar nooit alles.
Blijf binnen het vak geschiedenis: bronnen en sporen uit het verleden staan centraal.
Samenvatting
De eerste mens ontstond in Afrika, in de prehistorie.
Jagers-verzamelaars leefden in kleine groepen, trokken rond en leefden van jagen en verzamelen.
We weten weinig over deze tijd, vooral door het ontbreken van schrift en doordat veel resten zijn verdwenen.
Gebruik deze slide om de drie docentdoelen kort samen te binden.
Waarom weten we weinig over de prehistorie?
Er waren te veel boeken
Mensen reisden te veel
Er was geen schrift
Iedereen woonde in steden
De hoofdreden is het ontbreken van schrift. Andere reden komt terug in de invuloefening.
Vul de juiste woorden in
We weten weinig over de prehistorie. Mensen hadden geen schrift en veel spullen zijn niet bewaard gebleven. Huizen en kleding waren vaak van hout of huiden. Archeologen gebruiken daarom sporen en vondsten om iets over vroeger te weten.
Sluit aan bij slides 10–13: geen schrift, vergankelijke materialen en onderzoek via sporen.
Begrippen
prehistorie - de tijd waarin mensen nog geen schrift gebruikten
historie - de tijd waaruit geschreven bronnen bestaan
jagers-verzamelaars - mensen die leefden van jagen, vissen en verzamelen
archeoloog - onderzoeker die sporen en voorwerpen uit het verleden bestudeert
taakverdeling: de manier waarop taken in een samenleving zijn verdeeld.
steentijd - periode in de prehistorie waarin veel werktuigen van steen werden gemaakt
kampplaats - tijdelijke plek waar mensen verbleven
bestaansmiddel: manier om in je levensonderhoud te voorzien.
Deze slide heeft geen instructies
Begrippen
sociale verschillen - verschillen tussen groepen mensen in rijkdom en macht.
cultuur: alles wat te maken heeft de ideeën van mensen, hun gewoontes, hun geloof, kunst en wetenschap.
Deze slide heeft geen instructies
Vragen? Steek je vinger op.
Opdrachten (Niet af...is Huiswerk)
Bladzijde 17 t/m 24
Opdracht 1 t/m 13
Klaar?
Extra uitdaging? Geef antwoord op de volgende vraag:
Hoe zou het leven er op Sentinel-eiland eruit kunnen zien?
Deze slide heeft geen instructies
Evaluatiemomentje!
Deze slide heeft geen instructies
FF spiegelen
Evaluatie les
Evaluatie proces
Werkhouding?
Tempo?
Verzorging?
Zelfstandig?
Leerdoelen:
Deze slide heeft geen instructies