Rijm en onzinwoorden
Rijm en onzinwoorden
Open de les vanuit het idee dat klank in poëzie net zo belangrijk kan zijn als betekenis. Deze les bouwt van herkennen naar zelf maken.
Lesdoel
Ik kan rijmsoorten herkennen, onzinwoorden uit een gedicht onderzoeken en zelf een gedicht van 4 regels schrijven.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden denk jij bij rijm en onzinwoorden?
Gebruik de antwoorden als start: welke woorden gaan over klank, welke over fantasie, en welke over gedichten?
Eindrijm
Bij eindrijm rijmen woorden aan het einde van een regel.
Voorbeelden:
maan – staan
kat – pad
groot – rood
Je hoort dat het laatste deel van de woorden op elkaar lijkt.
Benadruk dat leerlingen vooral luisteren naar de klank aan het eind van het woord, niet naar de spelling alleen.
Eindrijm in een gedicht
Vaak rijmen regel 1 en 2, of 1 en 3
Eindrijm geeft een gedicht ritme
Het maakt regels makkelijker te onthouden
Noem eventueel dat eindrijm veel voorkomt in liedjes, versjes en kindergedichten.
Alliteratie
Alliteratie betekent dat woorden met dezelfde beginmedeklinker beginnen.
Voorbeelden:
wilde wolven
frisse fruitmand
dikke dromer
Het gaat dus om de klank vooraan in de woorden.
Leg uit dat de letter niet altijd het belangrijkst is, maar de begin-klank. Houd het op dit niveau eenvoudig en auditief.
Wat doet alliteratie?
Klinkt speels en opvallend
Past goed in versjes en gedichten
Trek de aandacht naar een woordgroep
Je kunt hier kort het verband leggen met tongbrekers: dezelfde begin-klank maakt taal grappig en ritmisch.
Assonantie
Assonantie is klinkerrijm.
Woorden hebben dan dezelfde klinkerklank, maar rijmen niet helemaal aan het eind.
Voorbeelden:
maan – laars
beek – steen
boot – droog
Voor A2/B1 is het genoeg dat leerlingen horen dat de klinkerklank overeenkomt. Werk niet te technisch uit.
Verschil tussen de rijmsoorten
Eindrijm: zelfde klank aan het eind
Alliteratie: zelfde beginmedeklinker
Assonantie: zelfde klinkerklank
Je let dus steeds op een andere plek in het woord.
Dit is het overzichtsslide dat de drie begrippen naast elkaar zet. Laat leerlingen vooral vergelijken op gehoor.
Rijmwoordparen herkennen
Alliteratie
Eindrijm
dak – pak
rozen – dozen
gekke geit
snelle slak
Gebruik deze slide om hardop te laten horen waarom de paren bij elkaar horen. Assonantie volgt op de volgende slide, zodat het onderscheid helder blijft.
Rijmwoordparen herkennen
Let op
Bij assonantie hoor je dezelfde klinkerklank.
De woorden hoeven niet helemaal te rijmen.
Assonantie
peer – meer
boom – rood
Maak expliciet dat leerlingen bij assonantie vaak twijfelen, omdat het geen 'vol' rijm is zoals bij eindrijm.
Welk woordpaar past bij alliteratie?
maan – staan
wilde wolven
beek – steen
dak – pak
De juiste keuze heeft dezelfde beginmedeklinker. De andere opties horen bij eindrijm of assonantie.
Rijmsoorten aanvullen
Bij eindrijm hoor je dezelfde klank aan het eind van een woord. Bij alliteratie begint een woordgroep met dezelfde beginmedeklinker. Bij assonantie let je vooral op dezelfde klinkerklank.
Laat leerlingen hardop meelezen: eind, begin en klinkerklank zijn de kernwoorden.
Waar let je op bij assonantie?
het aantal regels
dezelfde klinkerklank
dezelfde eindletters
dezelfde betekenis
Veel leerlingen verwarren assonantie met eindrijm. Benadruk dat het om de klinkerklank gaat.
De Blauwbilgorgel
Een speels gedicht met veel onzinwoorden
De klank van de woorden is heel belangrijk
Je kunt vaak toch iets begrijpen uit de context
Noem dat onzinwoorden niet echt bestaan, maar in een gedicht toch betekenis kunnen krijgen door de woorden eromheen.
Wat zijn onzinwoorden?
Onzinwoorden zijn woorden die niet in het gewone woordenboek staan.
Toch lijken ze vaak op echte woorden door:
hun klank
hun vorm
hun plek in de zin
Leg de link met taalgevoel: leerlingen kunnen vaak raden of een woord een ding, dier of handeling lijkt.
Woordparen in het gedicht
In De Blauwbilgorgel kun je onzinwoorden in woordparen zetten.
Zo let je op:
woorden die op elkaar rijmen
woorden die op elkaar lijken in klank
woorden die samen in het gedicht passen
Houd de focus op het ordenen van woorden op basis van klank en vorm, niet op volledige tekstanalyse.
Woordsoorten helpen
Je kunt onzinwoorden ook koppelen aan woordsoorten.
Denk aan:
zelfstandig naamwoord: een ding, dier of persoon
bijvoeglijk naamwoord: vertelt hoe iets is
werkwoord: zegt wat iemand of iets doet
Gebruik eenvoudige voorbeelden uit gewone taal als steun: hond, vrolijk, springen. Daarna pas toepassen op onzinwoorden.
Betekenis uit de context
Kijk naar de woorden eromheen
Let op wat het onzinwoord doet in de zin
Gebruik klank en fantasie samen
Benadruk dat betekenis geven hier geen fout/goed-raadspel is: de context moet de uitleg wel ondersteunen.
Wat helpt om een onzinwoord te begrijpen?
de context
het woordenboek
de titel alleen
de spelling alleen
Sluit aan bij de slides over context, klank, vorm en plek in de zin.
Onzinwoorden begrijpen
Onzinwoorden staan niet in het gewone woordenboek. Toch kun je vaak iets raden door de context. Ook woordsoorten helpen, omdat je dan ziet of een woord een ding, eigenschap of handeling lijkt.
Bespreek dat meerdere aanwijzingen samenwerken: context én woordsoort.
Hoe raad jij de betekenis van een onzinwoord?
Goede antwoorden noemen één aanwijzing uit de les, zoals woorden eromheen, woordsoort, klank of plek in de zin, en leggen kort uit hoe die helpt.
Een gedicht met onzinwoorden
Een kort gedicht van 4 regels kan speels en ritmisch zijn.
Handig om op te letten:
kies klanken die bij elkaar passen
gebruik minstens één rijmsoort
laat de regels samen één beeld oproepen
De nadruk ligt op creatief taalgebruik met klank. Perfecte rijm is minder belangrijk dan een hoorbaar patroon.
Klank maakt sfeer
Zachte klanken kunnen rustig klinken
Harde klanken kunnen grappig of druk klinken
Onzinwoorden werken goed als je ze hardop hoort
Verbind deze slide met het eerdere deel over alliteratie en assonantie: klankkeuze beïnvloedt hoe een gedicht voelt.
Jezelf voorstellen in 4 regels
Een gedicht over jezelf hoeft niet alles te vertellen.
Je kunt schrijven over:
je naam
iets wat je leuk vindt
iets wat bij jou past
een opvallende eigenschap
Laat zien dat een voorstelgedicht kort, persoonlijk en creatief mag zijn. Het hoeft geen volledige tekst over iemands leven te zijn.
Rijm in een voorstelgedicht
Ook in een gedicht over jezelf kun je spelen met klank.
Bijvoorbeeld:
eindrijm aan het einde van regels
alliteratie in een woordgroep
assonantie voor een zachte herhaling
Maak de brug van taalbegrip naar taalproductie: dezelfde begrippen die ze herkennen, kunnen ze nu bewust gebruiken.
Van herkennen naar schrijven
In deze les ga je van luisteren en herkennen naar zelf maken.
Stap voor stap:
rijmsoorten zien en horen
onzinwoorden ordenen en begrijpen
zelf een kort gedicht schrijven
Dit is de inhoudelijke landing van de les: de losse onderdelen horen bij elkaar in één opbouw.
Wat hoort in een gedicht van 4 regels met onzinwoorden?
een woordenlijst
een hoorbare rijmsoort
alleen echte woorden
zo veel mogelijk regels
De content benadrukt klank, samenhang en minstens één rijmsoort.
Welke rijmsoort wil jij gebruiken in je eigen gedicht?
eindrijm
alliteratie
assonantie
weet ik nog niet
Deze slide heeft geen instructies
Wat heb je vandaag geleerd over rijm of onzinwoorden?
Deze slide heeft geen instructies
Wat hielp jou het meest om dit te begrijpen?
Deze slide heeft geen instructies
Wat vond je vandaag het moeilijkst?
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
eindrijm - rijm aan het einde van woorden of regels
alliteratie - woorden met dezelfde beginmedeklinker
assonantie - woorden met dezelfde klinkerklank
onzinwoord - bedacht woord zonder gewone woordenboekbetekenis
woordpaar - twee woorden die je samen bekijkt
woordsoort - groep waartoe een woord behoort, zoals werkwoord of zelfstandig naamwoord
context - de woorden en zinnen eromheen die helpen bij de betekenis
Deze slide heeft geen instructies