H08

• newEditor
• Techniek
• Voortgezet speciaal onderwijs
• Leerroute 5

Thema C H8

• Beheersen van specifieke gevaren

2

thema

C

H8: Gevaarlijke stoffen

8.1 Gevaarlijke stoffen (algemeen)

Gevaarlijke stoffen:

• Zijn die stoffen die een gevaar een gevaar vormen voor de gezondheid
  en/of omgeving.
  
  Op de werkplek worden gevaarlijke stoffen ingedeeld conform de
  GHS-richtlijn: Ruitvormige borden met rode rand en een zwart symbool
  p een witte achtergrond.
  
  Houd rekening met de gevaren die tijdens het vervoer kunnen optreden.

3

thema

C

8.1 Opname van gevaarlijke stoffen

Opname van gevaarlijke stoffen kan door:

• De mond:
  - alcohol, medicijnen, verontreinigde etenswaren

• De huid
  - oplos- en ontvettingsmiddelen

• De ademhalingsorganen
  - kleine stofdeeltjes, gas , rook, damp of nevel

• Directe opname via de bloedbaan
  - bij een open wond

4

thema

C

8.1 Hygiëne bij gevaarlijke stoffen

Houd je aan de volgende hygiënemaatregelen:

• eet en drink in een speciale ruimte

• maak je handen en gezicht regelmatig schoon

• trek vuile werkkleding uit

• gebruik de juiste PBM’s

5

thema

C

8.1 Maatregelen aan de bron

Bronmaatregelen; keuze uit:

• Elimineren
  Verwijderen of weglaten, door de gevaarlijke stof niet te gebruiken.

• Vervangen
  In de plaats van een gevaarlijke stof een minder gevaarlijke stof gebruiken.

• Aanpassen
  Door de vorm te veranderen; bijvoorbeeld door chloordamp te
  vervangen met chloortabletten.

• Een bronmaatregel (EVA) is het meest doeltreffend,
  maar kan helaas niet altijd.

6

thema

C

8.1 Technische, collectieve en organisatorische maatregelen

Maatregelen ter voorkoming van blootstelling:

• Afzuiging waarbij gevaarlijk damp, gas of stofdeeltjes moeten direct op de plaats waar de verontreiniging ontstaat afgezogen worden (bijvoorbeeld bij lassen)

• Scheiding tussen mens en bron
  waarbij er een fysieke scheiding tussen de mens en gevaarlijke stof
  of chemische processen.(bijvoorbeeld: muur, gesloten reactorvaten
  of zuurkast)

• Ventilatie
  Schone lucht wordt naar binnen geblazen worden en verontreinigde
  lucht naar buiten

• 
  

7

thema

C

8.1 Persoonlijke monitor

Persoonlijke monitor of detector:

• bewaakt de blootstelling aan gevaarlijke stoffen

• controleert of er voldoende zuurstof aanwezig is;
  er moet minimaal 19% zuurstof in de lucht aanwezig zijn
  (bij sommige bedrijven gelden nog strengere normen)

• mag uitsluitend worden gebruikt door personen met
  specifieke deskundigheid na instructie
  

8

thema

C

8.1 Monitoring en medisch onderzoek

9

Periodiek Medisch Onderzoek:
Als je met gevaarlijke stoffen werkt

• aan de hand van blootstelling en je gezondheidstoestand
  gaat een arts na of je geschikt bent en blijft.

• meestal 1 keer per jaar, maar aantal onderzoeken per jaar
  is afhankelijk van:

- de gevaarlijke stof
- de duur / het aantal malen van de blootstelling

thema

C

8.1 Etiket

Verplichte informatie op elk etiket van een gevaarlijke stof:

• naam van het product

• gevarenpictogram(men)

• risico’s en gevaren (H-zinnen)
  H staat voor Hazard (gevaar). H-zinnen vertellen wat er mis kan gaan.
  Zoals: "Kan een allergische huidreactie veroorzaken"

• preventieve maatregelen en veiligheidsaanbevelingen (P-zinnen)
  P staat voor Precautionary (voorzorg); P-zinnen geven bijvoorbeeld aan
  hoe je veilig met de stof omgaat.
  Zoals: "Verwijderd houden van warmte/vonken/open vuur”

• leveranciersgegevens en invoerder

10

thema

C

8.1 Grenswaarde

De grenswaarde:

• is de maximale concentratie van een gevaarlijke stof,
  als tijdgewogen gemiddelde over een referentieperiode,
  waarboven geen enkele werknemer blootgesteld mag worden.
  
  De grenswaarde geldt:

• voor normale en gezonde personen

• bij normale werkdag en werkweek

• bij normale werkomstandigheden

• • bij normale fysieke inspanning

• 
  

• 
  
  
  
  
  

11

thema

C

8.1 Reukwaarneming

Waarneming met je neus is géén goede methode omdat:

• geur een subjectieve en persoonsafhankelijke waarneming is
  (wat de één lekker vind ruiken, vind een ander vies ruiken)

• een geur gemaskeerd/overheerst kan worden door andere geuren
  van niet gevaarlijke stoffen

• sommige gevaarlijke stoffen zijn kleurloos en reukloos

• je reukgrens (dus de grens waarbij je waar kan nemen)
  kan boven de grenswaarde liggen !

12

thema

C

8.1 Explosief of ontplofbaar

Explosieve stoffen kunnen ontploffen door:

• bepaalde temperatuur

• contact met andere stoffen

• brand/vlam (zoals een bij een sigaret en openvuur)

• schokken (zoals bij een aardbeving of op rijdend voertuig)

• wrijving (zoals bij een gekanteld voertuig)
  
  Voorbeelden:
  - munitie en TNT (hoog explosieve springstof), ether, benzine, waterstof
  en acetyleen

13

thema

C

8.1 Zeer licht ontvlambaar, licht ontvlambaar

Zeer licht ontvlambare en licht ontvlambare stoffen:

• kunnen door vonkje ontbranden

• kunnen zelfs mij een normale omgevingstemperatuur
  (21°C) ontbranden
  
  Voorbeelden:
  - benzine, witte fosfor, magnesium, zwavel, aceton en
  terpentine (white spirit)

14

thema

C

8.1 Oxiderend

Oxiderende of brandbevorderende stoffen:

• maken zuurstof vrij

• reageren heftig met andere stoffen (warmteontwikkeling)
  
  Voorbeelden:
  - waterstofperoxide (= “zuurstofwater”), ozon en zuurstof

15

thema

C

8.1 Giftige stoffen

Zeer giftige en giftige stoffen:

• kleine dosis kan al grote schade aanrichten

• kan leiden tot ernstig letsel bij:
  - inademen
  - inslikken
  - opname via de huid (aanraking)
  
  Voorbeelden:
  - zwavelwaterstof (H2S) ook wel rioolgas genoemd, kwik,
  lood, koolmonoxide (CO), benzeen, tolueen en methanol (industrieel
  alcohol)

16

thema

C

8.1 Schadelijk

Schadelijke stoffen:

• leveren minder ernstig letsel op in vergelijking tot giftige stoffen
  bij inademen, inslikken of opname via de huid
  
  Voorbeelden:
  - jodium, glycol, verf, lak en houtbeschermingsproducten

17

thema

C

8.1 Bijtend of corrosief

Bijtende of corrosieve stoffen:
• tasten bij direct contact: huid, ogen, longen en slimvliezen aan

Voorbeelden:

- zuren (accuzuur, zwavelzuur, zoutzuur), basen of logen (natronloog),
formaldehyde en fenol

18

thema

C

8.1 Irriterend

Irriterende stoffen:

• de inwerking is beperkter dan die van bijtende stoffen.

• veroorzaken ontstekingen bij contact met
  huid, ogen, longen en slijmvliezen
  
  Voorbeelden:

- verdunde of zwakke zuren of basen,
verschillende solventen (oplosmiddelen) en polyester mastic

19

thema

C

8.1 Milieugevaarlijk

Milieugevaarlijke stoffen:

• zijn gevaarlijk voor het milieu en levende organismen zoals:
mensen, dieren en planten

Voorbeelden:

- CFK’s (drijfgassen die zorgen voor de druk in een spuitbus) en
sommige pesticiden

20

thema

C

8.1 Gezondheidsgevaarlijk op lange termijn

Twee typen gezondheidsgevaarlijke stoffen zijn:

• carcinogene stoffen; kunnen (op lange termijn) tot kanker leiden
  
  Voorbeelden:
  - asbest, benzeen, vinylchloride en dieselrook
  

• mutagene stoffen; veranderen direct de erfelijke eigenschappen
  Voorbeelden:
  - reprotoxische stoffen (voortplantingsgiftige stoffen)

21

thema

C

8.1 Gassen onder druk

Gassen onder druk:

• zijn samengeperste gassen en vloeibaar gemaakte gassen

• hoge temperaturen kunnen leiden tot brand of explosie.
  
  Voorbeelden:
  - industriële gascilinders
  - spuitbussen

22

thema

C

8.1 Specifiek gevaarlijke stoffen

Specifiek gevaarlijke stoffen brengen een specifiek risico met zich mee.

• Voorbeelden:
  - asbest
  - cement
  - koolmonoxide
  - zware metalen
  - organische oplosmiddelen
  - cyclische verbindingen
  - huishoudmiddelen

23

thema

C

8.2 Specifiek gevaarlijke stof

Asbest:

• wanneer het vermoeden bestaat dat er sprake is van asbest,
  dan moet niet met het werk worden aangevangen of alsnog
  onmiddellijk worden stilgelegd.

• ook de operationeel leidinggevende en opdrachtgever moeten
  gewaarschuwd worden

• de opdrachtgever laat door een onafhankelijk laboratorium een monster
  nemen om vast te stellen of het om asbest gaat

• als (uit bemonstering) blijkt dat het om asbest gaat moet het
  overeenkomstig de wettelijke voorschriften worden verwijderd

24

thema

C

8.2 specifiek gevaarlijke stof

Cement:

• kan irritatie van de ademhalingswegen en de huis veroorzaken

• vormt een gevaar voor oogletsel

• in natte toestand is er kans op (chemische) brandwonden
  bij langdurig contact

25

thema

C

8.2 Specifiek gevaarlijke stof

Koolmonoxide:

• is een zeer giftig gas

• verdringt de zuurstof in het bloed

• zorgt voor explosiegevaar

26

thema

C

8.2 Specifiek gevaarlijke stof

Zware metalen:

• zijn zeer giftig
  
  Voorbeelden:
  - lood, kwik en zink

27

thema

C

8.2 Specifiek gevaarlijke stof

Organische oplosmiddelen:

• zijn vaak van aardolie gemaakt

• kunnen door inademing op korte termijn hoofdpijn veroorzaken

• kunnen door inademing op lange termijn hersenletsel veroorzaken

• zijn soms licht ontvlambaar

• kunnen de huid ontvetten
  
  Voorbeelden:
  - aceton en terpentine

28

thema

C

8.2 Specifiek gevaarlijke stof

Cyclische verbindingen:

• bevatten een koolstofketen in ringvorm
  
  Voorbeelden:
  - tolueen, xyleen, benzeen (is kankerverwekkend) en fenol

29

thema

C

8.2 Specifiek gevaarlijke stof

Huishoudmiddelen:

• zijn middelen die ook thuis worden gebruikt

• ontstoppingsmiddelen bevatten gevaarlijke stoffen, die bijtend zijn

• verf en vernis bevatten organische oplosmiddelen die ontvlambaar
  of licht ontvlambaar zijn
  - kans op hersenletsel bij langdurig gebruik

• white spirit (terpentine) ontvet de huid

• afwasproducten voor afwasmachine kunnen irriterend zijn
  - kans op ernstig oogletsel
  
  

30

thema

C

8.2 Zuurstofpercentages

Zuurstofconcentraties en de mogelijke gevaren:

• De normale zuurstofconcentratie in de lucht is: 21%.

• De minimale zuurstofconcentratie waarbij nog gewerkt mag worden is: 19%.

• Een te hoog zuurstofpercentage geeft kans op:

- brand

• Een te laag zuurstofpercentage geeft kans op:

- sufheid

- bewusteloosheid

- dood door verstikking

31

thema

C

8.2 Te hoog zuurstofpercentage

Mogelijke oorzaken van een te hoog zuurstofpercentage:

• lekkage zuurstoffles

• lekkende slangen

Dit is te voorkomen door:

◦ slangbreukbeveiliging toe te passen

◦ geen zuurstofflessen in de (besloten) ruimte te plaatsen

32

thema

C

8.2 Te laag zuurstofpercentage

Mogelijke oorzaken van een te laag zuurstofpercentage:

• aanwezigheid van luchtverdringende stoffen zoals: stikstof of inert gas

• een gebrek aan ventilatie

• producten die vrijkomen door:
- biologische reacties
- bacteriologische reacties

33

thema

C

8.2 Te laag zuurstofpercentage

Maatregelen bij een te laag zuurstofpercentage:

• toepassen van onafhankelijke adembescherming

• de ruimte mechanisch beluchten

34

thema

C

8.3 Lekken

Lekken van vloeistoffen:

• is het langzaam wegdruppelen of wegsijpelen van vloeistoffen
  
  Lekkage kan ontstaan door:

• slechte montage van flenzen

• slecht onderhoud

• foutieve procedure bij het overgieten

• lekkende kranen of afdichtingen

• beschadiging door een externe factoren
  zoals een zware storm of aanrijding

35

thema

C

8.3 Lekken

Gevolgen van lekkage:

• het product verspreid zich in de (adem)lucht

• brandgevaar

• milieuverontreinigingsgevaar

• uitglijgevaar

36

thema

C

8.3 Lekken

Maatregelen bij lekkage:

• het direct melden van een beginnende lekkage

• (herstel)werkzaamheden uitsluitend door opgeleid personeel

37

thema

C

8.3 Biologische stoffen

Biologische stoffen zijn:

• gevaarlijke stoffen van biologische oorsprong
  - voorbeeld: mest
  

• levende organismen
  - voorbeeld: bacteriën
  
  

38

thema

C

8.3 Biologische stoffen

Biologische stoffen kom je tegen bij verschillende
omstandigheden en plaatsen, zoals:

• bij de afvalverwerking

• in de gezondheidszorg

• in de landbouw

• in de voedingsindustrie

• in de farmaceutische industrie

• in de biotechnische industrie

• bij contact met dieren

• bij riolen

• bij waterzuiveringsinstallaties

• bij vervuilde grond

• 
  
  

39

thema

C

8.3 Biologische stoffen

Gevolgen van blootstelling aan biologische stoffen:

• beperkte luchtweg irritatie

• infecties

• allergieën

• schimmels

• parasieten

• vergiftigingen

40

thema

C

8.3 Biologische stoffen

Preventieve maatregelen bij het werken met biologische stoffen:

• persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM’s):
  ◦ oogbescherming bij gevaar voor spatten
  ◦ huidbescherming:
  - beschermende kleding
  - handschoenen
  - beschermende crème
  ◦ adembescherming

• persoonlijke hygiëne:
  ◦ regelmatig handen wassen

• inentingen

41

thema

C

42

8.4 Industriële gascilinders

43

Voorzorgsmaatregelen bij opslag van gascilinders:

• cilinders moeten worden vastgezet

• cilinders moeten in een aparte ruimte worden opgeslagen

• er moet voldoende ventilatie aanwezig zijn

• afgeschermd van zonnestralen en andere warmtestralingsbronnen

• gescheiden opslag van cilinders met brandbare gassen met zuurstofflessen

• cilinders moeten beschermd zijn tegen nadelige weersinvloeden

• een batterij gascilinders mag niet op de werkplek staan

• er zijn aangepaste blusmiddelen en water als koelmiddel (in de buurt aanwezig)

• cilinders mogen niet opgeslagen worden bij kelders en putten
  (veel gassen zijn zwaarder dan lucht)

thema

C