Thema 5; erfelijkheid en evolutie

• Biologie
• Middelbare school
• vmbo, mavo, havo, vwo
• Leerjaar 2

H5 Erfelijkheid en evolutie

5.1 Genotype en fenotype

Chromosomen en DNA

In al je celkernen van lichaamscellen zitten 46  chromosomen, die zijn overal hetzelfde. Behalve in geslachtscellen, daar heb je de helft. > Waarom?

Genen

Genen bepalen je uiterlijk: Denk aan je haarkleur, oogkleur, oorvorm enzovoort.... Die eigenschappen zijn erfelijk, dus die krijg je van je ouders.

Genotype en fenotype

Genotype: Wat er in je genen staat, bijvoorbeeld gekruld haar.

Fenotype: Hoe je er van buiten uitziet, bijvoorbeeld stijl haar. 

Je fenotype kun je veranderen, je genotype (nog) niet

Aangeklaagd voor je genotype

Niet alle genen staan overal aan

In alle! lichaamscellen heb je dezelfde chromosomen en genen. Ze kunnen aan en uit staan. 

Zouden genen voor je oogkleur aan staan in je vingers?

fenotype: alle eigenschappen 

genotype: alle informatie voor je erfelijke eigenschappen 

Alle cellen bevatten je hele genotype

Fenotype kan je veranderen

BK: 

H5 lezen en markeren. 

Maken opdracht 2 t/m 8

blz 106 t/m 112

Klaar: Maken opdracht 9 en 10

maken mm/ Nederlands opdracht

Aan de slag

5.2 Chromosomen en genen

Nakijken en herhalen 5.1

Uitleg dat je 50% van je chromosomen van je ouders krijgt. 

Mike laat een tatoeage zetten. veranderd hij zijn fenotype of genotype?

1. Fenotype
2. genotype

Chromosomen

- Mens heeft 46 chromosomen 

- Chromosomen liggen in paren

- Dus de mens heeft 23 chromosoom paren

(denk aan schoenen)

Alle informatie, komt overal voor

In alle cellen ligt ALLE informatie

De cel gebruikt alleen de informatie die het nodig heeft.

Genen voor haarvorm liggen in tenen (niet actief)

Genen voor haarvorm liggen in hoofdhuid (actief)

Chromosoomparen

- Zo’n chromosoompaar bevat dezelfde informatie voor dezelfde erfelijke eigenschap.

- Andere organismen hebben in de celkern ook een vast aantal chromosomen in paren.

Opdracht 2

Genen

Een gen is een deel van een chromosoom die informatie bevat voor één erfelijke eigenschap.

Elke chromosoom heeft veel genen. Alle genen samen vormen het genotype.

Chromosomen komen in lichaamscellen in paren voor in de celkern.

Dus in lichaamscellen komen genen (ook) in paren voor.

Geslachtscellen

In de geslachtscellen komen de chromosomen niet in paren voor, maar enkelvoudig.

Een geslachtscel bevat maar 23 chromosomen!

Geen genenpaar, maar juist maar 1 gen.

Geslachtscel    Lichaamscel

Geslachtscellen

Bij bevruchting --> zaadcel en eicel versmelten

De zaadcel bevat 23 chromosomen

De eicel bevat 23 chromosomen

Dus krijgt de bevruchte eicel weer….?
chromosomen

Op chromosomen liggen genen. 

Chromosomen komen in paren voor in iedere lichaamscel.

Een mens heeft 23 paren, 46 chromosomen

Geslachtscellen (eicel en zaadcel) hebben 23 chromosomen

Boek: lezen en markeren

Maken: 1 t/m 6

Klaar? 

Huiswerk

Opdracht mm of fictie

Aan de slag

Bij de vorming van geslachtscellen ontstaat variatie in genotypen

Geslachts-chromosomen

Paar 23 = Geslachtschromosoom

Bij een vrouw zijn die gelijk (XX)

Bij een man zijn die verschillend (XY)

Geslachtschromosomen 

5.3. Variatie in genotypen

Nakijken 5.2

Herhalen

Je weet dat er verschillende chromosomen zijn

Je weet dat verschillende chromosomen voor verschillende fenotypes zorgen.

chromosomen en genen

Chromosomen komen voor in paren.

Genen dus ook.

Lichaamscellen: 46 chromosomen

Geslachtcellen: 23 chromosomen

Genen voor haarvorm

Kinderen lijken op hun moeder en vader

Mutaties

DNA kan beschadigd raken -> verandering in DNA -> mutatie

Albino (mutant)

Nieuwe genotypen

Mutaties zijn niet altijd slecht.

Door mutatie in geslachtelijke voortplanting ontstaat variatie in genotype (nieuwe genotypen)

Mutaties

herhalen

5.3 nakijken

Je weet wat mutagene invloeden zijn

Mijn haarkleur is dat fenotype of genotype?

1. fenotype
2. genotype

Vanaf wanneer ligt je genotype vast?

1. Vanaf de bevruchting
2. vanaf de geboorte
3. vanaf de puberteit
4. het blijft altijd veranderen

Hoeveel chromosomen heeft een cel in je lever?

1. 23
2. 46
3. 48
4. 51

Mutagene invloeden:

Kunnen een mutatie veroorzaken op chromosomen

Kanker

Mutatie in celdeling -> cel gaat te vaak delen -> kankergezwel

5.3 Lezen en markeren

Maken: 6,7,8 en 10

Klaar? 

PO MM en Fictie

Aan de slag

Geologische tijdschaal

Tijdperken:  De grijze benamingen voor een lange tijd van periodes

Periodes: Momenten als de jura, krijt, devoon

Leven in het water

- Eerste levensvormen

- Eenvoudig eencelligen

- Complexere meercelligen

Leven op het land

- Planten eerst

- Daarna dieren

Trias - Jura - Krijt, tijdperk van de dinosauriërs

Dinosauriërs sterven uit aan het einde van het Krijt

Voorouders

Basis:

 5.4 lezen en markeren blz 136

Maken:3,4,5,6,8

Klaar: 

Huiswerk af? 

PO MM/ fictie? 

Nakijken

Je kan de evolutietheorie beschrijven

5.6 de evolutietheorie

Wat is evolutie ?

Het ontstaan, verdwijnen of veranderen van het leven op aarde

Charles Darwin

grondlegger evolutietheorie

- Miljoenen jaren

- Variatie in genotype

- Natuurlijke selectie

- Ontstaan nieuwe soorten

Verandering in genotype

Variatie in fenotype

Geslachtelijke voortplanting en mutaties

Natuurlijke selectie

Overlevingskans: ''Alleen het organismen die het best aan zijn omgeving is aangepast krijgt de kans om voort te planten.''

- De gunstige eigenschappen worden doorgegeven aan de nakomelingen.

- Ongunstige eigenschappen verdwijnen.

Natuurlijke selectie

Ontstaan van soorten

Wat is de definitie van een een soort?

Ontstaan van soorten

Wat is de definitie van een een soort?

Organismen behoren tot de zelfde soort als zij vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen.

Ontstaan van soorten

Wat is de definitie van een een soort?

Veel variatie (fenotype/genotype) is belangrijk.

bananen virus

Ontstaan van soorten

Wat is de definitie van een een soort?

Veel variatie (fenotype/genotype) is belangrijk.

Onder invloed van omgevingsfactoren, zoals klimaatverandering, ziekten of isolatie kunnen nieuwe soorten ontstaan.

bananen virus

Soorten scheiden en nieuwe soorten ontstaan

Evolutie: ontwikkeling van het leven op aarde. 

Evolutietheorie: Er ontstaan steeds nieuwe genotypen. Er vind natuurlijke selectie plaats. Er ontstaan nieuwe soorten.

Natuurlijke selectie: Organismen die beter aangepast zijn hebben een grotere overlevingskans.

5.6 Lezen en markeren

Maken1,2,3,4,6

Klaar? 

Maken 5,7

Aan de slag