Analgetica: van paracetamol tot opioïden

Analgetica: gewone en sterke pijnstillers

1 / 36
volgende
Slide 1: Slide
newEditorZorg en WelzijnMBOStudiejaar 1

In deze les zitten 36 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Analgetica: gewone en sterke pijnstillers

Deze slide heeft geen instructies

Welk woord past voor jou het meest bij pijnstillers?

Gebruik de woordwolk als start: bespreek verschillen tussen alledaagse associaties zoals 'paracetamol' en medisch-inhoudelijke woorden zoals 'bijwerkingen' of 'opioïden'.

Indeling van analgetica

  • Analgetica zijn pijnstillers

  • Er zijn twee hoofdgroepen:

- niet-opioïden

- opioïden

  • Niet-opioïden zijn de ‘gewone’ pijnstillers

  • Opioïden zijn de ‘sterke’ pijnstillers

  • Een deel van de niet-opioïden is zonder recept verkrijgbaar

  • Opioïden zijn alleen op recept verkrijgbaar

Open met het verschil in dagelijkse praktijk: hoofdpijn of spierpijn leidt vaak tot niet-opioïden; hevige acute of oncologische pijn eerder tot opioïden.

Wanneer kies je welke groep?

  • Niet-opioïden: bij lichte tot matige pijn

  • Opioïden: bij hevige acute pijn

  • Soms ook bij hevige chronische pijn

  • Keuze hangt af van werking én bijwerkingen

Benadruk dat sterkere werking niet automatisch beter betekent: risico’s en bijwerkingen spelen altijd mee.

Niet-opioïden: wat doen ze?

Niet-opioïden verlichten pijn door te voorkomen dat stoffen die vrijkomen bij weefselbeschadiging een zenuwprikkeling kunnen geven. Daardoor is de pijnstillende werking geschikt voor lichte tot matige pijn. Sommige middelen werken daarnaast ook koortsdempend en ontstekingsremmend.

Deze slide heeft geen instructies

Drie groepen niet-opioïden

  • Paracetamol

  • NSAID’s

  • Combinatiepreparaten


Belangrijke termen:

  • antipyretisch = koortsdempend

  • antiflogistisch = ontstekingsremmend

Deze slide heeft geen instructies

Paracetamol als eerste keuze

  • Goede pijnstillende werking

  • Koortsdempend

  • Geen ontstekingsremmend effect

  • Bij normaal gebruik nauwelijks bijwerkingen

Maak het onderscheid met NSAID’s expliciet: paracetamol werkt wel tegen pijn en koorts, maar niet ontstekingsremmend.

Waarom paracetamol vaak geschikt is

  • Weinig interacties met andere geneesmiddelen

  • Nauwelijks contra-indicaties

  • Belangrijke contra-indicatie: ernstige leverfunctiestoornissen

  • Geschikt voor kinderen

  • Meestal geen bezwaar bij zwangerschap of lactatie

  • Geeft geen maagklachten zoals veel andere pijnstillers

  • Mag gebruikt worden bij antistollingsmiddelen

Volgens de bron valt levercirrose niet onder de belangrijke contra-indicatie; noem dit alleen als verdieping.

Risico van paracetamol

Paracetamol is veilig bij normaal gebruik, maar toxisch bij chronisch gebruik en overdosering. Bij vergiftiging kan ernstige, onherstelbare leverbeschadiging ontstaan. Dat maakt juist dit alledaagse middel gevaarlijk wanneer de dosering wordt overschreden.

Benadruk het contrast: veelgebruikt en laagdrempelig verkrijgbaar betekent niet onschuldig bij overdosering.

Vormen en dosering van paracetamol

  • Verkrijgbaar als (smelt)tablet, zetpil en drankje

  • Ook te koop bij drogist, supermarkt en benzinepomp

  • Acute pijn bij volwassenen:

maximaal 4× per dag 2 tabletten van 500 mg

  • Bij chronisch gebruik ligt de maximale dosis lager

Bij chronisch alcoholgebruik, chronische ondervoeding en uitdroging kan de veilige grens nog lager liggen.

Welke groep gebruik je vooral bij lichte tot matige pijn?

A

Opioïden

B

Niet-opioïden

C

ROO-preparaten

D

Laxeermiddelen

Controleert het basisonderscheid uit de eerste slides. ROO hoort bij opioïden en laxeermiddelen zijn geen pijnstillers.

Aanvullen: paracetamol

Paracetamol is vaak middel van eerste bij pijn. Het werkt pijnstillend en , maar niet remmend. Een belangrijke contra-indicatie is een ernstige functiestoornis.

Paracetamol is vaak middel van eerste
bij pijn. Het werkt pijnstillend en
, maar niet
remmend. Een belangrijke contra-indicatie is een ernstige
keuze
ontstekings
koortsdempend
nier
opiaten

Correcte invulling: keuze, koortsdempend, ontstekings, lever. Let op het onderscheid met NSAID’s: paracetamol remt geen ontsteking.

NSAID’s en prostaglandinen

  • Prostaglandinen spelen een belangrijke rol bij pijnprikkels

  • Ze helpen bij het ontstaan en doorgeven van pijn

  • Pijnprikkel gaat via zenuwen naar het ruggenmerg

  • Daarna bereikt de prikkel de hersenen

  • In de hersenen wordt de prikkel herkend als pijn

Deze slide heeft geen instructies

Hoe NSAID’s werken

NSAID’s remmen de aanmaak van prostaglandinen. Minder prostaglandinen → minder pijnprikkel. Daarom heten ze ook prostaglandinesynthetaseremmers. Naast pijnstilling hebben NSAID’s vaak ook een ontstekingsremmende en koortsdempende werking.

Deze slide heeft geen instructies

Wanneer gebruik je NSAID’s?

  • Lichte tot matige pijn

  • Hoofdpijn, kiespijn, spierpijn, menstruatiepijn

  • Ook bij pijnlijke ontstekingen

  • Bijvoorbeeld schouder-, rug-, knie- of enkelklachten

Deze slide heeft geen instructies

Waarom geven NSAID’s maagklachten?

NSAID’s remmen niet alleen prostaglandinen die bij pijn betrokken zijn, maar ook prostaglandinen die het maagslijmvlies beschermen. Daardoor neemt de bescherming af en kan maagzuur het maagslijmvlies makkelijker irriteren. Bij langdurig gebruik kan dit leiden tot een maagzweer.

Leg uit dat dit samenhangt met het werkingsmechanisme, dus niet alleen met directe irritatie in de maag.

Maagbescherming bij NSAID’s

  • Risico op ernstige maagklachten is groter bij langdurig gebruik

  • Ook rectale toediening voorkomt dit risico niet volledig

  • Bij verhoogd risico is een maagbeschermer belangrijk

  • Hiervoor worden protonpompremmers gebruikt

  • Zeker gebruiken bij hoog risico op maagbloeding

WHO-voorbeelden van zeker gebruiken: leeftijd boven 70 jaar, gelijktijdig gebruik van cumarinen/SSRI’s/corticosteroïden, of eerdere maagbloeding. Overwegen vanaf 60 jaar, hoge doseringen en belangrijke comorbiditeit.

Belangrijke NSAID’s

  • In lage dosering ook zonder recept verkrijgbaar

  • Handverkoop moet in het patiëntendossier worden geregistreerd

  • Sommige middelen zijn UA-geneesmiddelen: alleen in de apotheek verkrijgbaar zonder recept

  • Celecoxib en etoricoxib zijn coxibs met minder maagklachten

Veelgebruikte middelen

  • acetylsalicylzuur

  • carbasalaatcalcium

  • diclofenac

  • ibuprofen

  • naproxen

Bijzonderheden

Noem dat coxibs qua effectiviteit vergelijkbaar zijn met bekende NSAID’s en vaak worden toegepast bij reumatische aandoeningen.

Waarom kunnen NSAID’s maagklachten geven?

A

Ze verhogen maagzuur direct

B

Ze remmen maagslijmproductie

C

Ze remmen beschermende prostaglandinen

D

Ze worden vaak rectaal gegeven

De kern is het werkingsmechanisme: minder prostaglandinen betekent ook minder bescherming van het maagslijmvlies.

Aanvullen: NSAID’s

NSAID’s remmen de aanmaak van . Daardoor neemt de af. Deze middelen kunnen ook werken. Bij verhoogd risico is vaak een nodig.

NSAID’s remmen de aanmaak van
. Daardoor neemt de
af. Deze middelen kunnen ook
werken. Bij verhoogd risico is vaak een
opioïden
pijnbeleving
leverbeschermer
antipyretisch
morfine

Correcte invulling: prostaglandinen, pijnprikkel, antiflogistisch, maagbeschermer. Bespreek eventueel dat antipyretisch ook bij NSAID’s kan passen, maar niet op deze plek in de zin.

Combinatiepreparaten

Combinatiepreparaten bevatten meerdere pijnstillende bestanddelen. Bekende combinaties zijn paracetamol met codeïne of met coffeïne. Voor veel van deze preparaten is niet bewezen dat ze beter werken dan een enkelvoudig preparaat.

Deze slide heeft geen instructies

Welke toevoegingen komen voor?

  • Codeïne: versterkt de werking van niet-opioïden

  • Alleen zinvol als paracetamol alleen onvoldoende werkt

  • Langdurig gebruik van codeïne kan obstipatie geven

  • Coffeïne: zou de werking versterken, maar bewijs ontbreekt

  • Propyfenazon: geen bewijs voor betere werking

Deze slide heeft geen instructies

Kritisch op ‘speciale’ combinaties

  • Extra toevoegingen, zoals vitamine C, geven geen betere pijnstilling

  • Ze wekken vooral de indruk van een speciaal middel

  • Combinatiepreparaten vergroten mogelijk de kans op medicatieafhankelijke hoofdpijn

Leg medicatieafhankelijke hoofdpijn uit als hoofdpijn door chronisch gebruik van pijnstillers.

Waarom moet je kritisch zijn op combinatiepreparaten?

Bespreek dat combinaties vaak niet bewezen beter werken dan enkelvoudige preparaten, dat toevoegingen zoals coffeïne of vitamine C geen duidelijke meerwaarde hebben, en dat langdurig gebruik van codeïne obstipatie kan geven. Ook medicatieafhankelijke hoofdpijn is een belangrijk aandachtspunt.

Welke toevoeging kan bij langdurig gebruik obstipatie geven?

A

Vitamine C

B

Coffeïne

C

Codeïne

D

Propyfenazon

Codeïne is de logische valkuil: het kan de werking versterken, maar langdurig gebruik geeft kans op verstopping.

Opioïden: sterke pijnstillers

  • Sterke pijnstillende werking

  • Veranderen ook de beleving van pijn

  • Vooral geschikt bij hevige acute pijn

  • Soms bij hevige chronische pijn als gewone pijnstillers onvoldoende helpen

  • Ernstige bijwerkingen beperken het gebruik

Deze slide heeft geen instructies

Werkingssnelheid van opioïden

LAO en SAO

  • ROO: rapid-onset opioïden

  • Werking binnen 10–15 minuten

  • Bedoeld voor plotselinge pijnpieken

  • Vooral gebruikt bij doorbraakpijn

Bijvoorbeeld Fentanyl

ROO

  • LAO: long-acting opioïden

  • Langwerkend, gereguleerde afgifte zoals pleisters of tabletten met verlengde werking Bijvoorbeeld Oxycontin, MS contin


  • SAO: short-acting opioïden

  • Kortwerkend, directe werking in 30–40 minuten Bijvoorbeeld Oramorph of OxyNorm

Verbind de indeling steeds aan klinische situatie: onderhoudsbehandeling versus snelle opvang van een pijnpiek.

Doorbraakpijn

  • Plotselinge, scherpe pijnpiek

  • Ontstaat ondanks gebruik van pijnstillers

  • Kenmerkend bij patiënten met kanker

  • ROO-preparaten zijn hier speciaal voor bedoeld

Voorbeelden uit de bron: pijn bij verzorgingsmomenten of als onderhoudsmedicatie uitgewerkt raakt.

Bijwerkingen en risico’s van opioïden

  • Vernauwen de luchtwegen en beïnvloeden de ademhaling

  • Veelvoorkomende bijwerkingen: sufheid en ademhalingsdepressie

  • Zeer hinderlijk: obstipatie

  • Daarom moet een opioïd altijd worden gecombineerd met een laxeermiddel

Deze slide heeft geen instructies

Gewenning en verslavingsgevaar

Bij langdurig gebruik ontstaat bij veel opioïden gewenning: voor hetzelfde effect is steeds meer nodig. Daarnaast bestaat verslavingsgevaar. Daarom vallen bijna alle opioïden onder de Opiumwet en gelden strenge regels voor receptuur en bewaring.

Benadruk dat het risico vooral gevreesd is bij snelwerkende fentanylpreparaten en bij oxycodon.

Andere opioïden

  • Codeïne: minder sterk dan morfine, minder bijwerkingen, vaak in combinatie met niet-opioïden

  • Fentanyl: bij chronische pijn vaak als pleister

  • Pleister geeft microgram per uur af en wordt om de 3 dagen vervangen

  • Fentanyl bestaat ook als snelwerkende stick, neusspray en smelttablet

  • Buprenorfine: pleisters voor matige tot ernstige chronische pijn

  • Tramadol: bij matig-ernstige pijn; ook combinatie met paracetamol

  • Tramadol noemen we een halfopioïd

  • Methadon: goede orale pijnstilling, maar vooral gebruikt bij vervangingsbehandeling van verslaving

Codeïne en fentanyl

Buprenorfine, tramadol, methadon

Bij buprenorfine zijn misselijkheid en jeuk op de toedieningsplaats belangrijk; bij tramadol komt misselijkheid ook geregeld voor.

Welk type opioïd is bedoeld voor doorbraakpijn?

A

LAO

B

SAO

C

ROO

D

NSAID

ROO werkt snel en is bedoeld voor plotselinge pijnpieken ondanks bestaande pijnstilling.

Aanvullen: opioïden

Opioïden hebben een sterke pijnstillende werking, maar geven ook risico op . Daarom moet een opioïd altijd gecombineerd worden met een . Bij langdurig gebruik kan ontstaan, waardoor meer nodig is voor hetzelfde effect. Veel opioïden vallen onder de .

Opioïden hebben een sterke pijnstillende werking, maar geven ook risico op
. Daarom moet een opioïd altijd gecombineerd worden met een
. Bij langdurig gebruik kan
ontstaan, waardoor meer nodig is voor hetzelfde effect. Veel opioïden vallen onder de
maagbeschermer
paracetamol
vergiftiging
Geneesmiddelenwet
koorts

Correcte invulling: obstipatie, laxeermiddel, gewenning, Opiumwet.

Waarom past een fentanylpleister niet bij doorbraakpijn?

Verwachte elementen: fentanylpleister is langwerkend en bedoeld voor chronische pijn; snelwerkende fentanylvormen zijn voor doorbraakpijn. Laat leerlingen het verschil koppelen aan werkingssnelheid en klinische situatie.

Begrippenlijst

analgetica - geneesmiddelen die pijn verlichten

niet-opioïden - gewone pijnstillers voor lichte tot matige pijn

opioïden - sterke pijnstillers met krachtig effect en meer risico’s

antipyretisch - koortsdempend

antiflogistisch - ontstekingsremmend

prostaglandinen - stoffen die betrokken zijn bij het ontstaan en doorgeven van pijn

NSAID’s - groep niet-opioïde pijnstillers die de aanmaak van prostaglandinen remmen

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

maagbeschermer - middel dat het risico op maagschade door NSAID’s verkleint

doorbraakpijn - plotselinge hevige pijnpiek ondanks gebruik van pijnstilling

LAO - langwerkende opioïden met gereguleerde afgifte

SAO - kortwerkende opioïden met directe werking

ROO - snelwerkende opioïden voor snelle opvang van pijnpieken

ademhalingsdepressie - gevaarlijke remming van de ademhaling

medicatieafhankelijke hoofdpijn - hoofdpijn door chronisch gebruik van pijnstillers

Deze slide heeft geen instructies