Bloed en lymfe in je lichaam
Bloed en lymfe in je lichaam
Open met het idee dat bloed en lymfe allebei transportvloeistoffen zijn, maar verschillende taken hebben in het lichaam.
Leerdoel
Ik kan de basiskennis van bloed en lymfe correct uitleggen en toepassen, inclusief bestanddelen, functies, bloedstolling, bloedgroepen, rhesusfactor en bloedtransfusie.
Deze slide heeft geen instructies
De functie van bloed
Bloed is een transportmiddel in het lichaam
Het vervoert zuurstof, voedingsstoffen, hormonen en afvalstoffen
Het helpt bij afweer tegen ziekteverwekkers
Het speelt een rol bij warmteregeling
Het is belangrijk voor bloedstolling en herstel van beschadigingen
Benadruk dat leerlingen de hoofdfuncties moeten kunnen noemen én koppelen aan onderdelen van het bloed.
Vier bestanddelen van bloed
Bloed bestaat uit een vloeibaar deel en gevormde bestanddelen.
Plasma
Erythrocyten
Leukocyten
Trombocyten
Deze vier onderdelen hebben elk een eigen functie in transport, afweer of stolling.
Gebruik consequent de Latijnse namen: erytrocyten, leukocyten en trombocyten.
Bestanddelen en functies
Erythrocyten - vervoer van zuurstof
Leukocyten - afweer tegen ziekteverwekkers
Trombocyten - rol bij bloedstolling
Cellulaire delen
Vloeibaar deel
Plasma
Geelachtige vloeistof
Bestaat vooral uit water
Vervoert voedingsstoffen, afvalstoffen, hormonen en warmte
Je kunt hier ook benoemen dat plasma stollingseiwitten en opgeloste stoffen bevat, zonder te veel in detail te gaan.
Erythrocyten, leukocyten en trombocyten
Erythrocyten zijn rode bloedcellen
Leukocyten zijn witte bloedcellen
Trombocyten zijn bloedplaatjes
Samen zorgen zij voor transport, afweer en herstel
Laat leerlingen goed het verschil tussen bloedcellen en bloedplaatjes onthouden. Trombocyten zijn celfragmenten.
Hemoglobine en ijzer
In erytrocyten zit hemoglobine. Dit is een eiwit dat zuurstof kan binden en vervoeren.
Ijzer is een belangrijk onderdeel van hemoglobine. Zonder ijzer kan hemoglobine minder goed zuurstof binden. Daardoor daalt het zuurstoftransport in het lichaam.
Koppel dit aan bloedarmoede: minder hemoglobine of ijzertekort betekent minder efficiënt zuurstofvervoer.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Bloedplasma
Deze slide heeft geen instructies
Welke stof in erytrocyten bindt zuurstof?
plasma
hemoglobine
leukocyten
fibrine
Toetst het onderscheid tussen bloedbestanddelen en de functie van hemoglobine. Fibrine hoort bij stolling, niet bij zuurstoftransport.
Vul de juiste begrippen in
Bloed bestaat uit plasma en gevormde bestanddelen. erythrocyten vervoeren vooral zuurstof. leukocyten spelen een rol bij de afweer. In rode bloedcellen zit hemoglobine, dat zuurstof bindt.
Alleen de kernbegrippen uit dit eerste blok worden bevraagd: plasma, erytrocyten, leukocyten en hemoglobine.
Bloedstolling: waarom nodig?
Bloedstolling voorkomt dat je bij een beschadiging te veel bloed verliest.
Bij een wond moet het lichaam snel reageren:
het bloeden beperken
de wond afsluiten
herstel van weefsel mogelijk maken
Maak duidelijk dat stolling beschermend is, maar dat ongewenste stolsels in bloedvaten juist gevaarlijk kunnen zijn.
Bloedstolling verloopt in stappen
Beschadiging bloedvat → trombocyten hechten zich aan de wond → stollingsfactoren worden actief → fibrinedraden ontstaan → bloedcellen blijven hangen → stolsel sluit de wond af
Noem dat fibrine als een netwerk werkt. Houd het globaal; geen uitgebreide biochemie nodig op dit niveau.
Deze slide heeft geen instructies
Wat gebeurt direct na beschadiging van een bloedvat?
fibrinedraden ontstaan
stolsel sluit de wond
trombocyten hechten
bloedcellen blijven hangen
Controleert of leerlingen de volgorde van bloedstolling begrijpen en niet alleen losse termen herkennen.
Wat is het lymfestelsel?
Het lymfestelsel is een aanvullend transportsysteem
Het voert weefselvocht af
Het helpt bij de afweer
Het brengt opgenomen vetten uit de darm mee naar de bloedsomloop
Maak het onderscheid met de bloedsomloop: het lymfestelsel is geen gesloten kring zoals bloedvaten dat zijn.
Onderdelen van het lymfestelsel
Lymfe
Lymfevaten
Weefselvocht dat wordt opgenomen in lymfevaten
Organen en knopen
Lymfeklieren
Milt
Thymus
Tonsillen
Vaten en vocht
Als de methode een beperktere lijst hanteert, volg dan de methode. Deze slide blijft op globaal niveau.
Globale werking van lymfe
Tussen lichaamscellen ontstaat weefselvocht. Een deel daarvan komt in de lymfevaten terecht en heet dan lymfe.
De lymfe stroomt door lymfeklieren, waar ziekteverwekkers worden gefilterd. Uiteindelijk komt de lymfe weer terug in de bloedsomloop.
Benadruk de volgorde: bloedplasma → weefselvocht → lymfe → terug naar bloed.
Hoe heet opgenomen weefselvocht in lymfevaten?
plasma
lymfe
serum
fibrine
Plausibele verwarring zit tussen plasma en lymfe. De vraag sluit aan op de volgorde bloedplasma → weefselvocht → lymfe.
Vul de volgorde van het lymfestelsel in
Tussen lichaamscellen ontstaat weefselvocht. Een deel daarvan komt in de lymfevaten terecht en heet dan lymfe. Daarna stroomt het door lymfeklieren en komt het terug in de bloedsomloop.
Deze invuloefening dwingt de volgorde uit de uitleg op slide 11 af.
AB0-bloedgroepen
Binnen het AB0-stelsel zijn er vier bloedgroepen:
A
B
AB
0
Deze bloedgroepen verschillen door kenmerken op de rode bloedcel.
Gebruik in Nederland vaak de notatie 0 in plaats van O als de methode dat ook doet.
Antigenen en antistoffen
Bloedgroep A heeft anti-B
Bloedgroep B heeft anti-A
Bloedgroep AB heeft geen anti-A of anti-B
Bloedgroep 0 heeft anti-A en anti-B
In plasma
Bloedgroep A heeft A-kenmerken
Bloedgroep B heeft B-kenmerken
Bloedgroep AB heeft A- en B-kenmerken
Bloedgroep 0 heeft geen A- of B-kenmerken
Op erytrocyten
Als gewenst kun je de term antigen kort noemen, maar houd de uitleg begrijpelijk en functioneel.
Rhesusfactor (RhD)
Naast het AB0-stelsel bestaat de rhesusfactor.
RhD-positief: het D-kenmerk is aanwezig op de rode bloedcel
RhD-negatief: het D-kenmerk ontbreekt
Daarom kan iemand bijvoorbeeld A+ of 0− zijn.
Leg uit dat de rhesusfactor belangrijk is bij transfusies en ook bij zwangerschap, maar werk dat alleen uit als daar tijd voor is.
Waarom bloedgroepen belangrijk zijn
Bij een verkeerde combinatie van donor- en ontvangerbloed kunnen rode bloedcellen samenklonteren.
Dat gebeurt wanneer antistoffen in het plasma reageren op kenmerken van de erytrocyten. Daarom moet bloed bij een transfusie goed worden gecontroleerd.
Gebruik hier de koppeling met het transfusieschema dat op de volgende slides komt.
Bloedklontering
Deze slide heeft geen instructies
AB0-transfusieschema begrijpen
Bij een bloedtransfusie kijk je of de antistoffen van de ontvanger reageren op de erytrocyten van de donor.
De hoofdregel is: geen reactie = wel mogelijk.
De focus ligt op erytrocytentransfusie binnen het AB0-systeem, niet op plasma- of trombocyttransfusies.
Wie kan van wie bloed krijgen?
Ontvanger
Uitleg
0 is donor voor alle AB0-groepen
AB kan van alle AB0-groepen ontvangen
0 kan alleen van 0 ontvangen
A en B ontvangen van de eigen groep en van 0
A ← A, 0
B ← B, 0
AB ← A, B, AB, 0
0 ← 0
Noem erbij dat dit schema alleen over AB0 gaat. In de praktijk wordt ook naar rhesusfactor en andere factoren gekeken.
Zo verklaar je het schema
Ontvanger A heeft anti-B, dus geen bloed met B-kenmerken
Ontvanger B heeft anti-A, dus geen bloed met A-kenmerken
Ontvanger AB heeft geen anti-A of anti-B, dus kan alle AB0-groepen ontvangen
Ontvanger 0 heeft anti-A en anti-B, dus alleen 0 is mogelijk
Dit is de kernredenering die leerlingen moeten kunnen verwoorden, niet alleen uit het hoofd leren.
Welke bloedgroep heeft zowel anti-A als anti-B in het plasma?
A
AB
0
B
Toetst koppeling tussen kenmerken op erytrocyten en antistoffen in plasma binnen het AB0-stelsel.
Vul de transfusieregels aan
Bij een bloedtransfusie kijk je naar de antistoffen van de ontvanger. Ontvanger AB heeft geen anti-A of anti-B en kan daarom alle AB0-groepen ontvangen. Ontvanger 0 heeft anti-A en anti-B en kan dus alleen bloed van 0 krijgen.
Laat leerlingen de kernredenering verwoorden: geen reactie tussen antistoffen van de ontvanger en erytrocyten van de donor.
Waarom kan ontvanger A wel 0 maar geen B krijgen?
Verwachte elementen: ontvanger A heeft anti-B, dus donorbloed met B-kenmerken geeft reactie; donor 0 heeft geen A- of B-kenmerken op erytrocyten en kan daarom wel. Laat de leerling de regel verklaren, niet alleen het antwoord noemen.
Begrippenlijst
plasma - vloeibare deel van het bloed dat stoffen vervoert
erythrocyten - rode bloedcellen die vooral zuurstof vervoeren
leukocyten - witte bloedcellen die betrokken zijn bij afweer
trombocyten - bloedplaatjes die helpen bij bloedstolling
hemoglobine - eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof bindt
ijzer - onderdeel van hemoglobine dat nodig is voor zuurstofbinding
lymfe - opgenomen weefselvocht in het lymfestelsel
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
lymfeklier - filtert lymfe en helpt bij afweer
AB0-stelsel - indeling van bloedgroepen in A, B, AB en 0
rhesusfactor (RhD) - kenmerk op rode bloedcellen dat aanwezig of afwezig kan zijn
antistoffen - afweerstoffen die reageren op lichaamsvreemde kenmerken
bloedstolling - proces dat een wond afsluit en bloedverlies beperkt
weefselvocht - vocht tussen de lichaamscellen
transfusie - toediening van bloed of bloedbestanddelen
Deze slide heeft geen instructies