5.3 Genen en allelen

• Biologie
• Middelbare school
• mavo, havo, vwo
• Leerjaar 1-6

              Startklaar en huiswerkcontrole

• Op je plek zitten 
• Telefoon is verboden
• Jas over de stoel, oortjes in de tas, tas op de grond
• Schoolspullen op tafel: Boek, Chromebook, etui 
• Ingelogd op LessonUp
• Boek open blz. 118
• Schrift open huiswerk zichtbaar

5.1 lichaamscellen en het aantal chromosomen. Leerdoel: Je kunt aangeven dat bij mensen het geslacht wordt bepaald door de geslachtschromosomen.

5.1 opgave 2 en 3 genotype en fenotype

5.1 opgave 4, 6 en 8 genen en hun activiteit

5.2 opgave 1: chromosomen in lichaamscellen en geslachtcellen. geslachtsbepaling

5.2 opgave 5 chromosomensamenstelling in verschillende typen cellen

1. Startklaar

Bij de start van iedere les verwelkomt de docent de leerlingen bij de ingang van de deur, noemt leerlingen bij naam, maakt oogcontact en besteedt aandacht aan hun welbevinden. De docent geeft het goede voorbeeld en spreekt hoge verwachtingen uit voor het verloop van de les door succescriteria op gewenst gedrag, schooltaal en effectief leren te benoemen. De leerlingen zijn startklaar: ingelogd in LessonUp, telefoons opgeborgen in het Zakkie, en JdW-map op tafel.

Overzicht Periode 3

• Thema: Erfelijkheid en evolutie. En ordening
• Benodigde lesmaterialen: boek B en LessonUp
• Opmerking: periode 3 toets is niet herkansbaar!

Week 12	Week 14	Week 15	Week 16	Week 17/18	Week 19	Week 20	Week 21	Week 22	Week 23	Week 24
Toets bespreken	5.1 + 5.2	5.3 + 5.4	5.4	Meivakantie	Oefenvragen evolutie	5.5	5.6	Ordening LU	Ordening LU	extra les

Erfelijkheid en evolutie

Herhaling 5.1 Genotype en fenotype en 5.2 chromosomen

Fenotype of genotype?

1. Fenotype
2. Genotype

Wat is het fenotype en wat is het genotype?

1. Fenotype is uiterlijk, genotype is je bewerkte uiterlijk
2. Fenotype zijn al je genen en genotype is je uiterlijk
3. Fenotype is je geverfde haarkleur, en genotype is je eigen haarkleur
4. Fenotype is je uiterlijk en genotype zijn al je erfelijke eigenschappen

Stamcellen

Stamcellen zijn cellen die nog niet gespecialiseerd zijn. Ze kunnen zich ontwikkelen tot verschillende soorten cellen (fenotypes). 

Vraag 1: Blijft de genotype gelijk na de ontwikkeling?

Vraag 2: Maar hoe komt het dan dat fenotype verandert terwijl de genotype gelijk blijft?

Vraag 1: Blijft de genotype gelijk na de ontwikkeling?
Vraag 2: Maar hoe komt het dan dat fenotype verandert terwijl de genotype gelijk blijft?

Metamorfose is gedaantewisseling. Een rups wordt vlinder. 

Verandert de fenotype van het organisme? 

Verandert de genotype tijdens of na de metamorfose?

Staan bij de rups dezelfde genen aan als bij de vlinder?

Ja. De fenotype verandert

Nee. de genotype blijft hetzelfde. alleen fenotype verandert

Nee, bij rups staan andere genen aan die de organisme een fenotype van een rups geven. Bij de vlinder staan weer andere genen aan die de organisme een vlinder fenotype geeft

DNA = kookboek

Gen = recept

Cel = kok

Verandert de fenotype van het organisme?
Verandert de genotype tijdens of na de metamorfose?
Staan bij de rups dezelfde genen aan als bij de vlinder?

Wat zijn geslachtcellen?

Wat zijn geslachtchromosomen? 

Hoe wordt het geslacht door chromosomen bepaald?

geslachtcellen zijn zaadcellen (man) en eicellen (vrouw)

geslachtchromosomen zijn erfelijke informatie die opgeslagen liggen in de celkern. 

Bij lichaamcellen bevat de celkern 2 geslachschromosomen. 

Bij geslachtcellen bevat de celkern 1 geslachtschromsomen

XX = vrouw. XY = vrouw. 

De celkern van geslachtcel bevat 1 geslachschromosoom. Dat is bij de eicel altijd een X chromosoom. Bij de zaadcel of X chromosoom of Y-chromosoom.

Chromosomen: langgerekte dunne draden in de celkern die bestaan uit opgerold DNA

Geslachtschromosomen

Genetische variatie

Wat is genetische variatie?

De volgende pagina: hoe ontstaat genetische variatie?

Genetische variatie is verschil in het erfelijk materiaal. Hoe meer verschil in in erfelijk materiaal, hoe meer genetische variatie.

Ongeslachtelijke voortplanting vs geslachtelijke voortplanting. Bij welke vorm van voortplanting ontstaat genetische variatie? En waarom?

vinger opsteken: 1 bij geslachtelijke voortplanting

3: bij ongeslachtelijke voortplanting

5: ik weet het niet

           Leerdoelen

5.1 R: Je kunt omschrijven wat het genotype en het fenotype zijn.

5.1 T: Je kunt uitleggen dat cellen alleen de erfelijke informatie gebruiken die ze nodig hebben.

5.2 T: Je kunt uitleggen hoe elk van de ouders 50% van de chromosomen levert.

5.2 R: Je kunt aangeven dat bij mensen het geslacht wordt bepaald door de geslachtschromosomen.

5.2 T: Je kunt uitleggen hoe door geslachtelijke voortplanting variatie in genotypen ontstaat.

3. Leerdoelgericht werken

De docent geeft het onderwerp, RTTI geformuleerde leerdoelen en de lesopbouw aan. De docent weet de leerdoelen goed te laten aansluiten bij de voorkennis en het (taal)niveau van de leerlingen. Gedurende de les wordt continu een terugkoppeling naar de leerdoelen gemaakt om de mate van beheersing te controleren.      

Erfelijkheid en evolutie

5.3 genen en allelen

           Leerdoelen

R: je kunt omschrijven wat genen en allelen zijn

R: Je kunt omschrijven wat een mutatie is

R: Je kunt omschrijven wat kanker is

3. Leerdoelgericht werken

De docent geeft het onderwerp, RTTI geformuleerde leerdoelen en de lesopbouw aan. De docent weet de leerdoelen goed te laten aansluiten bij de voorkennis en het (taal)niveau van de leerlingen. Gedurende de les wordt continu een terugkoppeling naar de leerdoelen gemaakt om de mate van beheersing te controleren.      

DNA, de dubbel helix

Een stukje DNA met 4 baseparen A, T, C en G.

Wat valt je op als je naar de baseparen kijkt?

A staat altijd tegen over T. En G staat altijd tegenover C

Een gen bestaat uit een lange reeks baseparen. Een soort code. Deze code bepaalt een fenotype waarvoor dat gen voor is bedoeld

bijvoorbeeld gen oogkleur blauw voor oogkleur ATCATTGCAATT

of gen oogkleur bruin voor oogkleur GCGCTAATAGCT

chromosoompaar 15

Vader

Moeder

chromosoompaar 15, eentje gekregen van je vader (zaadcel) en eentje van je moeder (eicel). En die combinatie zit in al je lichaamscellen. op de chromosomen zitten verschillende genen op. bijvoorbeeld gen A en gen B die de oogkleur bepalen. Van gen A heb je dus 2 en van gen B ook.

Allel: een variant van een gen voor een erfelijk eigenschap

Vader

Moeder

gen = welke eigenschap

allel = welke versie van die eigenschap

Wat omschrijft genen en allelen het best?

1. een gen zit in het DNA een allel op een chromosoom
2. een gen is een eigenschap een allel is een variant van de eigenschap
3. allel en gen zijn synoniemen van elkaar
4. een allel is een eigenschap een gen is een variant van de eigenschap

R: Je kunt omschrijven wat een mutatie is

Stel blauwe oogkleur heeft code ATCATTGCAATT. Wat kan er gebeuren als door foutje of beschadiging een basepaar verwisseld worden? Kan dat effect hebben op de blauwe oogkleur fenotype?

Ja. de baseparen bepalen de blauwe oogkleur fenotype. Als de baseparen code verandert wordt, kan dat effect hebben op de fenotype. Waardoor je ogen niet meer blauw worden

ATCATTGCAATT wordt 

GTCATTGCAATT

R: Je kunt omschrijven wat een mutatie is

Een mutatie is een plotselinge verandering in de erfelijke informatie. 

Bij een mutatie zijn één of meer allelen gemuteerd 

(code is niet meer het originele code omdat minimaal één basepaar veranderd is).

1. mutatie in een lichaamscel

2. mutatie in een geslachtscel

Wat heeft meer impact? vingers opsteken

De snelheid waarmee cellen delen wordt bepaald door het DNA. Je hebt dus een gen voor celdeling

Wat kan er gebeuren als de DNA code van dat gen voor celdeling  muteert? dus code verandert plotseling door een foutje?

De cel dat gemuteerd is in het gen dat celdeling regelt kan extra snel gaan delen. Er is geen controle meer over de celdeling. De gen voor celdeling heeft haar functie (fenotype) verloren.

Wat zijn genen?

1. Genen zijn informatie die iets zeggen over huidskleur of oogkleur
2. Genen zijn delen van een chromosoom die coderen voor een eigenschap, van ieder gen heb je twee allelen.
3. Genen zorgen voor je fenotype (hoe je er uit ziet)
4. A, B en C zijn allemaal goed

Huiswerk

Opgaven 1 t/m 8 blz 122

           Aan de slag

Checklist:

• Expliciete instructie voor toepassingsopdracht: wat, hoe, hoe lang, klaar?
• Afwisseling in oefentypes (herkneden van de lesstof)
• Eerst voordoen, daarna begeleidt inoefenen, vervolgens zelfstanding en weer samen (ik--wij-jij/jullie-wij)
• Het leren zichtbaar maken (zelftesten, gespreid leren, schema’s maken, en samenvatten volgens de Cornell-methode )
• Differentiëren waar nodig: heterogeen en flexibel.

6. Actieve verwerking

De docent maakt expliciet hoe de leerstof actief verwerkt dient te worden. De docent start met modelleren en laat leerlingen vervolgens actief inoefenen. Volgens het 'ik-wij-jullie/jij-wij' principe wordt de ondersteuning geleidelijk afgebouwd. Er wordt gevarieerd in oefentypes en het leerproces wordt zichtbaar gemaakt, bijvoorbeeld met hardop denken opdrachten. Effectieve leerstrategieën zoals zelftesten, gespreid leren, schema’s maken, en samenvatten volgens de Cornell-methode worden expliciet aangeleerd. Dit herkneden van de lesstof helpt bij het bewerken van het lange termijn geheugen

           Afsluiting

Checklist:

• Zijn de leerdoelen behaald?
• Les in context plaatsen van de periode 
• Het leren en het gedrag samen evalueren
• Vooruitblikken adhv JdW-planner  

8. Afsluiting

De docent controleert in de slotfase van de les of de leerdoelen door alle leerlingen behaald zijn en plaatst de les in de context van de betreffende periode. De docent evalueert samen met de leerlingen het leren en het gedrag en blikt vooruit aan de hand van de JdW-planner. 

           Begrippen
           uit deze les

5.1 genotype, fenotype, erfelijk, omgeving, leefstijl, lichaamscellen, celkern, celdeling, chromosomen, DNA, genen.

5.2 chromosomenparen, meiose, geslachtscellen, X-chromosoom, Y-chromosoom,

Homozygoot, heterozygoot, dominant, recessief,

Genotype
fenotype
chromosomen
geslachtschromosomen
Genen

- Genotype: Alle erfelijke informatie voor al je erfelijke eigenschappen.

- Fenotype: de eigenschappen van een organisme.

- Chromosomen: Lange dunne draden waarop erfelijke informatie zit.

- Geslachtschromosomen:  de 23e chromosoompaar bij de mens is xx of xy

- Genen: een deel van een chromosoom dat de informatie bevat voor een eigenschap

Eindslide.

Ruimte voor een afsluitend woord.