Weerstand en ziekte bij dieren
Weerstand en ziekte bij dieren
Deze slide heeft geen instructies
Lesdoel
Ik kan uitleggen hoe weerstand, immuniteit, ziekteoorzaken, ziektekenmerken en zoönosen samenhangen bij landbouwhuisdieren.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden passen voor jou bij diergezondheid?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Verwachte woorden: weerstand, vaccinatie, hygiëne, ziekte, stal, voeding, stress, besmetting.
Algemene weerstand
Algemene weerstand is het vermogen van een dier om gezond te blijven en ziekteverwekkers af te weren.
Als dieren geen goede weerstand hebben, worden ze sneller ziek en herstellen ze vaak langzamer.
Leg nadruk op het verschil tussen algemene weerstand en specifieke afweer. Hier gaat het om de totale conditie van het dier, niet alleen om vaccinaties.
Factoren die weerstand beïnvloeden
Vijf factoren hebben veel invloed op de algemene weerstand van een dier:
Voeding
Huisvesting en klimaat
Hygiëne en infectiedruk
Stress
Leeftijd en conditie
Als één van deze factoren slecht is, daalt de weerstand vaak ook.
De leerlinginput noemt 5 factoren, maar specificeert ze niet. Deze indeling houdt de les praktisch en herkenbaar binnen diergezondheid.
Praktische voorbeelden
Stress - rustig werken en dieren niet onnodig verplaatsen
Leeftijd en conditie - jonge of zwakke dieren extra goed controleren en verzorgen
Zo voorkom je negatieve invloed
Nog meer voorbeelden
Voeding - schoon water en passend voer geven
Huisvesting en klimaat - zorgen voor frisse lucht zonder tocht
Hygiëne en infectiedruk - hokken goed reinigen en ontsmetten
Deze slide heeft geen instructies
Van klein naar groot werken
Bij een rondgang op een bedrijf loop je meestal van klein naar groot:
jonge dieren zijn vaak gevoeliger
je wilt geen ziektekiemen meenemen van oudere naar jongere dieren
zo beperk je de besmettingskans en bescherm je de zwakste groep
Koppel dit aan bioveiligheid: laarzen, handen, kleding en materiaal kunnen ziekteverwekkers verspreiden.
Wat zijn probiotica?
Probiotica zijn goede bacteriën die de darmgezondheid ondersteunen.
Ze helpen het evenwicht in de darmen te bewaren. Daardoor kan de algemene weerstand van een dier verbeteren.
Noem eventueel dat probiotica geen geneesmiddel zijn, maar een ondersteuning van de darmflora.
Klimaat en weerstand
Goed klimaatsmanagement helpt om dieren gezond te houden.
Belangrijke punten zijn:
voldoende frisse lucht
geen tocht
passende temperatuur
droge en schone ligplaatsen
goed letten op luchtvochtigheid en ventilatie
De gebruiker verwijst naar een website met tips. Zonder die site live te raadplegen blijven we bij algemene, vakinhoudelijk veilige principes en noemen we geen specifieke webantwoorden als feitelijk gecontroleerd resultaat.
Waarom loop je op een bedrijf van klein naar groot?
Voor minder stress
Voor sneller voeren
Voor minder besmetting
Voor betere ventilatie
Toetst het bioveiligheidsprincipe uit de slides over algemene weerstand en rondgang. Leerlingen verwarren dit mogelijk met dierenwelzijn of werkvolgorde.
Weerstand en verzorging
Een dier met een lage weerstand wordt sneller ziek. Goede probiotica ondersteunen de darmgezondheid. Ook een goed klimaat in de stal helpt om dieren gezond te houden.
Alle drie de kernwoorden zijn letterlijk behandeld in deze subtopic: weerstand, probiotica en klimaat.
Wat betekent: dieren hebben een lage weerstand?
Bespreek minimaal drie elementen: sneller ziek worden, minder goed afweren van ziekteverwekkers, langzamer herstellen.
Immuniteit
Immuniteit betekent dat een dier bescherming heeft tegen een bepaalde ziekte.
Die bescherming kan van nature aanwezig zijn of opgebouwd worden na contact met een ziekteverwekker of via een enting.
Deze slide heeft geen instructies
Soorten immuniteit
Er zijn twee hoofdsoorten:
Actieve immuniteit - het dier maakt zelf afweerstoffen aan
Passieve immuniteit - het dier krijgt afweerstoffen van een ander
Deze soorten kunnen natuurlijk of kunstmatig ontstaan.
Gebruik eventueel de termen biest en vaccinatie als opstap naar de volgende slide.
Voorbeelden van immuniteit
Natuurlijk - een jong dier krijgt afweerstoffen via biest
Kunstmatig - afweerstoffen worden toegediend via een serum
Passieve immuniteit
Actieve immuniteit
Natuurlijk - een dier krijgt een infectie en bouwt daarna zelf afweer op
Kunstmatig - een dier wordt geënt en maakt daarna zelf afweerstoffen
Deze slide heeft geen instructies
Voor- en nadelen
Actieve immuniteit
voordeel: werkt vaak langer
nadeel: bescherming ontstaat niet direct
Passieve immuniteit
voordeel: werkt snel
nadeel: bescherming is meestal korter
Benadruk dat jonge dieren direct na geboorte vooral afhankelijk zijn van passieve immuniteit via biest.
Wat is een enting?
Een enting is een vaccinatie waarbij een dier een verzwakte, dode of onschadelijke vorm van een ziekteverwekker krijgt.
Het afweersysteem leert die ziekteverwekker herkennen en kan later sneller reageren.
Gebruik consequent het woord 'enting' en 'vaccinatie' als gelijkwaardig, omdat beide in de beroepspraktijk voorkomen.
Voorbeelden van entingen
Tegen welke ziekten dieren kunnen worden geënt, verschilt per diersoort en bedrijf.
Voorbeelden zijn entingen tegen:
luchtwegziekten
darmziekten
bepaalde virusziekten
klauw- en pootproblemen bij risicobedrijven
ziekten die veel economische schade geven
Vermijd hier een oncontroleerbare lijst per koe/varken/kip zonder actuele context. De kern van deze les is begrijpen wat enting doet en waarom bedrijven kiezen voor vaccinatie.
Welke vorm van immuniteit werkt meestal snel?
Passieve immuniteit
Actieve immuniteit
Natuurlijke infectie
Probiotische afweer
Passieve immuniteit werkt snel maar korter. 'Probiotische afweer' is een plausibele maar onjuiste afleider op basis van eerdere slides.
Immuniteit invullen
Bij actieve immuniteit maakt het dier zelf afweerstoffen aan. Via biest krijgt een jong dier afweerstoffen van een ander. Een enting helpt het afweersysteem om een ziekteverwekker sneller te herkennen.
Controleert drie dragende begrippen uit deze subtopic: actieve immuniteit, biest en enting.
Oorzaken van ziekte
Dieren kunnen ziek worden door besmettelijke en niet-besmettelijke oorzaken.
Niet elke ziekte komt dus door een infectie. Ook erfelijkheid, voeding of omgeving kunnen een rol spelen.
Deze slide heeft geen instructies
Besmettelijk of niet-besmettelijk
Besmettelijke oorzaken komen door ziekteverwekkers en kunnen zich verspreiden.
Niet-besmettelijke oorzaken zijn bijvoorbeeld:
erfelijke afwijkingen
verkeerde voeding
giftige stoffen
verwondingen
stress of slechte huisvesting
Deze slide heeft geen instructies
Zes ziekteverwekkers
Belangrijke groepen ziekteverwekkers zijn:
bacteriën
virussen
schimmels
parasieten
protozoën
prionen
Elke groep heeft eigen eigenschappen en veroorzaakt andere ziekten.
Protozoën kunnen ook als eencellige parasieten worden uitgelegd; noem beide termen als dat helpt.
Eigenschappen en voorbeelden
Ziekteverwekkers 2
Ziekteverwekkers 1
Bacteriën - leven zelfstandig; voorbeeld: mastitis
Virussen - hebben levende cellen nodig; voorbeeld: vogelgriep
AB werkt niet!
Schimmels - groeien op huid of weefsel; voorbeeld: ringworm
Parasieten - leven ten koste van het dier; voorbeeld: luizen
Protozoën - eencellige verwekkers; voorbeeld: coccidiose
Prionen - afwijkende eiwitten; voorbeeld: BSE
Houd de voorbeelden herkenbaar en eenvoudig. Het doel is onderscheid kunnen maken, niet volledige diagnostiek.
Infectiedruk
Infectiedruk is de hoeveelheid ziekteverwekkers waaraan een dier wordt blootgesteld.
Meer dieren dicht op elkaar, meer vocht, meer mest en minder ventilatie → vaak hogere infectiedruk.
Verbind dit aan het voorbeeld van kalveren in eenlingboxen of iglo's: buiten en meer gescheiden betekent vaak minder infectiedruk, al spelen management en hygiëne ook mee.
Epidemie en pandemie
Een epidemie is een ziekte-uitbraak die zich sterk verspreidt in een gebied of land.
Een pandemie is een uitbraak die zich over veel landen of werelddelen verspreidt.
Covid-19 heet een pandemie omdat de ziekte wereldwijd voorkwam.
Deze slide heeft geen instructies
Waardoor is Covid-19 een pandemie?
Alleen bij dieren
Wereldwijd verspreid
Alleen in Europa
Kortdurende uitbraak
Toetst het onderscheid epidemie/pandemie. Afleiders sluiten aan bij veelgemaakte versimpelingen.
Oorzaken van ziekte
Een ziekte kan besmettelijk zijn door een ziekteverwekker. Veel vocht en weinig ventilatie geven vaak een hogere infectiedruk. BSE is een voorbeeld van een ziekte door prionen.
Verbindt drie kernbegrippen uit het blok: besmettelijk, infectiedruk en prionen.
Bij welke huisvesting verwacht jij de hoogste infectiedruk?
Eenlingboxen binnen
Iglo's buiten
Deze slide heeft geen instructies
Een gezond dier herkennen
Een gezond dier ziet er alert uit en vertoont normaal gedrag.
Je let altijd op houding, eetlust, ademhaling, mest, beweging, vacht of veren en contact met de omgeving.
Leg uit dat 'normaal' per diersoort verschilt. Laat leerlingen steeds vergelijken met soortgenoten.
Gezonde of zieke koe
sloom of apart staan
niet of weinig eten
afwijkende ademhaling
koorts of koude oren
diarree of afwijkende mest
minder herkauwen
Gezonde koe
heldere ogen
rustige ademhaling
herkauwt normaal
eet en drinkt goed
glanzende vacht
normale mest
Zieke koe
Deze slide heeft geen instructies
Gezond of ziek varken
nieuwsgierig gedrag
goede eetlust
roze huid zonder afwijkingen
normale ademhaling
krulstaart vaak ontspannen
beweegt makkelijk
lusteloos of apart liggen
hoesten of benauwdheid
bleke of verkleurde huid
diarree
kreupel lopen
minder eten of drinken
Gezond varken
Ziek varken
De krulstaart is een signaal, maar niet het enige. Waarschuw voor te snelle conclusies op basis van één kenmerk.
Gezonde of zieke kip
Zieke kip
actieve houding
heldere ogen
glad verenkleed
eet en drinkt goed
normale mest
goede leg of groei
Gezonde kip
bol zitten
hangende vleugels
dof verenkleed
niezen of benauwdheid
minder eten
afwijkende mest of daling in productie
Deze slide heeft geen instructies
Welk kenmerk past het best bij een ziek varken?
Nieuwsgierig gedrag
Normale ademhaling
Gladde veren
Lusteloos liggen
Afleiders komen uit de kenmerken van gezonde dieren of uit een andere diersoort.
Gezond of ziek dier
Een gezond dier is vaak alert en vertoont normaal gedrag. Bij een zieke koe let je bijvoorbeeld op minder herkauwen. Een zieke kip kan bol zitten.
Gebruikt concrete signalen uit de drie soorten: algemeen, koe en kip.
Waarom kijk je naar meer dan één ziektekenmerk?
Bespreek dat leerlingen meerdere signalen moeten combineren en vergelijken met normaal gedrag van die diersoort. Eén kenmerk alleen is vaak niet genoeg.
Zoönosen
Een zoönose is een ziekte die van dier op mens kan overgaan.
Dat kan gebeuren door direct contact, via mest, via voedsel of via de lucht.
Deze slide heeft geen instructies
Voorbeelden van zoönosen
Voorbeelden uit de veehouderij zijn:
MRSA
Q-koorts
salmonella
campylobacter
vogelgriep
ESBL-producerende bacteriën
Niet elke zoönose maakt dieren duidelijk ziek, maar mensen kunnen wel klachten krijgen.
Benadruk dat verschijnselen bij mens en dier sterk kunnen verschillen. Dat is een belangrijk inzicht uit de tabelopdracht van de gebruiker.
Overdracht en gevolgen
Zoönosen kunnen worden overgedragen via:
aanraken van dieren
contact met mest of stof
wondjes aan de huid
rauwe of besmette dierlijke producten
inademen van besmette deeltjes
Goede hygiëne verkleint het risico.
Deze slide heeft geen instructies
Wat valt op bij zoönosen?
Bij veel zoönosen valt op dat:
dieren soms weinig klachten hebben
mensen juist wel ziek kunnen worden
hygiëne en bescherming belangrijk zijn
snelle herkenning verspreiding kan beperken
Daarom is diergezondheid ook belangrijk voor de volksgezondheid.
Maak hier de brug tussen veehouderij en publieke gezondheid. Dit is de inhoudelijke afronding van de lesboog.
Wat is een zoönose?
Ziekte van plant op dier
Ziekte van dier op mens
Ziekte door erfelijkheid
Ziekte door stress
Rechtstreeks gekoppeld aan de definitie op de eerste zoönose-slide.
Zoönosen begrijpen
Een zoönose kan van dier op mens overgaan. Besmetting kan via mest of via de lucht gebeuren. Goede hygiëne verkleint het risico.
Checkt definitie, overdrachtsweg en preventie in één korte oefening.
Wat valt jou het meest op aan zoönosen?
Verwachte punten: dieren hebben soms weinig klachten, mensen kunnen toch ziek worden, hygiëne en snelle herkenning zijn belangrijk, diergezondheid raakt volksgezondheid.
Wat is antibiotica resistentie?
Deze slide heeft geen instructies
Op welke manier kun je medicijnen toedienen?
Deze slide heeft geen instructies
Hoe voorkom je antibiotica resistentie?
Deze slide heeft geen instructies
Wat weet jij nu beter dan aan het begin?
Reflectievraag zonder goed of fout. Laat leerlingen één concreet leerpunt noemen.
Welke kennis ga jij straks in de praktijk gebruiken?
Reflectievraag over toepassen in de praktijk. Stimuleer korte, concrete antwoorden.
Welk begrip uit deze les blijft het best hangen?
Gebruik de uitkomsten als afsluiting vóór de begrippenlijst. Vraag enkele leerlingen waarom juist dat begrip is blijven hangen.
Begrippenlijst
algemene weerstand - het vermogen van een dier om gezond te blijven en ziekte te weerstaan
probiotica - goede bacteriën die de darmgezondheid ondersteunen
immuniteit - bescherming tegen een bepaalde ziekte
actieve immuniteit - afweer die het dier zelf opbouwt
passieve immuniteit - afweerstoffen die het dier van een ander krijgt
enting - vaccinatie om bescherming op te bouwen
infectiedruk - de hoeveelheid ziekteverwekkers waaraan een dier wordt blootgesteld
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
epidemie - een uitbraak die zich sterk verspreidt in een gebied of land
pandemie - een uitbraak die zich over veel landen of werelddelen verspreidt
ziekteverwekker - organisme of stof die ziekte veroorzaakt
erfelijke afwijking - afwijking die via aanleg is doorgegeven
zoönose - ziekte die van dier op mens kan overgaan
klimaatsmanagement - het regelen van lucht, temperatuur en vocht in de stal
bioveiligheid - maatregelen om insleep en verspreiding van ziekten te voorkomen
Deze slide heeft geen instructies