Anatomie 1: Bloed en lymfe

Bloed en lymfe in je lichaam

1 / 34
volgende
Slide 1: Slide
newEditorAnatomieMBOStudiejaar 3,4

In deze les zitten 34 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 120 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Bloed en lymfe in je lichaam

Open met het idee dat bloed en lymfe allebei transportvloeistoffen zijn, maar verschillende taken hebben in het lichaam.

Leerdoel

Ik kan de basiskennis van bloed en lymfe correct uitleggen en toepassen, inclusief bestanddelen, functies, bloedstolling, bloedgroepen, rhesusfactor en bloedtransfusie.

Deze slide heeft geen instructies

De functie van bloed

  • Bloed is een transportmiddel in het lichaam

  • Het vervoert zuurstof, voedingsstoffen, hormonen en afvalstoffen

  • Het helpt bij afweer tegen ziekteverwekkers

  • Het speelt een rol bij warmteregeling

  • Het is belangrijk voor bloedstolling en herstel van beschadigingen

Benadruk dat leerlingen de hoofdfuncties moeten kunnen noemen én koppelen aan onderdelen van het bloed.

Vier bestanddelen van bloed

Bloed bestaat uit een vloeibaar deel en gevormde bestanddelen.


  • Plasma

  • Erythrocyten

  • Leukocyten

  • Trombocyten


Deze vier onderdelen hebben elk een eigen functie in transport, afweer of stolling.

Gebruik consequent de Latijnse namen: erytrocyten, leukocyten en trombocyten.

Bestanddelen en functies

Erythrocyten - vervoer van zuurstof


Leukocyten - afweer tegen ziekteverwekkers


Trombocyten - rol bij bloedstolling

Cellulaire delen

Vloeibaar deel

Plasma

  • Geelachtige vloeistof

  • Bestaat vooral uit water

  • Vervoert voedingsstoffen, afvalstoffen, hormonen en warmte

Je kunt hier ook benoemen dat plasma stollingseiwitten en opgeloste stoffen bevat, zonder te veel in detail te gaan.

Erythrocyten, leukocyten en trombocyten

  • Erythrocyten zijn rode bloedcellen

  • Leukocyten zijn witte bloedcellen

  • Trombocyten zijn bloedplaatjes

  • Samen zorgen zij voor transport, afweer en herstel

Laat leerlingen goed het verschil tussen bloedcellen en bloedplaatjes onthouden. Trombocyten zijn celfragmenten.

Hemoglobine en ijzer

In erytrocyten zit hemoglobine. Dit is een eiwit dat zuurstof kan binden en vervoeren.


Ijzer is een belangrijk onderdeel van hemoglobine. Zonder ijzer kan hemoglobine minder goed zuurstof binden. Daardoor daalt het zuurstoftransport in het lichaam.

Koppel dit aan bloedarmoede: minder hemoglobine of ijzertekort betekent minder efficiënt zuurstofvervoer.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Bloedplasma

Deze slide heeft geen instructies

Welke stof in erytrocyten bindt zuurstof?

A

plasma

B

hemoglobine

C

leukocyten

D

fibrine

Toetst het onderscheid tussen bloedbestanddelen en de functie van hemoglobine. Fibrine hoort bij stolling, niet bij zuurstoftransport.

Vul de juiste begrippen in

Bloed bestaat uit plasma en gevormde bestanddelen. erythrocyten vervoeren vooral zuurstof. leukocyten spelen een rol bij de afweer. In rode bloedcellen zit hemoglobine, dat zuurstof bindt.

plasma
erythrocyten
leukocyten
hemoglobine
lymfe
trombocyten
weefselvocht
fibrine

Alleen de kernbegrippen uit dit eerste blok worden bevraagd: plasma, erytrocyten, leukocyten en hemoglobine.

Bloedstolling: waarom nodig?

Bloedstolling voorkomt dat je bij een beschadiging te veel bloed verliest.


Bij een wond moet het lichaam snel reageren:

  • het bloeden beperken

  • de wond afsluiten

  • herstel van weefsel mogelijk maken

Maak duidelijk dat stolling beschermend is, maar dat ongewenste stolsels in bloedvaten juist gevaarlijk kunnen zijn.

Bloedstolling verloopt in stappen

Beschadiging bloedvat → trombocyten hechten zich aan de wond → stollingsfactoren worden actief → fibrinedraden ontstaan → bloedcellen blijven hangen → stolsel sluit de wond af

Noem dat fibrine als een netwerk werkt. Houd het globaal; geen uitgebreide biochemie nodig op dit niveau.

Deze slide heeft geen instructies

Wat gebeurt direct na beschadiging van een bloedvat?

A

fibrinedraden ontstaan

B

stolsel sluit de wond

C

trombocyten hechten

D

bloedcellen blijven hangen

Controleert of leerlingen de volgorde van bloedstolling begrijpen en niet alleen losse termen herkennen.

Wat is het lymfestelsel?

  • Het lymfestelsel is een aanvullend transportsysteem

  • Het voert weefselvocht af

  • Het helpt bij de afweer

  • Het brengt opgenomen vetten uit de darm mee naar de bloedsomloop

Maak het onderscheid met de bloedsomloop: het lymfestelsel is geen gesloten kring zoals bloedvaten dat zijn.

Onderdelen van het lymfestelsel

  • Lymfe

  • Lymfevaten

  • Weefselvocht dat wordt opgenomen in lymfevaten

Organen en knopen

  • Lymfeklieren

  • Milt

  • Thymus

  • Tonsillen

Vaten en vocht

Als de methode een beperktere lijst hanteert, volg dan de methode. Deze slide blijft op globaal niveau.

Globale werking van lymfe

Tussen lichaamscellen ontstaat weefselvocht. Een deel daarvan komt in de lymfevaten terecht en heet dan lymfe.


De lymfe stroomt door lymfeklieren, waar ziekteverwekkers worden gefilterd. Uiteindelijk komt de lymfe weer terug in de bloedsomloop.

Benadruk de volgorde: bloedplasma → weefselvocht → lymfe → terug naar bloed.

Hoe heet opgenomen weefselvocht in lymfevaten?

A

plasma

B

lymfe

C

serum

D

fibrine

Plausibele verwarring zit tussen plasma en lymfe. De vraag sluit aan op de volgorde bloedplasma → weefselvocht → lymfe.

Vul de volgorde van het lymfestelsel in

Tussen lichaamscellen ontstaat weefselvocht. Een deel daarvan komt in de lymfevaten terecht en heet dan lymfe. Daarna stroomt het door lymfeklieren en komt het terug in de bloedsomloop.

weefselvocht
lymfevaten
lymfe
lymfeklieren
erythrocyten
tonsillen
plasma
trombocyten

Deze invuloefening dwingt de volgorde uit de uitleg op slide 11 af.

AB0-bloedgroepen

Binnen het AB0-stelsel zijn er vier bloedgroepen:


  • A

  • B

  • AB

  • 0


Deze bloedgroepen verschillen door kenmerken op de rode bloedcel.

Gebruik in Nederland vaak de notatie 0 in plaats van O als de methode dat ook doet.

Antigenen en antistoffen

  • Bloedgroep A heeft anti-B

  • Bloedgroep B heeft anti-A

  • Bloedgroep AB heeft geen anti-A of anti-B

  • Bloedgroep 0 heeft anti-A en anti-B

In plasma

  • Bloedgroep A heeft A-kenmerken

  • Bloedgroep B heeft B-kenmerken

  • Bloedgroep AB heeft A- en B-kenmerken

  • Bloedgroep 0 heeft geen A- of B-kenmerken

Op erytrocyten

Als gewenst kun je de term antigen kort noemen, maar houd de uitleg begrijpelijk en functioneel.

Rhesusfactor (RhD)

Naast het AB0-stelsel bestaat de rhesusfactor.


  • RhD-positief: het D-kenmerk is aanwezig op de rode bloedcel

  • RhD-negatief: het D-kenmerk ontbreekt


Daarom kan iemand bijvoorbeeld A+ of 0− zijn.

Leg uit dat de rhesusfactor belangrijk is bij transfusies en ook bij zwangerschap, maar werk dat alleen uit als daar tijd voor is.

Waarom bloedgroepen belangrijk zijn

Bij een verkeerde combinatie van donor- en ontvangerbloed kunnen rode bloedcellen samenklonteren.


Dat gebeurt wanneer antistoffen in het plasma reageren op kenmerken van de erytrocyten. Daarom moet bloed bij een transfusie goed worden gecontroleerd.

Gebruik hier de koppeling met het transfusieschema dat op de volgende slides komt.

Bloedklontering

Deze slide heeft geen instructies

AB0-transfusieschema begrijpen

Bij een bloedtransfusie kijk je of de antistoffen van de ontvanger reageren op de erytrocyten van de donor.


De hoofdregel is: geen reactie = wel mogelijk.

De focus ligt op erytrocytentransfusie binnen het AB0-systeem, niet op plasma- of trombocyttransfusies.

Wie kan van wie bloed krijgen?

Ontvanger

Uitleg

  • 0 is donor voor alle AB0-groepen

  • AB kan van alle AB0-groepen ontvangen

  • 0 kan alleen van 0 ontvangen

  • A en B ontvangen van de eigen groep en van 0

A ← A, 0


B ← B, 0


AB ← A, B, AB, 0


0 ← 0

Noem erbij dat dit schema alleen over AB0 gaat. In de praktijk wordt ook naar rhesusfactor en andere factoren gekeken.

Zo verklaar je het schema

  • Ontvanger A heeft anti-B, dus geen bloed met B-kenmerken

  • Ontvanger B heeft anti-A, dus geen bloed met A-kenmerken

  • Ontvanger AB heeft geen anti-A of anti-B, dus kan alle AB0-groepen ontvangen

  • Ontvanger 0 heeft anti-A en anti-B, dus alleen 0 is mogelijk

Dit is de kernredenering die leerlingen moeten kunnen verwoorden, niet alleen uit het hoofd leren.

Welke bloedgroep heeft zowel anti-A als anti-B in het plasma?

A

A

B

AB

C

0

D

B

Toetst koppeling tussen kenmerken op erytrocyten en antistoffen in plasma binnen het AB0-stelsel.

Vul de transfusieregels aan

Bij een bloedtransfusie kijk je naar de antistoffen van de ontvanger. Ontvanger AB heeft geen anti-A of anti-B en kan daarom alle AB0-groepen ontvangen. Ontvanger 0 heeft anti-A en anti-B en kan dus alleen bloed van 0 krijgen.

antistoffen
AB
0
0
antigenen
A
B
RhD

Laat leerlingen de kernredenering verwoorden: geen reactie tussen antistoffen van de ontvanger en erytrocyten van de donor.

Waarom kan ontvanger A wel 0 maar geen B krijgen?

Verwachte elementen: ontvanger A heeft anti-B, dus donorbloed met B-kenmerken geeft reactie; donor 0 heeft geen A- of B-kenmerken op erytrocyten en kan daarom wel. Laat de leerling de regel verklaren, niet alleen het antwoord noemen.

Begrippenlijst

plasma - vloeibare deel van het bloed dat stoffen vervoert

erythrocyten - rode bloedcellen die vooral zuurstof vervoeren

leukocyten - witte bloedcellen die betrokken zijn bij afweer

trombocyten - bloedplaatjes die helpen bij bloedstolling

hemoglobine - eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof bindt

ijzer - onderdeel van hemoglobine dat nodig is voor zuurstofbinding

lymfe - opgenomen weefselvocht in het lymfestelsel

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

lymfeklier - filtert lymfe en helpt bij afweer

AB0-stelsel - indeling van bloedgroepen in A, B, AB en 0

rhesusfactor (RhD) - kenmerk op rode bloedcellen dat aanwezig of afwezig kan zijn

antistoffen - afweerstoffen die reageren op lichaamsvreemde kenmerken

bloedstolling - proces dat een wond afsluit en bloedverlies beperkt

weefselvocht - vocht tussen de lichaamscellen

transfusie - toediening van bloed of bloedbestanddelen

Deze slide heeft geen instructies