Zuid-Amerika: ontwikkeling (Aardrijkskunde vwo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Aardrijkskunde
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introductie

Leerlingen leren hoe Zuid-Amerika sinds 1980 politiek, economisch en sociaal-cultureel veranderde en vergelijken de regio met Zuidoost-Azië. Met woordweb, foto's, checks en een reflectievraag.

ZUID-AMERIKA · ONTWIKKELING

Zuid-Amerika: ontwikkeling

Examenstof aardrijkskunde vwo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: D1 7b, 7c. Image credit: Amazônia Real / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

ZUID-AMERIKA · ONTWIKKELING

Wat ga je kunnen?

Ik kan ontwikkelingen in Zuid-Amerika sinds 1980 verklaren vanuit verschillende dimensies, en de regio vergelijken met Zuidoost-Azië.

Welke woorden komen bij je op bij: Zuid-Amerika en de wereld sinds 1980?

Verwachte woorden: democratie, corruptie, soja, regenwoud, China, armoede, favela, Amazone. Sorteer ze samen op dimensie (politiek, economie, natuur, sociaal-cultureel, demografie). Dat is de manier van kijken in deze les (syllabus 7b). Het slot van de les vergelijkt Zuid-Amerika met Zuidoost-Azië (7c).

ZUID-AMERIKA · ONTWIKKELING

Van dictatuur naar democratie

• Een dictatuur is een bewind zonder vrije verkiezingen, vaak van het leger.

• In de jaren 1960 en 1970 hadden veel Zuid-Amerikaanse landen zo'n militair regime.

• Brazilië: militaire dictatuur van 1964 tot 1985.

• Vanaf de jaren 1980 kozen de meeste landen voor democratie met vrije verkiezingen.

Syllabus 7b: de meeste landen ontwikkelen zich vanaf de jaren 1980 tot democratieën. Brazilië: Wikipedia 'Military dictatorship in Brazil': 1 april 1964 tot 15 maart 1985. Ook Argentinië en Chili hadden militaire regimes. Veelgemaakte fout: denken dat een democratie meteen goed werkt. Dat is de volgende dia.

ZUID-AMERIKA · ONTWIKKELING

Democratie met kwetsbare plekken

• Corruptie: politici en ambtenaren misbruiken hun macht voor eigen gewin.

• Polarisatie: de samenleving valt uiteen in twee vijandige kampen.

• Populisme: een leider spreekt namens 'het volk' tegen 'de elite' en belooft snelle oplossingen.

• Oligarchie: een kleine, rijke groep heeft in de praktijk de macht.

• Good governance is het tegenbeeld: eerlijk, open bestuur dat verantwoording aflegt.

Syllabus 7b: corruptie en polarisatie spelen een grote rol; belangrijke begrippen politiek: dictatuur, oligarchie, populisme, good governance. Laat leerlingen per begrip een voorbeeld uit het nieuws noemen. Veelgemaakte fout: oligarchie en dictatuur door elkaar halen. Een dictatuur is één machthebber of een leger, een oligarchie een kleine economische en politieke elite.

Protest op de Plaza Baquedano in Santiago, Chili, 2019

ZUID-AMERIKA · ONTWIKKELING

Democratie van onderop

• Sociale bewegingen willen de politiek van onderop democratischer maken.

• In 2019 gingen in Chili veel mensen de straat op tegen ongelijkheid.

• Ook in de steden zijn ongelijkheid, armoede, geweld en uitsluiting goed te zien.

• Bewegingen van studenten, vrouwen en inheemse volken zetten deze problemen op de agenda.

Syllabus 7b: sociale bewegingen proberen de politiek in de 21e eeuw van onderop verder te democratiseren; maatschappelijke problemen zijn in de steden duidelijk terug te zien. De foto toont het protest in Santiago in 2019 (Commons: Protestas en Chile de 2019). Vraag aan de klas: welke dimensie zie je hier, politiek of sociaal? Beide: politiek door de eis om verandering, sociaal door de ongelijkheid. Image credit: Carlos Figueroa / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Welke term past bij macht die bij een kleine, rijke groep ligt?

A

Dictatuur

B

Populisme

C

Oligarchie

D

Good governance

Goed: oligarchie. Verwachte fout: dictatuur, omdat beide machtsconcentratie zijn. Een dictatuur is niet per se een rijke groep.

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Meeste landen worden democratie in de jaren 1980

2

Neoliberaal beleid vanaf de jaren 1990

3

Protesten tegen ongelijkheid in Chili in 2019

4

Militaire dictatuur in Brazilië begint in 1964

Volgorde volgens de dia's. Verwachte fout: neoliberaal beleid vóór de democratisering plaatsen.

ZUID-AMERIKA · ONTWIKKELING

Van importsubstitutie naar neoliberalisme

• Importsubstitutie: eigen fabrieken beschermen en zelf maken wat je eerst importeerde.

• Gevolg: industrialisatie, vooral in grote steden zoals São Paulo en Buenos Aires.

• Vanaf de jaren 1990 kwam neoliberalisme: privatisering, minder overheid, open markten.

• Doel: de economie moderniseren. Gevolg: de economische ongelijkheid nam toe.

• Reactie: steeds meer politieke aandacht voor sociale problemen en armoede.

Syllabus 7b: neoliberaal beleid vanaf de jaren 1990 om de economie te moderniseren, met als gevolg meer ongelijkheid en daarna meer aandacht voor armoede. Importsubstitutie en industrialisatie staan in de lijst met belangrijke begrippen. Veelgemaakte fout: importsubstitutie en exportvalorisatie verwisselen. Importsubstitutie kijkt naar de eigen markt, exportvalorisatie naar de wereldmarkt.

Sojaplantage bij Brasnorte in Mato Grosso, Brazilië

ZUID-AMERIKA · ONTWIKKELING

Wereldvraag verandert de economie

• Mondiale vraag en buitenlandse investeringen leidden tot schaalvergroting en landgrabbing.

• Minder mensen werken in de landbouw (de-agrarisatie), meer mensen wonen in de stad (urbanisatie).

• Exportvalorisatie: de waarde van de export vergroten, bijvoorbeeld door producten te verwerken.

• Tertiarisering: diensten worden steeds belangrijker in de economie.

Syllabus 7b: de mondiale vraag naar landbouwproducten en toegenomen buitenlandse investeringen leidden tot de-agrarisatie, urbanisatie, schaalvergroting en landgrabbing. Landgrabbing is grootschalige aankoop of pacht van grond door (buitenlandse) bedrijven of investeerders, vaak ten koste van lokale bewoners (Wikipedia 'Land grabbing'). Foto: sojaplantage in Mato Grosso. Veelgemaakte fout: de-agrarisatie opvatten als dalende landbouwproductie. Het gaat om een kleiner aandeel van de werkenden en de economie, terwijl de productie juist kan stijgen. Image credit: Marcelo Camargo / Agência Brasil / Wikimedia Commons, CC BY 3.0 BR

Waterkrachtcentrale Belo Monte in de rivier de Xingu, Brazilië

ZUID-AMERIKA · ONTWIKKELING

Bos kappen voor mijn, boer en stroom

• Voor landbouw, mijnbouw en infrastructuur wordt bos gekapt, ook voor waterkrachtcentrales.

• Voorbeeld: de waterkrachtcentrale Belo Monte in de rivier de Xingu in Brazilië.

• Gevolg: het milieu en de leefgebieden van inheemse volken worden aangetast.

• Kijk vanuit dimensies: economie (stroom), natuur (bos), sociaal-cultureel (inheemse volken).

Syllabus 7b: ontginning van landbouwgrond, mijnbouw en nieuwe infrastructuur, waaronder waterkrachtcentrales, leiden tot ontbossing en tasten milieu en leefgebied van inheemse volken aan. Belo Monte ligt in de Xingu (bron: Wikimedia Commons-beschrijving van de foto). Werkwijze: analyseer vanuit verschillende dimensies. Veelgemaakte fout: alleen naar natuur kijken. Vraag door: wie wint en wie verliest? Image credit: Fernanda Brandt / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Vul in

Bij importsubstitutie beschermt een land eigen fabrieken, bij neoliberalisme gaat de economie juist open voor de wereldmarkt.

importsubstitutie

neoliberalisme

exportvalorisatie

populisme

Importsubstitutie hoort bij de beschermde, eigen markt; neoliberalisme bij open markten en privatisering. Verwachte fout: exportvalorisatie bij het eerste gat.

Wat is een gevolg van het neoliberale beleid vanaf de jaren 1990?

A

Een grotere economische ongelijkheid

B

Een kleinere kloof tussen arm en rijk

C

Meer bedrijven in handen van de staat

D

Een sterkere bescherming van eigen fabrieken

Goed: grotere ongelijkheid, waarna meer aandacht voor armoede kwam. Verwachte fout: de bescherming van eigen fabrieken kiezen, wat bij importsubstitutie hoort.

ZUID-AMERIKA · ONTWIKKELING

Azië, buren en Amerikaanse invloed

• Investeringen van en handel met Azië, vooral China, spelen een steeds grotere rol.

• Voorbeeld: Chinese staatsbedrijven ontwikkelden de haven van Chancay in Peru.

• Landen werken samen, bijvoorbeeld in Mercosur, maar die verbanden zijn vaak instabiel.

• Televisie en sociale media zorgen voor culturele diffusie en amerikanisering.

• Toch blijft de etnische en culturele diversiteit groot: inheems, Afrikaans, Europees, Aziatisch.

Syllabus 7b: Azië (met name China) speelt een steeds grotere rol; samenwerkingsverbanden zijn vaak instabiel en afhankelijk van politieke en economische omstandigheden; culturele diffusie en amerikanisering nemen toe door televisie en sociale media. Chancay: Wikipedia 'Port of Chancay': ontwikkeld door Cosco Shipping Ports (Chinees staatsbedrijf) met een Peruviaanse partner. Bevolkingsgroepen volgens syllabus 7a. Veelgemaakte fout: culturele diffusie zien als eenrichtingsverkeer. Ook Zuid-Amerikaanse muziek en sport verspreiden zich wereldwijd.

Rijstvelden in het Mekongdelta bij Can Tho, Vietnam, satellietbeeld 2023

ZUID-AMERIKA · ONTWIKKELING

Vergelijken: natuur, ligging en grondstoffen

• Beide regio's zijn tropisch, met regenwoud en grote rivieren: de Amazone en de Mekong.

• Beide hebben gebergten en vulkanen op plaatgrenzen: de Andes en de Indonesische archipel.

• Relatieve ligging: Zuidoost-Azië ligt aan drukke zeeroutes tussen India en China.

• Grondstoffen: Zuid-Amerika ertsen, aardolie en soja; Zuidoost-Azië aardolie, aardgas, tin en palmolie.

Syllabus 7c: vergelijking Zuid-Amerika met een zelfgekozen ontwikkelingsregio (hier Zuidoost-Azië) op natuurlijke omstandigheden, relatieve ligging, energiebronnen en grondstoffen. Werkwijze: vergelijk in ruimte, wissel van schaalniveau (van regio naar delta of land) en leg relaties tussen het bijzondere en het algemene. Foto: rijstvelden in het Mekongdelta. Veelgemaakte fout: alleen overeenkomsten of alleen verschillen noemen. Een goede vergelijking noemt beide, op dezelfde maatstaf. Image credit: European Space Agency (Copernicus Sentinel-2) / Wikimedia Commons, Attribution

ZUID-AMERIKA · ONTWIKKELING

Vergelijken: mensen, welvaart en toekomst

• Taal en religie: Zuid-Amerika is vooral Spaans, Portugees en christelijk; Zuidoost-Azië veel gemengder.

• Geschiedenis: Zuid-Amerika werd in de 19e eeuw onafhankelijk, de meeste Zuidoost-Aziatische landen na de Tweede Wereldoorlog.

• De verstedelijkingsgraad is hoger in Zuid-Amerika; Zuidoost-Azië heeft meer industrie, met elektronica en kleding.

• Welvaart: in Zuid-Amerika grote verschillen binnen landen, in Zuidoost-Azië ook tussen landen (Singapore en Cambodja).

• Toekomst: Zuid-Amerika hangt af van grondstofprijzen en China; Zuidoost-Azië werkt samen in de ASEAN.

Syllabus 7c: verschillen en overeenkomsten in taal, religie, bevolkingsgroei, verstedelijkingsgraad, welvaart, welzijn en economische sectoren, te verklaren uit geschiedenis en dimensies; toekomstscenario's vergelijken. De bevolkingsgroei neemt in beide regio's af. Thailand is nooit gekoloniseerd; zeg dat erbij als uitzondering op de regel. Veelgemaakte fout: Zuidoost-Azië als één land zien. De regio bestaat uit veel landen met grote onderlinge verschillen.

Welk voorbeeld past bij amerikanisering?

A

Een Chinees bedrijf bouwt een haven

B

Landen sluiten een handelsakkoord

C

Inheemse volken behouden hun taal

D

Jongeren volgen vooral Amerikaanse series en trends

Goed: culturele diffusie vanuit de Verenigde Staten via televisie en sociale media. Verwachte fout: het handelsakkoord, dat bij samenwerkingsverbanden hoort.

Vul in

Zuid-Amerika exporteert vooral grondstoffen, Zuidoost-Azië meer producten van de industrie, zoals elektronica en kleding.

grondstoffen

industrie

diensten

toerisme

Vergelijking van het economische profiel. Verwachte fout: diensten, omdat de tertiaire sector overal groeit.

Welk onderdeel was voor jou het lastigst?

1

Politiek: dictatuur tot populisme

2

Economie: strategieën en neoliberalisme

3

Landbouw, bos en landgrabbing

4

De vergelijking met Zuidoost-Azië

Gebruik de uitslag om te bepalen welk blok je in de examentraining extra aandacht geeft.

Welke ontwikkeling is het meest bepalend, en waarom?

Goede antwoorden kiezen één ontwikkeling (bv. China als handelspartner of ontbossing) en geven een reden met een dimensie. Verwachte zwakte: opsommen zonder reden.

ZUID-AMERIKA · ONTWIKKELING

Begrippen (1/2)

• dictatuur: bewind zonder vrije verkiezingen, vaak van het leger

• oligarchie: macht bij een kleine, rijke groep

• populisme: leider spreekt namens 'het volk' tegen 'de elite'

• neoliberalisme: beleid met privatisering, minder overheid en open markten

• good governance: eerlijk, open bestuur dat verantwoording aflegt

ZUID-AMERIKA · ONTWIKKELING

Begrippen (2/2)

• de-agrarisatie: landbouw wordt minder belangrijk voor werk en economie

• importsubstitutie: zelf maken wat je eerst importeerde, met bescherming

• exportvalorisatie: de waarde van de export vergroten, bv. door verwerking

• tertiarisering: diensten worden belangrijker in de economie

• landgrabbing: grootschalige koop of pacht van grond door investeerders