Ontdekkingsreizen en een nieuwe wereld
Ontdekkingsreizen en een nieuwe wereld
Open kort met het idee dat Europeanen rond 1500 al veel kenden, maar nog lang niet wisten hoe groot de wereld werkelijk was. De gevraagde start met testvragen en afsluiting met kahoot komen niet op deze contentslides; dat volgt in een andere leslaag.
Leerdoel
Ik kan beschrijven hoe door de ontdekkingsreizen het wereldbeeld van de Europeanen veranderde.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden passen bij ontdekkingsreizen?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Verwachte woorden: schepen, handel, kaarten, nieuwe landen, zee, Columbus, Barentsz, gevaar.
Een weg langs het noorden?
In de 16e eeuw voeren meer Europese landen de oceaan op
Engeland stichtte koloniën aan de oostkust van Noord-Amerika
Frankrijk deed dat in het gebied van het huidige Canada
Ook Nederlanders zochten nieuwe kansen en routes
Deze slide opent het subthema breed: ontdekkingsreizen waren niet meer alleen Spaans en Portugees. Leg nadruk op concurrentie en nieuwe kansen.
Waarom zochten Nederlanders een noordroute?
De zeeweg naar Indië was lang en gevaarlijk. Bovendien waren de Portugezen sterk aanwezig op zee. Daarom dachten Nederlanders aan een kortere route: niet om Afrika heen, maar boven Azië langs, via het noorden.
Benadruk dat het hier gaat om handel en bereikbaarheid van Azië, vooral China, Japan en Indië.
Willem Barentsz probeert het drie keer
Friese zeeman en cartograaf
Zocht een doorgang door de noordelijke zee
Eerste twee reizen mislukten door het ijs
De route bleek moeilijker dan gehoopt
Noem kort dat een cartograaf kaarten maakt. Dat helpt om de link met groeiende kennis en kaarten later te leggen.
Vast in het ijs op Nova Zembla
Tijdens de derde reis raakte het schip vast in het ijs
Barentsz en zijn bemanning moesten overwinteren op Nova Zembla
De noordelijke doorgang werd niet gevonden
Houd het feitelijk: de reis leverde geen doorgang op, maar werd wel beroemd door de zware overwintering.
Toch leverde de reis iets op
Barentsz vond geen route naar Azië via het noorden, maar ontdekte wel Spitsbergen. Deze eilandengroep werd later belangrijk voor de Nederlandse walvisvaart. Ontdekkingsreizen leverden dus niet altijd het geplande doel op, maar wel nieuwe kennis en nieuwe mogelijkheden.
Dit is de brug naar het grotere lesdoel: ontdekkingsreizen veranderden kennis van de wereld, ook als het oorspronkelijke plan mislukte.
Waarom zochten Nederlanders een noordroute naar Azië?
Kortere handel
Meer landbouw
Nieuwe religie
Snellere walvisvaart
Toetst of leerlingen het verband zien tussen handel, gevaarlijke lange routes en Portugese aanwezigheid op zee.
Barentsz en de noordelijke route
Willem Barentsz zocht een route naar Azië via het noorden. Tijdens zijn derde reis zat zijn schip vast in het ijs bij Nova Zembla. Hij vond geen doorgang, maar ontdekte wel Spitsbergen.
Alle blanks zijn kernwoorden uit het eerste subthema.
Waarom was Barentsz toch belangrijk?
Bespreek dat de reis mislukte als noordroute, maar toch nieuwe kennis en nieuwe mogelijkheden opleverde, zoals de ontdekking van Spitsbergen en later walvisvaart.
Uitwisseling van ziekten
Inheemse Amerikanen stierven massaal aan Europese ziekten
Andersom leerden Europeanen syfilis kennen
Vooral soldaten stierven aan deze ziekte
Contact tussen werelddelen had dus grote gevolgen
Leg uit dat ontdekkingsreizen niet alleen over handel en kaarten gingen, maar ook over uitwisseling met vaak zware gevolgen.
Gebrek aan arbeidskrachten
Door ziekte waren er in de plantagekoloniën al snel te weinig gezonde arbeidskrachten. Daarom werden mensen uit Afrika gehaald, die daar door handelaren als slaven konden worden gekocht. Zo raakten ontdekkingsreizen en kolonisatie verbonden met slavernij.
Noem dat dit vooral speelde in Midden- en Zuid-Amerika. Houd het verband helder: ziekte leidde tot arbeidstekort, en dat werd opgevangen met slavenhandel.
Een mengcultuur ontstaat
Ongelijkheid
Afkomst bepaalde vaak iemands plaats
Europese afkomst stond hoog in de hiërarchie
Inheemse en Afrikaanse afkomst stond lager
Mensen van Europese, inheemse en Afrikaanse afkomst leefden samen
Er ontstonden relaties en gezinnen
Zo groeide een mengcultuur
Samenleving
Benadruk dat mengcultuur niet betekent dat iedereen gelijk was. Er was juist een duidelijke sociale hiërarchie.
Religie verandert mee
Spaanse en Portugese missionarissen verspreidden het christendom
Soms mengden oude en nieuwe tradities zich
Dat zorgde ook op religieus gebied voor een mengcultuur
Gebruik deze slide als opstap naar het concrete voorbeeld van Tonantzin en Maria.
Tonantzin en Maria
De Spanjaarden verwoestten een Azteekse tempel van de moedergodin Tonantzin en bouwden daar een kerk voor Maria. Bekeerde Azteken gingen daar bidden, maar noemden Maria nog steeds Tonantzin. Zo zie je hoe religies zich konden mengen.
Dit is een sterk voorbeeld van culturele vermenging. Laat zien dat bekering niet altijd betekende dat oude ideeën helemaal verdwenen.
Waardoor ontstond gebrek aan arbeidskrachten op plantages?
Door missionarissen
Door walvisvaart
Door ziekten
Door navigatie
Verwijst naar het causale verband: ziekte onder inheemse bevolking leidde tot arbeidstekort.
Mengcultuur en religie
In Amerika ontstond een mengcultuur doordat mensen van verschillende afkomst samenleefden. Spaanse en Portugese missionarissen verspreidden het christendom. In het voorbeeld van Tonantzin en Maria zie je dat oude en nieuwe tradities zich konden mengen.
Laat leerlingen de kernbegrippen uit dit blok actief gebruiken.
Wat laat het voorbeeld van Tonantzin en Maria het best zien?
Religieuze menging
Snellere handel
Nieuwe zeeweg
Betere kaarten
Deze slide heeft geen instructies
De wereld bleek groter dan gedacht
In minder dan een halve eeuw veranderde het wereldbeeld sterk
De wereld bleek veel groter en anders dan Europeanen dachten
Reizigers verzamelden veel nieuwe informatie
Die kennis kwam op kaarten terecht
Maak duidelijk dat 'wereldbeeld' hier gaat over hoe mensen de wereld voor zich zagen en begrepen.
Nieuwe kennis van zee en scheepvaart
Door de ontdekkingsreizen nam de kennis van scheepvaart en navigatie sterk toe. Zeelieden leerden beter omgaan met routes, afstanden en oriëntatie op zee. Daardoor konden Europeanen verder reizen en hun kaarten verbeteren.
Verbind dit terug aan Barentsz als cartograaf en aan het groeiende belang van nauwkeurige kaarten.
De zee werd een weg
Eerst was de zee vooral een grens rond de bekende wereld
Nu bleek je over zee veel plaatsen te kunnen bereiken
Vooral de Atlantische Oceaan werd een drukke handelsroute
Dit is een kernomslag in denken: van zee als einde van de wereld naar zee als verbinding tussen werelddelen.
Meer zee dan land
Europeanen ontdekten ook dat de aarde vooral uit zee bestond en niet vooral uit land, zoals lang was gedacht. Ontdekkingsreizen veranderden dus niet alleen kaarten, maar ook het basisidee van hoe de aarde eruitzag.
Koppel dit aan de verrassing van grote oceanen en onbekende gebieden.
Andere volken, andere ideeën
Buiten Europa leefden niet alleen 'wilden'
Reizigers ontmoetten samenlevingen met een eigen beschaving
Soms hadden Europeanen daar zelfs bewondering voor
Daardoor gingen zij anders nadenken over de wereld
Benadruk dat ontmoetingen met andere beschavingen oude vooroordelen aan het wankelen brachten.
Minder alleen vertrouwen op de Bijbel
Doordat Europeanen nieuwe werelden, volken en gebruiken leerden kennen, pasten oude verklaringen niet altijd meer. Veel mensen gingen daarom niet meer alleen uit van het wereldbeeld uit de Bijbel. De mens die zelf nadenkt en onderzoekt, werd belangrijker.
Dit is het eindpunt van de les. Laat zien dat ontdekkingsreizen niet alleen gebieden veranderden, maar ook het denken van Europeanen.
Wat veranderde in het denken over de zee?
De zee werd leger
De zee werd grens
De zee werd weg
De zee werd kleiner
Kernomslag uit slides 14-15: van grens naar verbinding en handelsroute.
Een nieuw wereldbeeld
Door ontdekkingsreizen bleek de wereld veel groter dan gedacht. Nieuwe kennis kwam op kaarten terecht. Veel Europeanen vertrouwden daardoor niet meer alleen op de Bijbel, maar ook op onderzoek en eigen denken.
Benadrukt het leerdoel: verandering van het wereldbeeld van Europeanen.
Hoe veranderde het wereldbeeld van Europeanen?
Bespreek dat ontmoetingen met andere volken, nieuwe kaarten, meer kennis van zee en het ontdekken van de grootte van de wereld allemaal het oude wereldbeeld veranderden.
Wat is één ding dat jij vandaag hebt geleerd?
Vrije reflectie. Laat leerlingen in één of twee zinnen benoemen wat zij meenemen uit de les.
Welk voorbeeld hielp jou het meest om dit te begrijpen?
Vrije reflectie op het leerproces. Mogelijke antwoorden: kaarten, voorbeeld van Nova Zembla, oorzaak-gevolg, klassengesprek.
Wat vond jij het lastigste deel van deze les?
Vrije reflectie. Gebruik antwoorden om de volgende les of de afsluitende kahoot op af te stemmen.
Begrippen
ontdekkingsreizen - reizen van Europese zeevaarders naar voor hen onbekende gebieden
kolonie - een gebied dat door een ander land wordt bestuurd
cartograaf - iemand die kaarten maakt
navigatie - het bepalen van koers en route op zee
wereldbeeld - het beeld dat mensen hebben van de wereld
mengcultuur - cultuur waarin kenmerken van verschillende groepen samenkomen
missionaris - iemand die zijn geloof probeert te verspreiden
Deze slide heeft geen instructies