Analgetica: gewone en sterke pijnstillers
Analgetica: gewone en sterke pijnstillers
Deze slide heeft geen instructies
Welk woord past voor jou het meest bij pijnstillers?
Gebruik de woordwolk als start: bespreek verschillen tussen alledaagse associaties zoals 'paracetamol' en medisch-inhoudelijke woorden zoals 'bijwerkingen' of 'opioïden'.
Indeling van analgetica
Analgetica zijn pijnstillers
Er zijn twee hoofdgroepen:
- niet-opioïden
- opioïden
Niet-opioïden zijn de ‘gewone’ pijnstillers
Opioïden zijn de ‘sterke’ pijnstillers
Een deel van de niet-opioïden is zonder recept verkrijgbaar
Opioïden zijn alleen op recept verkrijgbaar
Open met het verschil in dagelijkse praktijk: hoofdpijn of spierpijn leidt vaak tot niet-opioïden; hevige acute of oncologische pijn eerder tot opioïden.
Wanneer kies je welke groep?
Niet-opioïden: bij lichte tot matige pijn
Opioïden: bij hevige acute pijn
Soms ook bij hevige chronische pijn
Keuze hangt af van werking én bijwerkingen
Benadruk dat sterkere werking niet automatisch beter betekent: risico’s en bijwerkingen spelen altijd mee.
Niet-opioïden: wat doen ze?
Niet-opioïden verlichten pijn door te voorkomen dat stoffen die vrijkomen bij weefselbeschadiging een zenuwprikkeling kunnen geven. Daardoor is de pijnstillende werking geschikt voor lichte tot matige pijn. Sommige middelen werken daarnaast ook koortsdempend en ontstekingsremmend.
Deze slide heeft geen instructies
Drie groepen niet-opioïden
Paracetamol
NSAID’s
Combinatiepreparaten
Belangrijke termen:
antipyretisch = koortsdempend
antiflogistisch = ontstekingsremmend
Deze slide heeft geen instructies
Paracetamol als eerste keuze
Goede pijnstillende werking
Koortsdempend
Geen ontstekingsremmend effect
Bij normaal gebruik nauwelijks bijwerkingen
Maak het onderscheid met NSAID’s expliciet: paracetamol werkt wel tegen pijn en koorts, maar niet ontstekingsremmend.
Waarom paracetamol vaak geschikt is
Weinig interacties met andere geneesmiddelen
Nauwelijks contra-indicaties
Belangrijke contra-indicatie: ernstige leverfunctiestoornissen
Geschikt voor kinderen
Meestal geen bezwaar bij zwangerschap of lactatie
Geeft geen maagklachten zoals veel andere pijnstillers
Mag gebruikt worden bij antistollingsmiddelen
Volgens de bron valt levercirrose niet onder de belangrijke contra-indicatie; noem dit alleen als verdieping.
Risico van paracetamol
Paracetamol is veilig bij normaal gebruik, maar toxisch bij chronisch gebruik en overdosering. Bij vergiftiging kan ernstige, onherstelbare leverbeschadiging ontstaan. Dat maakt juist dit alledaagse middel gevaarlijk wanneer de dosering wordt overschreden.
Benadruk het contrast: veelgebruikt en laagdrempelig verkrijgbaar betekent niet onschuldig bij overdosering.
Vormen en dosering van paracetamol
Verkrijgbaar als (smelt)tablet, zetpil en drankje
Ook te koop bij drogist, supermarkt en benzinepomp
Acute pijn bij volwassenen:
maximaal 4× per dag 2 tabletten van 500 mg
Bij chronisch gebruik ligt de maximale dosis lager
Bij chronisch alcoholgebruik, chronische ondervoeding en uitdroging kan de veilige grens nog lager liggen.
Welke groep gebruik je vooral bij lichte tot matige pijn?
Opioïden
Niet-opioïden
ROO-preparaten
Laxeermiddelen
Controleert het basisonderscheid uit de eerste slides. ROO hoort bij opioïden en laxeermiddelen zijn geen pijnstillers.
Aanvullen: paracetamol
Paracetamol is vaak middel van eerste bij pijn. Het werkt pijnstillend en , maar niet remmend. Een belangrijke contra-indicatie is een ernstige functiestoornis.
Correcte invulling: keuze, koortsdempend, ontstekings, lever. Let op het onderscheid met NSAID’s: paracetamol remt geen ontsteking.
NSAID’s en prostaglandinen
Prostaglandinen spelen een belangrijke rol bij pijnprikkels
Ze helpen bij het ontstaan en doorgeven van pijn
Pijnprikkel gaat via zenuwen naar het ruggenmerg
Daarna bereikt de prikkel de hersenen
In de hersenen wordt de prikkel herkend als pijn
Deze slide heeft geen instructies
Hoe NSAID’s werken
NSAID’s remmen de aanmaak van prostaglandinen. Minder prostaglandinen → minder pijnprikkel. Daarom heten ze ook prostaglandinesynthetaseremmers. Naast pijnstilling hebben NSAID’s vaak ook een ontstekingsremmende en koortsdempende werking.
Deze slide heeft geen instructies
Wanneer gebruik je NSAID’s?
Lichte tot matige pijn
Hoofdpijn, kiespijn, spierpijn, menstruatiepijn
Ook bij pijnlijke ontstekingen
Bijvoorbeeld schouder-, rug-, knie- of enkelklachten
Deze slide heeft geen instructies
Waarom geven NSAID’s maagklachten?
NSAID’s remmen niet alleen prostaglandinen die bij pijn betrokken zijn, maar ook prostaglandinen die het maagslijmvlies beschermen. Daardoor neemt de bescherming af en kan maagzuur het maagslijmvlies makkelijker irriteren. Bij langdurig gebruik kan dit leiden tot een maagzweer.
Leg uit dat dit samenhangt met het werkingsmechanisme, dus niet alleen met directe irritatie in de maag.
Maagbescherming bij NSAID’s
Risico op ernstige maagklachten is groter bij langdurig gebruik
Ook rectale toediening voorkomt dit risico niet volledig
Bij verhoogd risico is een maagbeschermer belangrijk
Hiervoor worden protonpompremmers gebruikt
Zeker gebruiken bij hoog risico op maagbloeding
WHO-voorbeelden van zeker gebruiken: leeftijd boven 70 jaar, gelijktijdig gebruik van cumarinen/SSRI’s/corticosteroïden, of eerdere maagbloeding. Overwegen vanaf 60 jaar, hoge doseringen en belangrijke comorbiditeit.
Belangrijke NSAID’s
In lage dosering ook zonder recept verkrijgbaar
Handverkoop moet in het patiëntendossier worden geregistreerd
Sommige middelen zijn UA-geneesmiddelen: alleen in de apotheek verkrijgbaar zonder recept
Celecoxib en etoricoxib zijn coxibs met minder maagklachten
Veelgebruikte middelen
acetylsalicylzuur
carbasalaatcalcium
diclofenac
ibuprofen
naproxen
Bijzonderheden
Noem dat coxibs qua effectiviteit vergelijkbaar zijn met bekende NSAID’s en vaak worden toegepast bij reumatische aandoeningen.
Waarom kunnen NSAID’s maagklachten geven?
Ze verhogen maagzuur direct
Ze remmen maagslijmproductie
Ze remmen beschermende prostaglandinen
Ze worden vaak rectaal gegeven
De kern is het werkingsmechanisme: minder prostaglandinen betekent ook minder bescherming van het maagslijmvlies.
Aanvullen: NSAID’s
NSAID’s remmen de aanmaak van . Daardoor neemt de af. Deze middelen kunnen ook werken. Bij verhoogd risico is vaak een nodig.
Correcte invulling: prostaglandinen, pijnprikkel, antiflogistisch, maagbeschermer. Bespreek eventueel dat antipyretisch ook bij NSAID’s kan passen, maar niet op deze plek in de zin.
Combinatiepreparaten
Combinatiepreparaten bevatten meerdere pijnstillende bestanddelen. Bekende combinaties zijn paracetamol met codeïne of met coffeïne. Voor veel van deze preparaten is niet bewezen dat ze beter werken dan een enkelvoudig preparaat.
Deze slide heeft geen instructies
Welke toevoegingen komen voor?
Codeïne: versterkt de werking van niet-opioïden
Alleen zinvol als paracetamol alleen onvoldoende werkt
Langdurig gebruik van codeïne kan obstipatie geven
Coffeïne: zou de werking versterken, maar bewijs ontbreekt
Propyfenazon: geen bewijs voor betere werking
Deze slide heeft geen instructies
Kritisch op ‘speciale’ combinaties
Extra toevoegingen, zoals vitamine C, geven geen betere pijnstilling
Ze wekken vooral de indruk van een speciaal middel
Combinatiepreparaten vergroten mogelijk de kans op medicatieafhankelijke hoofdpijn
Leg medicatieafhankelijke hoofdpijn uit als hoofdpijn door chronisch gebruik van pijnstillers.
Waarom moet je kritisch zijn op combinatiepreparaten?
Bespreek dat combinaties vaak niet bewezen beter werken dan enkelvoudige preparaten, dat toevoegingen zoals coffeïne of vitamine C geen duidelijke meerwaarde hebben, en dat langdurig gebruik van codeïne obstipatie kan geven. Ook medicatieafhankelijke hoofdpijn is een belangrijk aandachtspunt.
Welke toevoeging kan bij langdurig gebruik obstipatie geven?
Vitamine C
Coffeïne
Codeïne
Propyfenazon
Codeïne is de logische valkuil: het kan de werking versterken, maar langdurig gebruik geeft kans op verstopping.
Opioïden: sterke pijnstillers
Sterke pijnstillende werking
Veranderen ook de beleving van pijn
Vooral geschikt bij hevige acute pijn
Soms bij hevige chronische pijn als gewone pijnstillers onvoldoende helpen
Ernstige bijwerkingen beperken het gebruik
Deze slide heeft geen instructies
Werkingssnelheid van opioïden
LAO en SAO
ROO: rapid-onset opioïden
Werking binnen 10–15 minuten
Bedoeld voor plotselinge pijnpieken
Vooral gebruikt bij doorbraakpijn
Bijvoorbeeld Fentanyl
ROO
LAO: long-acting opioïden
Langwerkend, gereguleerde afgifte zoals pleisters of tabletten met verlengde werking Bijvoorbeeld Oxycontin, MS contin
SAO: short-acting opioïden
Kortwerkend, directe werking in 30–40 minuten Bijvoorbeeld Oramorph of OxyNorm
Verbind de indeling steeds aan klinische situatie: onderhoudsbehandeling versus snelle opvang van een pijnpiek.
Doorbraakpijn
Plotselinge, scherpe pijnpiek
Ontstaat ondanks gebruik van pijnstillers
Kenmerkend bij patiënten met kanker
ROO-preparaten zijn hier speciaal voor bedoeld
Voorbeelden uit de bron: pijn bij verzorgingsmomenten of als onderhoudsmedicatie uitgewerkt raakt.
Bijwerkingen en risico’s van opioïden
Vernauwen de luchtwegen en beïnvloeden de ademhaling
Veelvoorkomende bijwerkingen: sufheid en ademhalingsdepressie
Zeer hinderlijk: obstipatie
Daarom moet een opioïd altijd worden gecombineerd met een laxeermiddel
Deze slide heeft geen instructies
Gewenning en verslavingsgevaar
Bij langdurig gebruik ontstaat bij veel opioïden gewenning: voor hetzelfde effect is steeds meer nodig. Daarnaast bestaat verslavingsgevaar. Daarom vallen bijna alle opioïden onder de Opiumwet en gelden strenge regels voor receptuur en bewaring.
Benadruk dat het risico vooral gevreesd is bij snelwerkende fentanylpreparaten en bij oxycodon.
Andere opioïden
Codeïne: minder sterk dan morfine, minder bijwerkingen, vaak in combinatie met niet-opioïden
Fentanyl: bij chronische pijn vaak als pleister
Pleister geeft microgram per uur af en wordt om de 3 dagen vervangen
Fentanyl bestaat ook als snelwerkende stick, neusspray en smelttablet
Buprenorfine: pleisters voor matige tot ernstige chronische pijn
Tramadol: bij matig-ernstige pijn; ook combinatie met paracetamol
Tramadol noemen we een halfopioïd
Methadon: goede orale pijnstilling, maar vooral gebruikt bij vervangingsbehandeling van verslaving
Codeïne en fentanyl
Buprenorfine, tramadol, methadon
Bij buprenorfine zijn misselijkheid en jeuk op de toedieningsplaats belangrijk; bij tramadol komt misselijkheid ook geregeld voor.
Welk type opioïd is bedoeld voor doorbraakpijn?
LAO
SAO
ROO
NSAID
ROO werkt snel en is bedoeld voor plotselinge pijnpieken ondanks bestaande pijnstilling.
Aanvullen: opioïden
Opioïden hebben een sterke pijnstillende werking, maar geven ook risico op . Daarom moet een opioïd altijd gecombineerd worden met een . Bij langdurig gebruik kan ontstaan, waardoor meer nodig is voor hetzelfde effect. Veel opioïden vallen onder de .
Correcte invulling: obstipatie, laxeermiddel, gewenning, Opiumwet.
Waarom past een fentanylpleister niet bij doorbraakpijn?
Verwachte elementen: fentanylpleister is langwerkend en bedoeld voor chronische pijn; snelwerkende fentanylvormen zijn voor doorbraakpijn. Laat leerlingen het verschil koppelen aan werkingssnelheid en klinische situatie.
Begrippenlijst
analgetica - geneesmiddelen die pijn verlichten
niet-opioïden - gewone pijnstillers voor lichte tot matige pijn
opioïden - sterke pijnstillers met krachtig effect en meer risico’s
antipyretisch - koortsdempend
antiflogistisch - ontstekingsremmend
prostaglandinen - stoffen die betrokken zijn bij het ontstaan en doorgeven van pijn
NSAID’s - groep niet-opioïde pijnstillers die de aanmaak van prostaglandinen remmen
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
maagbeschermer - middel dat het risico op maagschade door NSAID’s verkleint
doorbraakpijn - plotselinge hevige pijnpiek ondanks gebruik van pijnstilling
LAO - langwerkende opioïden met gereguleerde afgifte
SAO - kortwerkende opioïden met directe werking
ROO - snelwerkende opioïden voor snelle opvang van pijnpieken
ademhalingsdepressie - gevaarlijke remming van de ademhaling
medicatieafhankelijke hoofdpijn - hoofdpijn door chronisch gebruik van pijnstillers
Deze slide heeft geen instructies