Blokuur 8.3-8.5 Bloed - LessonUp

• newEditor
• Biologie
• Middelbare school
• vmbo k
• Leerjaar 4

Bloed deel 2

8.3 Rond je cellen | 8.4 Afvalstoffen

Blokuur biologie 4KB

Wat gaan we doen?

1

8.3

Rond je cellen

Hoe komen stoffen bij je cellen? Wat is lymfe?

8.4

Afvalstoffen

Lever, nieren en urine

Doping en drugs

Wat doen ze met je lichaam?

Na deze les kun je uitleggen hoe stoffen bij je cellen komen, wat lymfeklieren doen, welke organen afvalstoffen verwijderen, wat urine zegt over je gezondheid en wat doping en drugs met je lichaam doen.

2

Keuze onderdeel

Welke stof in rode bloedcellen bindt zuurstof?

A

fibrine

B

insuline

C

hemoglobine

D

glycogeen

8.3

Rond je cellen

Hoe komen glucose en zuurstof eigenlijk in je cellen?

Je lichaam is net een woonwijk

8.3

Hoofdwegen (Geel)

slagaders en aders

Kleine straatjes

haarvaten

Huizen

je cellen

Maar: het pakketje wordt niet in je woonkamer bezorgd. Het komt eerst in de voortuin.

5

In twee stappen van bloed naar cel

8.3

1

Bloedplasma lekt door kleine gaatjes in de wand van het haarvat naar buiten. Rode bloedcellen zijn te groot en blijven in het bloed.

2

Buiten het haarvat heet dit vocht weefselvloeistof. Het zit tussen je cellen. De cellen pakken er glucose en zuurstof uit.

3

Afvalstoffen zoals koolstofdioxide gaan de andere kant op: van de cel naar de weefselvloeistof en dan terug naar het bloed.

6

Drie vloeistoffen, één verschil: waar zitten ze?

8.3

Bloedplasma

• het vloeibare deel van je bloed

• zit in de bloedvaten

Weefselvloeistof

• bloedplasma dat uit de haarvaten is gelekt

• zit tussen je cellen

• zonder rode bloedcellen

Lymfe

• weefselvloeistof die in een lymfevat is gekomen

• zit in de lymfevaten

Het is steeds hetzelfde vocht. Alleen de plek bepaalt de naam.

7

Je prikt een blaar door. Welk vocht komt eruit?

A

lymfe

B

weefselvloeistof

C

bloed

D

bloedplasma

Lymfevaten: de afvoer terug naar het bloed

8.3

• Lymfevaten beginnen in de weefsels.

• Er is geen pomp. Je spieren knijpen de lymfevaten samen en de kleppen zorgen dat lymfe maar één kant op stroomt.

• Bij je sleutelbeen komt de lymfe terug in het bloed (in de bovenste holle ader).

9

Lymfeklieren: de controlepost

8.3

• Lymfe stroomt door lymfeklieren (ook wel lymfeknopen).

• In lymfeklieren zitten witte bloedcellen. Die maken ziekteverwekkers onschadelijk.

• Veel ziekteverwekkers? Dan werken de witte bloedcellen extra hard. De lymfeklier zwelt op en kan pijn doen.

• Het is altijd de lymfeklier die het dichtst bij de infectie ligt.

Doe even: voel met twee vingers onder je kaak, langs je hals. Voel je kleine knobbeltjes? Dat zijn lymfeklieren.

10

Waarom is juist de lymfeklier in Mila's oksel dik geworden?

Correcte elementen: de ontsteking in de vinger veroorzaakt afweerreactie; ziekteverwekkers en/of witte bloedcellen/lymfocyten worden via lymfevaten afgevoerd; de lymfe uit de vinger gaat naar een lymfeklier in de oksel; juist die lymfeklier vangt de ziekteverwekkers op en maakt extra afweercellen, waardoor hij opzwelt/dik wordt.

Juist of onjuist?

8.3

LessonUp: stellingen

Steek je duim omhoog (juist) of omlaag (onjuist).

1 Als weefselvloeistof in een lymfevat zit, noem je het lymfe.

2 Lymfe gaat via de nieren terug naar het bloed.

3 Lymfevaten hebben kleppen.

4 In lymfeklieren worden rode bloedcellen gemaakt.

12

Welke stelling over lymfe en lymfeklieren is juist?

A

Lymfe gaat via de nieren terug

B

Lymfeklieren maken rode bloedcellen

C

Lymfevaten hebben kleppen

D

Weefselvloeistof heet altijd bloed

Aan de slag: 8.3

8.3

Maak in je boek

• opdracht 4 (welke vloeistof?)

• opdracht 7 (juist of onjuist)

• opdracht 11 (lymfevaten)

• opdracht 14 (lymfeklieren)

Klaar?

• opdracht 12 (lymfevat en ader vergelijken)

• opdracht 15 (verkoudheid en amandelen)

Tijd: 8 minuten. Werk samen met je buur.

13

10

minute

00

second

add30s

8.4

Afvalstoffen

Wie ruimt de rommel in je bloed op?

Uitscheiding

8.4

Uitscheiding = afvalstoffen uit je bloed halen en buiten je lichaam brengen.

• Afvalstoffen ontstaan in je cellen, bijvoorbeeld bij verbranding.

• Ze komen in je bloed terecht.

• Uitscheidingsorganen houden de samenstelling van je bloed zo constant mogelijk.

15

De vier uitscheidingsorganen

8.4

longen

koolstofdioxide en water

lever

alcohol, resten van medicijnen, maakt ureum

nieren

water, zouten, ureum, kleurstoffen

huid

zweet: water en zouten

Let op, valkuil!

Poepen is géén uitscheiding. Onverteerde voedselresten zijn nooit in je bloed geweest.

Een lymfeklier en het hart zijn géén uitscheidingsorganen.

16

Welk orgaan scheidt vooral urine uit?

A

de longen

B

de nieren

C

de huid

D

de lever

De lever: de chemische fabriek

8.4

De lever krijgt bloed via twee bloedvaten:

leverslagader: bloed met zuurstof

poortader: bloed met voedingsstoffen, van de darmen naar de lever

Afbreken

• gif, alcohol, medicijnen

• eiwitten (wordt ureum)

• oude rode bloedcellen

Maken

• gal (voor vetvertering)

• cholesterol

Opslaan

• glucose als glycogeen

• vitamine A en D

• ijzer

18

De nieren: de zuiveringsinstallatie

8.4

De weg van urine

nier

urineleider

urineblaas

urinebuis

• Vies bloed komt binnen via de nierslagader.

• Schoon bloed gaat weg via de nierader naar de holle ader.

• Per dag gaat er 1500 liter bloed door je nieren. Dat levert 1,5 liter urine op.

19

Binnenin de nier: drie lagen

8.4

1 Nierschors (buitenste laag)

Hier zitten de filtertjes. Hier wordt het bloed gefilterd.

2 Niermerg (middelste laag)

Verzamelbuisjes vangen afvalstoffen en water op. Dit is de urine.

3 Nierbekken (binnenste deel)

Hier komt alle urine samen. Daarna gaat het de urineleider in.

Ezelsbrug: in de Schors wordt Schoongemaakt.

20

Wat verraadt je urine?

8.4

Glucose, eiwitten en bloedcellen zijn te waardevol of te groot. Gezonde nieren houden ze in het bloed.

21

Aan de slag: 8.4

8.4

Maak in je boek

• opdracht 4 (uitscheidingsorganen)

• opdracht 6 (is poepen uitscheiding?)

• opdracht 9 (wat doet de lever?)

• opdracht 14 (de nier)

Klaar?

• opdracht 16 (de weg van een waterdeeltje)

• opdracht 17 (de tabel met urine)

Tijd: 10 minuten.

23

8.5

Doping en drugs

Wat doen ze met je lichaam en je hersenen?

Wat is doping?

8.5

Doping = verboden middelen of methoden die sporters gebruiken om beter te presteren.

• Er is een lijst met verboden stoffen.

• Topsporters worden gecontroleerd via hun bloed of urine.

• Doping is oneerlijk én slecht voor je gezondheid.

25

Welk middel helpt bij welke sport?

8.5

Stimulerend

• amfetamine, cocaïne

• je voelt minder vermoeidheid

Meer zuurstof

• epo, bloeddoping

• langer volhouden (duursport)

Meer spierkracht

• anabole steroïden, groeihormoon

• kracht en sprint

Pijnbestrijding

• pijnstillers

• doorgaan met een blessure

26

Epo stap voor stap

8.5

Epo is een hormoon uit je nieren

Je beenmerg maakt meer rode bloedcellen

Je bloed vervoert meer zuurstof naar je spieren

Je houdt het langer vol

Gevaar

• te veel rode bloedcellen maakt je bloed dik

• dan kunnen bloedstolsels ontstaan (in hart of hersenen)

Hoogtetraining?

• in de bergen maakt je lichaam zelf meer epo

• dat is géén doping, het is toegestaan

27

Waarom helpen anabole steroïden weinig bij een marathon?

Leerlingen moeten uitleggen dat anabole steroïden vooral zorgen voor meer spiermassa en kracht. Bij een marathon is vooral uithoudingsvermogen belangrijk, niet extra spierkracht. Extra spiermassa kan zelfs nadelig zijn, omdat het meer energie en zuurstof kost om mee te nemen tijdens het lange lopen.

Drugs: wat zijn dat?

8.5

Drugs = middelen die de werking van je lichaam beïnvloeden, vooral van je hersenen.

Drug

• werkt op je hersenen

• overal, ook buiten sport

• bijv. alcohol, nicotine, wiet

Doping

• verboden in de sport

• om beter te presteren

• bijv. epo, anabole steroïden

Allebei

• een drug die ook op de dopinglijst staat

• bijv. cocaïne, amfetamine

29

Drie groepen drugs

8.5

Stimulerend

• hersenen werken sneller

• je wordt actiever, drukker, minder moe

• xtc, cocaïne, speed (amfetamine), cafeïne, nicotine

Verdovend

• hersenen werken trager

• je wordt sloom, reageert langzamer, minder pijn en angst

• alcohol, GHB

Bewustzijns­veranderend

• je ziet en hoort de wereld anders

• wiet, paddos

• xtc doet dit ook een beetje

30

Verslaafd: drie manieren

8.5

Lichamelijk afhankelijk

• je lichaam werkt niet goed meer zonder

• stoppen geeft ontwenningsverschijnselen: hoofdpijn, trillen

Geestelijk afhankelijk

• je hebt het gevoel dat je niet zonder kunt

• je denkt er steeds aan, slecht humeur

Sociaal afhankelijk

• je mist de mensen met wie je het samen gebruikt

• bijv. je vriendengroep

Kenmerken van een verslaving

steeds meer nodig hebben voor hetzelfde effect | vaker gebruiken dan je wilt | minder aandacht voor school, vrienden en familie | veel tijd ermee bezig | niet zelf kunnen stoppen | alleen gebruiken

33

Alcohol, drugs & gedrag | Jellinek

Welke 2 verslavingskenmerken passen bij te veel telefoongebruik?

Bespreek dat leerlingen twee kenmerken van verslaving moeten noemen die passen bij overmatig telefoongebruik, zoals controleverlies, veel eraan denken, ontwenningsverschijnselen of steeds meer nodig hebben. Laat ze ook benoemen of dit vooral geestelijke of lichamelijke afhankelijkheid is; bij telefoongebruik past meestal geestelijke afhankelijkheid.

Aan de slag: 8.5

8.5

Maak in je boek

• opdracht 4 (verboden stoffen)

• opdracht 6 (bloeddoping)

• opdracht 10 (drie groepen drugs)

• opdracht 15 (verslaving)

Klaar?

• opdracht 9 (epo en dik bloed)

• opdracht 11 (cafeïne)

Tijd: 8 minuten.

35

?

Exit-ticket

Vijf snelle vragen. Hoeveel heb jij goed?

Hoe heet bloedplasma dat uit een haarvat is gelekt en tussen de cellen zit?

A

lymfe

B

bloedplasma

C

weefselvloeistof

D

urine

Wat gebeurt er in een lymfeklier?

A

urinevorming

B

lymfe naar bloed

C

rode bloedcellen maken

D

ziekteverwekkers opruimen

In welk deel van de nier wordt het bloed gefilterd?

A

nierschors

B

niermerg

C

nierbekken

D

urineleider

Bij urineonderzoek wordt glucose gevonden. Op welke ziekte kan dat wijzen?

A

bloedarmoede

B

hoge bloeddruk

C

suikerziekte

D

nierstenen

Voor welke sporter is epo het meest handig?

A

sprinter 100 meter

B

schaatser 10 kilometer

C

gewichtheffer

D

schutter

Vrijdag: toetsvoorbereiding

?

Thuis doen

• lees de samenvatting van H7 en H8

• maak de opdrachten af die je vandaag niet af had

• schrijf op wat je nog lastig vindt

Vrijdag in de les

• oefentoets maken

• zelf nakijken en bespreken

• jouw vragen beantwoorden

De SE-toets is in de toetsweek van 2 t/m 6 november.

42