Tijd van monniken en ridders H3 studio

• newEditor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vmbo b
• Leerjaar 1

3

Tijd van monniken en ridders

500-1000

KENMERKENDE ASPECTEN

9 Het ontstaan en de verspreiding van de islam. 10 De vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid. 11 Het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur. 12 De verspreiding van het christendom in geheel Europa.

Les 1 van 4 in dit hoofdstuk: de orientatie. De drie paragrafen volgen hierna.

De vier kenmerkende aspecten zijn de kapstok van het hele hoofdstuk. Wijs ze aan en zeg welke les welk aspect uitwerkt: 3.1 doet 10 en 11, 3.2 doet 12, 3.3 doet 9. Image credit: Evangeliarium van Otto III, ca. 1000 / Feniks vwo 3, bron 1

Heerser over de wereld

BRON 1

Sclavinia (het land van de Slaven), Germania, Gallia en Rome brengen hulde aan keizer Otto III. Miniatuur uit omstreeks het jaar 1000.

Laat de plaat even zonder uitleg staan en vraag wat de klas ziet. Bijna niemand komt zelf op het jaartal: dit is het jaar 1000, ruim vijfhonderd jaar na de val van Rome, en toch zit hier iemand als Romeins keizer op een troon. Image credit: Evangeliarium van Otto III, ca. 1000 / Feniks vwo 3, bron 1

Leerdoel

WAT JE NA DEZE LES KUNT

Ik kan uitleggen wat er in Europa tussen 500 en 1000 veranderde, en wat juist hetzelfde bleef.

FENIKS · TIJD VAN MONNIKEN EN RIDDERS

ACTIVEREN

Waar denk jij aan bij de vroege Middeleeuwen? Typ zoveel woorden als je kunt.

Verwacht ridders, kastelen, pest, domheid, bijgeloof. Schrijf op wat langskomt: aan het eind van deze les komen we erop terug, want twee van die woorden gaan we onderuit halen.

Gekroond door een paus die hij zelf koos

Rome, 21 mei 996

De Duitse koning Otto III werd in Rome tot keizer gekroond door een paus die hij zelf had aangesteld. Voor hem werd een evangeliarium gemaakt, een boek met de vier evangelies, waarin hij in vol ornaat staat afgebeeld.

Omringd door hoffunctionarissen en bisschoppen zit hij op zijn troon. Vier vrouwen, die de delen van zijn rijk symboliseren, brengen hem hulde. Op zijn hoofd een kroon, in zijn handen een scepter en een rijksappel.

BRON 1

Miniatuur uit het evangeliarium van Otto III, omstreeks het jaar 1000.

FENIKS · TIJD VAN MONNIKEN EN RIDDERS

Image credit: Evangeliarium van Otto III, ca. 1000 / Feniks vwo 3, bron 1

Wat er veranderde

Germaanse vorsten in plaats van Romeinse

Het West-Romeinse Rijk was in 476 verdwenen. Germaanse vorsten regeerden nu over grote delen van Europa, en Otto zelf was een Saksische Germaan.

Maar wie naar de plaat kijkt, ziet daar niets Germaans aan. De troon, de kroon, de scepter, de rijksappel: het is de beeldtaal van Rome.

FENIKS · TIJD VAN MONNIKEN EN RIDDERS

Wat hetzelfde bleef

BRON 6

Zilveren munt die Karel de Grote na zijn keizerskroning liet slaan. De inscriptie luidt 'Karolus Imperator Augustus': Karel de verheven keizer.

Een traditie die tweehonderd jaar meeging

• Germaanse vorsten probeerden Romeinse tradities te bewaren.

• In 800 was Karel de Grote, een Frankische Germaan, gekroond tot keizer der Romeinen.

• Otto sloot zich in 996 bij die traditie aan.

• Op zijn munt zet Karel zichzelf neer als Romeins keizer, in het Latijn.

FENIKS · TIJD VAN MONNIKEN EN RIDDERS

De munt is scherper bewijs dan de miniatuur: een munt is dagelijks geld, dus deze boodschap ging het hele rijk door, van hand tot hand. Image credit: Zilveren munt na 800 / Feniks vwo 3, bron 6

De platte aarde is een verzinsel

Wat de rijksappel bewijst

De rijksappel in Otto's hand stelt een wereldbol voor. Dat hij over de hele wereld heerst, is grootspraak. Maar de bol zelf toont dat men wist dat de aarde een bol was.

Het verhaal dat middeleeuwers dachten dat je van een platte schijf kon vallen, is een bedenksel uit de negentiende eeuw.

BRON 2

Wereldkaart uit circa 970. In het oosten, bovenaan, staan Adam en Eva in het paradijs. In het midden ligt de Middellandse Zee.

FENIKS · TIJD VAN MONNIKEN EN RIDDERS

Dit is het moment om terug te grijpen op het woordweb: wie 'dom' of 'bijgelovig' typte, heeft net een negentiende-eeuws verzinsel opgeschreven. Image credit: Wereldkaart, ca. 970 / Feniks vwo 3, bron 2

Toch geen aardrijkskunde

Een kaart die iets anders wil zeggen

Kijk nog eens naar de wereldkaart van bron 2. Boven ligt het oosten, met Adam en Eva in het paradijs. Vlak boven de Middellandse Zee staat de H van Hierusalem.

De kaart is niet gemaakt om ergens naartoe te varen. Hij is gemaakt om te laten zien hoe de wereld volgens het geloof in elkaar zit. Middeleeuwers wisten wel dat de aarde een bol was, maar een kaart had voor hen een andere functie dan voor ons.

FENIKS · TIJD VAN MONNIKEN EN RIDDERS

OPDRACHT

Wat bewijst de rijksappel in Otto's hand?

A

Dat men wist dat de aarde een bol was

B

Dat men dacht dat de aarde een platte schijf was

C

Dat Otto werkelijk over de hele wereld heerste

D

Dat Otto de Romeinse traditie afwees

De tweede optie is het misverstand dat de meesten meenemen; de derde is de valkuil van wie de plaat letterlijk leest in plaats van als propaganda.

OPDRACHT

Waarom liet Otto III zich als Romeins keizer afbeelden?

Een goed antwoord noemt gezag: Rome stond voor legitieme, door God gewilde macht, en die glans wilde Otto op zijn eigen kroning laten vallen. Wie 'omdat hij Romeins was' zegt, heeft het mis: hij was Saksisch.

Onder de kroon

Een agrarische samenleving

Otto III en andere vroegmiddeleeuwse vorsten regeerden over een agrarische samenleving.

De meeste Europeanen leefden als onvrije boeren op het land van edelen en geestelijken. Niet de keizer maar deze boeren zijn de gewone bewoners van dit tijdvak.

BRON 4

Boeren verrichten werkzaamheden op het land. Afbeelding uit omstreeks 818.

FENIKS · TIJD VAN MONNIKEN EN RIDDERS

Image credit: Afbeelding ca. 818 / Feniks vwo 3, bron 4

Europa in de negende eeuw

BRON 3

Het roze Frankische Rijk ligt in het midden, met Aken, Parijs en Poitiers.

Rond Constantinopel ligt het oranje Byzantijnse Rijk: de Romeinse erfgenaam die niet ten onder ging.

Het groene Kalifaat van Bagdad loopt van Cordoba langs Noord-Afrika tot voorbij Mekka.

Aan de randen staan de volken die nog geen staat vormen: Noormannen, Angelsaksen, Friezen, Saksen, Avaren.

Deze kaart is de plattegrond van het hele hoofdstuk. Laat drie leerlingen aanwijzen waar les 2, 3 en 4 zich afspelen: het Frankische Rijk, de kloosters in Fleury en Monte Cassino, en het kalifaat. Image credit: Feniks vwo 3, bron 3

Waar dit hoofdstuk over gaat

Aan het begin, rond 500

• Het West-Romeinse Rijk is net verdwenen

• Steden lopen leeg, handel over lange afstand valt weg

• Het christendom is vooral een stadsgeloof en loopt terug

• Ten oosten van de Rijn is niemand christen

Aan het eind, rond 1000

• Het christendom heeft zich over vrijwel heel Europa verspreid

• Boeren zijn horig en gebonden aan het land van een heer

• Bestuur loopt via persoonlijke banden: leenheer en leenman

• Aan de zuidrand ligt een nieuw geloof: de islam

FENIKS · TIJD VAN MONNIKEN EN RIDDERS

Bij welk kenmerkend aspect hoort elke uitspraak?

OPDRACHT

Agrarische samenleving (aspect 10)

Feodale verhoudingen (aspect 11)

Christendom en islam (aspecten 9 en 12)

Boeren raken gebonden aan de grond

Een graaf zweert trouw aan de vorst als persoon

Vladimir de Grote laat zich dopen

Rome krimpt tot dertigduizend inwoners

Mohammed vlucht naar Medina

Deze opdracht is de kapstok van het hoofdstuk. Wie hem afmaakt, weet waar de komende drie lessen over gaan.

AFSLUITING

Welk woord uit het begin van de les zou je nu doorstrepen?

Sluit de cirkel met het woordweb van het begin. Meestal komen 'dom' en 'bijgelovig' terug, en dat is precies de winst van deze les.

Tijdbalk van dit hoofdstuk

476 De laatste keizer van het West-Romeinse Rijk wordt afgezet

496 Doop van Clovis

622 Vlucht van Mohammed naar Medina

711 De Arabieren veroveren het Iberisch Schiereiland

732 Slag bij Poitiers

751 Pippijn de Korte bestijgt de Frankische troon

800 Karel de Grote wordt tot keizer gekroond

843 Splitsing van het rijk van Karel de Grote

988 Doop van Vladimir de Grote

Begrippen bij deze les

agrarische samenleving - samenleving waarin veruit de meeste mensen van de landbouw leven en op het platteland wonen

evangeliarium - handschrift met de vier evangelies, vaak rijk versierd

kenmerkend aspect - kernkenmerk waarmee een tijdvak wordt samengevat

rijksappel - bol met kruis die een vorst vasthoudt als teken van zijn macht over de wereld

propaganda - beeld of tekst die is gemaakt om mensen van een standpunt te overtuigen

landbouwstedelijke samenleving - samenleving met landbouw als hoofdmiddel van bestaan, maar ook steden als centra van handel, nijverheid en bestuur