Classicisme niv 1
Classicisme / Weense klassieken
Learning objective
Lesduur is: 48 minOnderdelen in deze les
Classicisme / Weense klassieken
Learning objective
Na deze lessen:
Herken je de technische termen / compositie technieken uit het classicisme:
Toonladderfiguur
Gebroken drieklank
Contrastwerking
Ontwikkeling
Frasering
Overgangsdynamiek
Herken je het symfonieorkest, verschillende ensembles en de pianoforte
Herken je de verschillende onderdelen van een symfonie: hoofdvorm, menuet, rondo
Ken je de hoofdvorm
Tijdsbeeld 1750-1810
Het classicisme in de muziek begon in 1750 met het overlijden van Johann Sebastian Bach (1685 – 1750), de meester van de barok. Mensen begrepen de wereld steeds beter. Isaac Newton wist de werking van de wereld door middel van simpele vergelijkingen te beschrijven, en de geschiedenis uit de klassieke oudheid kon opnieuw worden bestudeerd dankzij vondsten als het Romeinse stadje Pompeii. Nieuwe componisten raakten geïnspireerd door de herontdekking van de klassieke oudheid. Het classicisme werd gezien als een tijd waarin het ideaal van kunst simpel en helder was (in contrast met de barok) en waarin de muziek steeds grootser, ingewikkelder en meer polyfoon werd. Wolfgang Amadeus Mozart (1756 – 1791), Joseph Haydn (1732 – 1809) en Ludwig van Beethoven (1770 – 1827), samen ook wel aangeduid als de Eerste Weense School, worden gezien als de belangrijkste componisten van het classicisme.
Verschillende samenstellingen
In het classicisme ontstaan er een aantal standaardcombinaties van instrumenten.
Duet/duo is een ensemble van twee instrumenten (bv twee violen).
Trio is een ensemble van drie instrumenten (bv viool, altviool en cello).
Kwartet is een ensemble van vier instrumenten. Bv het strijkkwartet met twee violen, een altviool en cello.
Vorm
Een muzikale zin (frase**) bestaat uit een voorzin en een nazin, die samen een melodisch geheel vormen. In de voorzin wordt spanning opgebouwd in de melodie, door middel van verschillende muzikale middelen zoals frasering, articulatie en dynamiek. De voorzin eindigt vaak op de vijfde trap (halfslot). In de nazin wordt de spanning weer afgebouwd en eindigt meestal op de eerste trap, de tonica (met een volledige cadens). De voorzin en nazin hebben op deze manier een vraag-antwoord verhouding tot elkaar.
Frasering is het duidelijk laten horen waar een muzikale zin begint en eindigt, bijvoorbeeld met een adempauze of rust.
De contour van een melodie omvat de vorm en richting van de gebruikte tonen.
Symfonieorkest
Symfonie
De symfonie is een instrumentale compositie voor orkest.
Een klassieke symfonie bestaat uit vier delen:
Een snel deel in de hoofdvorm.
Een langzaam deel.
Een deel gebasseerd op een dans, bijvoorbeeld een menuet.
Een snel deel in rondovorm.
Compositie technieken
Bij een gebroken drieklank worden de verschillende tonen van het akkoord na elkaar uitgevoerd. In de muziek van het classicisme worden gebroken drieklanken veel gebruikt voor het maken van motieven of begeleidingsfiguren.
Contrastwerking is het gebruik van tegenstellingen (contrasten) in muziek in bijvoorbeeld dynamiek, tempo, toonhoogte, toonsoort, samenklank en instrumentatie, maar ook tegenstellingen zoals majeur en mineur, tonica en dominant, unisono en meerstemmig en homofoon en polyfoon.
Ontwikkeling is het herhalen van en het variëren op een thema of motief. Hierbij wordt muzikaal materiaal uit het thema of motief ‘ontwikkeld', door het uit te vergroten, te verkleinen en/of ritmisch te verdichten. Er kunnen ook variaties gemaakt worden in toonsoort, dynamiek, instrumentatie, meerstemmigheid en andere muzikale elementen.
Een toonladderfiguur is een muzikaal motief waarin een groot deel van een stijgende of dalende toonladder voorkomt.
Menuet
Een menuet is van oorsprong een volksdans maar in de 17e en 18e eeuw werd het ook in aangepaste vorm in de hofkringen gedanst.
Kenmerken:
Driekwartsmaat
Matig tempo
Driedelige liedvorm ABA
In het classicisme werd het ook vaak gebruikt als derde deel van een symfonie.
Rondo
Een rondo is een compositie waar een herhalend (rondo)refrein wordt afgewisseld door contrasterende delen. Een goed voorbeeld van een rondovorm is A B A C A, waarbij A het (herhalende) refrein is.
Solocadens
Een (solo)cadens is een fragment van een soloconcert, waarin de solist zijn vaardigheden kan laten zien door een virtuoze, vaak geïmproviseerde passage te spelen.
Hoe noem je dit instrument?
Vleugel
Pianoforte
Klavecimbel
Klavechord
Sonate en sequens
De sonate is een belangrijke vorm voor het structureren van langere stukken in de periode van het classicisme. Er bestaan sonates voor solo-instrumenten, maar ook voor kamermuziekensembles. De meeste sonates bestaan uit een snel deel (in hoofdvorm), een langzaam deel en daarna weer een snel deel. Soms heeft een sonate een extra voorlaatste deel in een dansvorm (menuet/scherzo en trio).
Een sequens is een herhaling van een motief op een (telkens) andere toonhoogte.
De hoofdvorm
De hoofdvorm is te delen in drie onderdelen:
expositie
doorwerking
reprise
In de expositie worden de hoofdthema's van het stuk geïntroduceerd. Thema 1 staat in de hoofdtoonsoort en het contrasterende thema 2 staat in een andere toonsoort. Bijvoorbeeld de dominanttoonsoort of de parallel. Om geleidelijk van het ene naar het andere thema te komen is er een overgangszin. Om te bevestigen dat thema 2 in een andere toonsoort staat, is er een slotcadens, die de slotgroep wordt genoemd.
De hoofdvorm
In de doorwerking wordt het materiaal uit de expositie opnieuw gebruikt en verwerkt. Vaak komen er motieven uit zowel thema 1 als thema 2 terug in verschillende toonsoorten.
In de reprise komen beide thema's terug in de hoofdtoonsoort. Omdat er niet gemoduleerd hoeft te worden van thema 1 naar thema 2 wordt er een verbindingszin gebruikt ipv een overgangszin. In sommige gevallen volgt er nog een extra einde, een coda.
Overgangsdynamiek
In het classicisme werd veel gebruik gemaakt van overgangsdynamiek. Het geleidelijk harder worden (crescendo) of zachter worden (decrescendo) van de muziek.
